قاراتاۋ ارقارىن كوبەيتۋدىڭ جولدارى

تابيعاتى باي ءارى كەڭ بايتاق قازاق دالاسىندا جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى تىرشىلىك ەتۋدە. قاراتاۋ جوتاسى – ەجەلگى ءارى اسەم تابيعي كورىنىستەردىڭ ءبىرى. بۇل ءوڭىر ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەسكەرتكىشتەرگە باي. قاراتاۋ جوتاسى مىڭداعان جىلدار بويى تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولىپ كەلەدى. قاسيەتتى قاراتاۋ جەرىن ەجەلگى ادامدار مەكەن ەتىپ, اڭ اۋلاپ, تاسقا قاشاپ سۋرەت سالعان. ول – موڭعول جانە جوڭعار شاپ­­قىنشىلىقتارىنان قازاق حالقىنا قورعان بولعان قالقان, كەڭەس وكى­مەتىنىڭ قولدان جاساعان اشارشىلىعى مەن رەپرەسسياسىنىڭ ءتىلسىز كۋاگەرى. كەڭەس زامانىندا قاراتاۋدىڭ بوكتەرىندە ەكولوگيالىق جۇيەگە نۇقسان كەلتىرىلدى, مال جايىلىپ, تاۋ-قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, وزەندەر جاعاسىنداعى اعاش-بۇتالار شابىلدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قاراتاۋ اۋماعىندا مەكەندەگەن تيان-شان ايۋى, تۇركىستان سىلەۋسىنى سياقتى جانۋارلار انتروپوگەندىك فاك­تورلاردىڭ ىقپالىنان بۇل توڭىرەكتەن مۇلدەم جويىلىپ كەتتى. ادام بالاسى دا ءوز قولىمەن بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىككە زيان كەلتىرىپ, تابيعي ورنىققان تۇراقتىلىقتى بۇزىپ, سونىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قاسىرەتتەن جاپا شەگىپ, زاردابىن تارتىپ جاتتى. ەلىمىز كوپتەن اڭساعان تاۋەل­سىزدىگىن الىپ, ەلباسىنىڭ بىلىكتى دە ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەپ, الەمنىڭ دامۋشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مەملەكەتىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن بىرلەسە وتىرىپ تابيعاتتى قورعاۋ باعدار­لامالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ۇكىمەت تابيعات قورعاۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل بولۋدە. مەملەكەت قازىناسىنان ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن قارجى جۇمسالۋدا. وسىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №249 قاۋلىسىمەن قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ قۇرىلۋى دەر ەدىك. بۇل قورىق قارت قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ورتالىق بولىگىندە 34300 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. قورىق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ول 2 ۋچاسكە جانە 7 اينالىمعا بولىنگەن. قاراتاۋ قورىعىنىڭ اۋماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن قاراتاۋ ارقارىنىڭ جانە باسقا دا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر كەڭىنەن تارالعان. نەگىزىندە قازاقستاننىڭ بيو­لوگيالىق الۋاندىلىعىنىڭ باسىم بولىگى تاۋلى ايماقتاردا كەزدەسەدى. ەجەلگى قاراتاۋ جوتالارى قازاق­ستاننىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ايماقتارىنىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن تەڭدەسىز تۇرلەردىڭ مەكەنى بولىپ تابىلادى. مۇندا قاراتاۋ ارقارىنىڭ باسىم بولىگى تىرشىلىك ەتەدى. قاراتاۋ ارقارى – قازاقستاندا مەكەندەيتىن ارقارلاردىڭ ءتۇراس­تىسىنىڭ ءبىرى.  ول ءىUSN (2000) قىزىل كىتابىنا ەڭ جوعارى جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان تۇرلەر ساناتىنا جاتقىزىلعان بولاتىن. دەنەسى ءىرى, ۇزىن سيراقتى جانۋار. ەرەسەك قۇلجالاردىڭ دەنە ۇزىندىعى 150-200 سانتيمەتر, بيىكتىگى 125 سانتيمەتردەي. كۇزگە قاراي سالماعى – 60-105 كيلوعا جەتەدى. ارقاردىڭ انالىقتارى قۇلجاعا قاراعاندا, كىشىلەۋ بولىپ كەلەدى. دەنە ۇزىندىعى 100-120 سانتيمەتر, ول جوتاسىنىڭ بيىكتىگى 112 سانتيمەترگە جۋىق. سالماعى – 50-60 كيلو. موي­نى ءارى قىسقا, ءارى جۋان. قۇل­جالارىنىڭ باسى ۇلكەن جانە ورالا بىتكەن قوشقار مۇيىزدەرى