ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

تۇرعىن ءۇي تۇرۋعا جايلى بولۋى ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمىندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتى ۇلكەن. بۇگىندە بۇل سالادا ەڭبەككە جارامدى قازاقستان­دىق­تار­دىڭ 18 پايىزى جۇمىس ىستەيدى. ياعني, 200 مىڭنان استام ادام ەڭبەكپەن قام­تىل­عان. كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كاسىپ­ورىندارىنىڭ جىلدىق تابىسى 500 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل مەملەكەتى­مىز­دىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 3 پايىزىنا تەڭ. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى (تۇكش) ءوزارا تىعىز بايلانىستاعى ەكى نەگىزگى باعىتتان تۇرادى. ءبىرىنشى, كوم­مۋنالدىق قىزمەت سالاسى, وعان تۇتىنۋ­شى­لاردى سۋ, گاز, جىلۋ جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋ تاراتۋ مەن كارىز قىزمەتى, سونداي-اق ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ شارالارى كىرەدى. ەكىنشى, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى سالاسى, وعان كوپ پاتەرلى ۇيلەردىڭ ورتاق مۇلكىن پايدالانۋ جانە باسقارۋ قىزمەتى جاتادى. سونىمەن بىرگە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنال­دىق شارۋاشىلىعى  الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى سالا بولىپ تابىلادى. وكىنىشكە وراي, بىزگە كەشەگى كەڭەستىك داۋىردەن مۇ­راعا قالعان كوممۋنالدىق سالا ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى اسىپ كەتكەن ءارى مورالدىق تۇرعىدان ابدەن ەسكىرگەن ەدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى نىساندارىن جەكەشەلەن­دىرىپ العان بيزنەس سۋبەكتىلەرى  ينفرا­قۇرى­لىمداردى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا قارجى سالۋدان جالتارىپ, ولاردى اقى­رىنا دەيىن بارىنشا پايدالانىپ, تازا تابىس تابۋ جولىنا ءتۇستى. وسىنىڭ سال­دارىنان بۇگىندە رەسپۋبليكامىزداعى  سۋ­مەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ 64 پايىزىنىڭ, سۋ تاراتۋ جەلىسىنىڭ 66 پايىزىنىڭ, جىلۋ جۇيەسىنىڭ 63 پايىزىنىڭ, ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ 73 پايىزىنىڭ جانە گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ 54 پايىزىنىڭ توزىعى جەتىپ, جەدەل جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى جول­داۋىندا “كوممۋنالدىق جەلىلەردى قايتا جاراقتاندىرۋ مەن جاڭعىرتۋ. بۇل – سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جىلۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ, ەنەرگەتيكا مەن كارىز سۋلار­دىڭ نىساندارى مەن جەلىلەرى. بۇل كوزگە كورىنبەيتىن جۇمىس, بىراق تا بىزگە ونى ءبارىبىر ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ول – بو­لا­شاق دامۋدىڭ نەگىزى”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ مەن كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى قارالدى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان بۇل باعدارلاما ەلىمىزدەگى كوممۋنالدىق  جۇيەلەردى تۇبە­گەيلى قايتا قۇرىپ, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. اقيقاتىندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالاماسىز باستاماسىمەن جاھاندىق قار­جى داعدارىسىنا قارسى ەل ۇكىمەتى قا­بىلداعان بىرلەسكەن ءىس-شارالار باعدار­لاماسى شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ارنايى “جول كارتاسى” جاسالىنىپ, بۇل سالانى رەفور­مالاۋ بەتبۇرىسى  وتكەن جىلى باستالىپ تا كەتكەن بولاتىن. 2009 جىلى وسى ماق­ساتپەن بيۋدجەتتەن 61 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 862 جوبا ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. بۇل شارانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 81 مىڭ جۇمىس ورىنى اشىلدى. ءسويتىپ وتكەن جىلى تۇكش سالاسىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا 284 شاقىرىم جىلۋ جۇيەسى, 737 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 284 شاقىرىم گازبەن جابدىقتاۋ جەلىسى, 1029 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ قۇبىرى, 172 شاقىرىم سۋ تاراتۋ جۇيەسى قايتا سالىن­دى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ تۇكش سالاسىن دامىتۋ جانە كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ تۇجىرىمداماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىنداعى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار بەلگىلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان بۇل شارالاردى ورىنداۋعا بەس جىل ىشىندە 300 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنبەك. ونىڭ 200 ملرد. تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, قالعان بولىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن قاراستىرىلادى. سالاعا بەس جىل ىشىندە تەڭ كولەمدە جىل سايىن 60 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ وتىرادى. بولىنگەن قارجىنىڭ باسىم مولشەرى ينجەنەرلىك جۇيەلەردى جوندەۋگە جانە قايتا جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىن بولادى. تۇكش سالاسىن دامىتۋ جانە كەڭ كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋ تۇجىرىم­دا­ما­سى بويىنشا, ارناۋلى ىرىكتەۋ بايقاۋ­لارى­نان وتكەن ينۆەستيتسيالىق  جوبالار عانا بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋعا جىبەرى­لەتىن بولادى. بۇل رەتتە مىنا باعىتتارعا با­سىمدىق بەرىلمەك: جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەن قوسىمشا قارجىلاندىرىلاتىن كوم­مۋنالدىق مەنشىك نىساندارىن جوندەۋگە جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا; بۇ­رىن باستالعان جۇمىستاردى بىتىرۋگە; مەي­لىنشە ەسكىرگەن نىسانداردى مودەر­ني­زا­تسيالاۋعا; نىسانداردى اپاتتى جاعدايدان قۇتقارىپ, ولاردىڭ توقتاۋسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە; تۇرعىنداردى بۇرىن بول­ماعان كوممۋنالدىق قىزمەت تۇرلەرى­مەن قامتۋعا; رەسۋرس جانە ەنەرگيا قۋا­تىن ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ءوندى­رىسكە ەنگىزۋگە. مىنە, وسى باسىمدىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, وڭىرلىك اكىمدىكتەر 2010-2014 جىلدار ارالىعىندا تۇكش سالاسىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلا­ما­لارىن بەلگىلەۋ جۇمىستارىن اياقتادى. تۇجىرىمداماعا سايكەس ەلدى مەكەن­دەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قار­جىنى ۇنەمدەۋ جانە باقىلاۋدى كۇ­شەي­تۋ ماقساتىندا جوبالاردىڭ تەحني­كالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە ازىرلەنەتىن بولادى. تۇجىرىمدامادا بەلگىلەنگەن كەشەندى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى ءۇش كەزەڭ بويىنشا جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. ءبىرىنشى كەزەڭدە, ياعني 2010 جىلى وبلىس ورتالىقتارىنداعى جانە استانا مەن الماتى قالالارىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تاراتۋ نىساندارىنىڭ قازىرگى جاع­دايىنا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ بۇل سالاسىنا تولىق جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكو­نو­ميكالىق نەگىزدەمە جاسالىنادى. ەكىنشى كەزەڭدە, ياعني 2011 جىلى اتىراۋ جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن دايىنداۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا ءتيىس. ال 2010-2014 جىلداردى قامتيتىن ەكىنشى كەزەڭدە باس­قا قالالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكا­لىق نەگىزدەمەلەرى  دايىندالىپ, بەلگى­لەن­گەن وسى شارالار بويىنشا كەشەندى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. جوعارىداعى كەلەلى مىندەتتەردى وي­داعىداي ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىندا الدىن-الا ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ تۇكش سالاسىن دا­مىتۋ مەن كەڭ كولەمدە مودەرنيزا­تسيا­لاۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ الدىنا بىرنەشە كەلەلى مىندەتتەر قويىلدى. ولار – سالانى  دا­مىتۋ مەن كەڭ كولەمدە مودەرنيزا­تسيا­لاۋعا ارنالعان جوبالاردى قارجىلان­دىرۋعا بيۋدجەتتەن تىس ينۆەستيتسيالار تارتۋ, تۇكش سلاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردى نەسيەلەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋ, رەسۋرستار مەن قۋاتتاردى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ, مەملەكەت جانە جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ءتيىمدى جولدارىن تاۋىپ, سالانى باسقارۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى كەشەندى شارالار تولىق جۇزەگە اسقان كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇكش سالاسى ءتيىمدى دە تابىستى جۇمىس ىستەپ, بيزنەس قۇرىلىمدار اراسىندا بەدەلدى دە باسەكەگە قابىلەتتى قۇرىلىمعا اينالماق. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان وسى كەشەندى باعدارلامانىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇي سەكتورىن دامىتۋ مىندەتى. وتكەن جىلى وسى ماقساتتا “تۇرعىن ءۇي قا­تىناستارى تۋرالى” ارنايى زاڭ قا­بىلدانعان بولاتىن. ماسەلەنى بارىنشا زەرتتەي كەلە, بۇل جاڭا زاڭعا بيىلعى جىلى تاعى دا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزىلدى.  ولار مىنانداي ماڭىز­دى باعىتتاردى قامتيدى: ءبىرىنشى, مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ تۇرعىن ءۇي قورى قۇرىلاتىن بولدى. سەبەبى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورلارى اكىمدىكتەر مەن كاسىپورىندار مەنشىگىندە عانا بولىپ كەلدى. مەم­لەكەتتىك ورتالىق ورگانداردىڭ تۇرعىن ءۇي قورلارى ەشبىر زاڭداستىرىلماعان ەدى. ەندى ول تولىق زاڭداستىرىلدى. ەكىنشى, قىزمەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىن ءبولۋ تەتىك­تەرىن وڭتايلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اكىمدىكتەر قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردى  ناقتى ازاماتتارعا تىكە­لەي بەرىپ كەلدى. ەندى جاڭا زاڭ نورمالارى بويىنشا, اكىمدىكتەر قىزمەتتىك پاتەر­لەردى تۇتاس ۇيىمدارعا (سوت, پرو­كۋراتۋرا, پوليتسيا) بولەدى, ولار ءوز كەزەگىندە بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا ءتيىستى قىزمەتكەرلەرگە بەرەدى. ءۇشىنشى, پاي­دالانۋعا جارامسىز دەپ تانىلعان اپاتتى جاعدايلارداعى ۇيلەردىڭ ازاماتتارىنا تۇرعىن ءۇي بەرۋدىڭ جەكە كەزەگىن ەنگىزۋ. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مۇنداي ساناتتاعى ازاماتتار جالپىعا ورتاق تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تىركەلگەندىكتەن, بىرقاتار قيىن­دىقتارعا تاپ بولاتىن, ءتىپتى ۇيلەرى قۇلاپ قالسا دا جالپى كەزەكتى كۇتىپ, پاتەرسىز قال­­عاندار از ەمەس. ەندى جەكە كەزەك بوي­ىن­شا تىركەلگەن ازاماتتاردىڭ وسى ماق­سات ءۇشىن بولىنەتىن تۇرعىن ءۇي قورى­نان پاتەر الۋ مۇمكىندىگى جەڭىلدەي تۇسپەك. سونىمەن بىرگە زاڭ تالاپتارى بوي­ىنشا, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇيدى جەكەشە­لەندىرۋ ءتارتىبىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى بەلگى­لەنەتىن بولادى. بۇل رەتتە تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ ەرەجەلەرىن بەكىتۋ وكىلەت­تىگى ۇكىمەت قۇزىرىنا بەرىلەدى جانە تۇر­عىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسى تەك اكىم­دىكتەر ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرى­لادى. تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ ءتارتىبى  پاتەرلەردىڭ قالدىق قۇنى بويىنشا ەسەپ­تەلىنەتىن بولادى. جاڭا زاڭ نورمالا­رىندا تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىنە قاتىستى بۇ­دان باسقا دا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىل­گەن. بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى نەگىزىنەن تۇرعىنداردىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا مۇمكىندىگىنشە  الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىن 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋ جانە كەڭ كولەمدە مولەرنيزاتسيالاۋ باعدارلا­ما­سى ءبۇل سالادا ۇزاق جىلداردان بەرى قوردالانىپ كەلگەن پروبلەمالاردى تۇبە­گەيلى شەشىپ, تۇرعىندار ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار سالانىڭ وركەنيەت تالابىنا ساي ورىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.