بولسا, انالىقتارىنىڭ دەنەسى جيناقى, مۇيىزدەرى جىڭىشكە, قىسقا, ءسال عانا ارتقا قايىرىلعان. تەرى جامىلعىسى قىلشىق پەن تۇبىتتەن تۇرادى. ءتۇسى اقشىل-قوڭىر نەمەسە سۇرشىل-قوڭىر ارالىعىندا الماسىپ وتىرادى. ارقارلاردىڭ مەكەن ەتەتىن سۇيىكتى جەرلەرى – الاسا وسكەن دالالىق نەمەسە تاۋلى-دالالىق ءشوپتى وسىمدىكتەرمەن تۇتاسقان تاۋدىڭ تەگىس باۋرايلارى. ولار سۋاتتارى بار, ازىعى مول, مازالامايتىن, ۇرەي تۋعىزبايتىن مەكەندەردە تۇراقتى قونىستايدى. بىراق ءورت, مال جايۋ, توعىشار جاندىكتەر, قار قالىڭدىعى, سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلىپ قالۋى, ىندەتتىڭ كەڭ ەتەك الۋى – ارقاردىڭ ونداعان شاقىرىمدارعا قونىس اۋدارىپ كەتۋىنە باستى سەبەپ بولادى. قورەگى – بۇتالار مەن شوپتەسىن وسىمدىكتەر. راتسيونىنا شامامەن وسىمدىكتەردىڭ 70 ءتۇرى كىرەدى. قازان-قاراشا ايلارىندا كۇيلەيدى, 160-165 كۇن بۋاز بولىپ, ناۋرىزدىڭ اياعىندا تولدەي باستايدى. تولدەيتىن جەرلەرى تاۋ شاتقالدارى مەن جىرالار. ال تازا قاراتاۋ ارقارى ءتۇراستى رەتىندە تەك قانا قاراتاۋ جوتا­لارىندا مەكەندەيدى. كەيبىر پىكىر­لەرگە قاراعاندا, قاراتاۋدىڭ وڭ­تۇستىك-شىعىس سىلەمدەرىندە ارقاردىڭ بۋدان تۇرپاتى كەزدەسەدى ەكەن. بۇل قاراتاۋ ارقارى مەن تيانشاندىق ارقاردىڭ بۋداندارى بولۋى مۇمكىن. بۇل عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. 2004 جىلدىڭ كۇزىندەگى ساناق بويىنشا قورىق اۋماعىندا ارقاردىڭ 38 داراسى بار ەكەنىن انىق­تالدى. تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارا­لا­رىنىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ سانى بەس جىلدىڭ ىشىندە بەس ەسە كوبەيدى. قو­رىق قۇرىلعالى بەرى ونىڭ اۋما­عىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى ءجۇر­گىز­ى­لۋ­دە. جىل سايىن قورىق ينس­پەك­تورلارى جانە عىلىمي قىز­مەتكەرلەر ماۋسىمدىق ساناقتار مەن موني­تورينگتىك باقىلاۋلاردى ۇزبەي جۇرگىزىپ كەلەدى. ال تەريو­فاۋ­نانى زەرتتەۋ بارىسىندا سۇتقور­ەك­تىلەردىڭ 20 ءتۇرى انىقتالعان. ونىڭ ىشىندە 3 ءتۇرى قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن – قاراتاۋ ارقارى, تاس سۋسارى, ءۇندى جايراسى. بۇگىندە قورىقشىلاردىڭ ال­دىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كوبەيگەن ارقارلاردىڭ سانىن ساقتاپ قالۋ. ويتكەنى, قونىس اۋدا­راتىن جەرلەرى قورىقتىڭ شەكا­راس­ى­نان الىستاپ كەتەدى. قاراتاۋ جوتا­سىنىڭ كولەمى 420 شاقىرىمعا سوزىلادى. ارقارلاردىڭ ءبىر بولىگى بورولداي تاۋلارىنا, ەكىنشى ءبىر ءبو­لىگى داۋقارا, تەمىراستاۋ سىلەمدەرى ارقىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىنا قاراي قونىس اۋدارادى. تۇركىستان ورمان جانە جا­نۋ­ارلار شارۋاشىلىعىنىڭ اي­ماعىنان شىققان بويدا ولار سۇعا­ناق­تاردىڭ قۇرباندارى  بولىپ كەتە با­رادى. مۇنداي جاعدايلارعا جول بەر­مەۋ ءۇشىن ارقارلاردىڭ قونىس اۋ­دا­راتىن جولدارىن زەرتتەپ, وقو-نىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اي­ماق­تارى – قورىقتار, ۇلتتىق پارك­تەر, قاۋمالدار, ورمان شارۋا­شى­لىق­تارى بىرلەسىپ, ەكولوگيالىق ءدالىز­دەر­دى قۇرۋ ماسەلەسىن قولعا الۋلارى كەرەك. وسى ماسەلەلەر بويىنشا قو­رىق­تىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك جابايى تابيعاتتى قورعاۋ قورىمەن بىرلەسىپ, قاراتاۋ ار­قا­رى­نىڭ قونىس اۋداراتىن جولدارىن ەكس­پە­ديتسيا بارىسىندا انىقتاپ, ەكو­لوگيالىق ءدالىز جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قاراتاۋ ارقارىنىڭ بولاشاعى تەك قورىقشىلاردىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە ەمەس دەپ ويلايمىن. نامىسشىل قازاق حالقى ولكەمىزدىڭ بايلىعىنا وڭ كوزىمەن قاراسا, ارقاردى قورعاۋ جولىندا كومەك قولىن سوزسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ج.ادىلباەۆ, قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى.