ءتىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن تالقىلايمىز
تىلىمىزبەن كوگەرەر كوسەگەمىز
ءيا, كوسەگەمىز كوگەرسە, ءتىلىمىزبەن بىرگە كوگەرەدى. ءتىلسىز داۋلەت تە ورتا, باقىت تا ورتا. انا ءتىلىمىز جەتىمسىرەپ جۇرگەندە, تاماعىمىز توق, كويلەگىمىز كوك بولسا دا, جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشكەنبىز.
جۇرەگىمە شانشۋ بوپ قادالادى, ءبىر ۇلىڭ ۇمىتسا ەگەر انا ءتىلىن, – دەپ زار شەككەنبىز ءبارىمىز. ءبىر ۇل ەمەس, ءجۇز مىڭداعان ۇل-قىزدارىمىز انا تىلىنەن اجىراپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرىن جوعالتىپ, ول از بولعانداي جاستارىمىز جات دىندەرگە جاپپاي كىرىپ جاتقاندا, سان سوعىپ, اھ ۇرعانبىز. بۇدان 21 جىل بۇرىن الماتىدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا انا ءتىلىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلىپ, “قازاق ءتىلى” قوعامى قۇرىلعاندا, قۋانىشتان جاس دومالاعان. سول قۇرىلتايدا شىعىس قازاقستاننان كەلىپ, ءسوز سويلەگەن دەلەگات مىناداي ءبىر سۇمدىقتى ايتىپ بەرگەن. اۋىلدان قالاعا كەلگەن ءبىر كەيۋانا اۋىل ادامىنىڭ اڭقىلداقتىعىنا باسىپ, ساتۋشىدان “قىزىم, مىنا زاتتاردىڭ باعاسى قانشا؟” دەپ قازاقشا سۇراق قويسا, ساتۋشى: “گوۆوري چەلوۆەچەسكيم يازىكوم” دەپ ۇرسىپ تاستاپتى. مىنە, ءبىر كەزدە لەنين “ ۇلى دەرجاۆالىق ورىس ءشوۆينيزمى” دەپ انىقتاما بەرگەن كەڭەستىك شوۆينيستەردىڭ بىزگە جاساعان وكتەمدىكتەرى مەن قورلىق-زورلىقتارىنىڭ ءبىر سوراقى كورىنىسى. قازاق ءتىلىن, باسقا دا ۇلتتار ءتىلىن ادام تىلىنە ساناماعان عوي. نەتكەن شەكتەن شىققان وكتەمدىك دەسەيشى. امال جوق, سول زورلىق-زومبىلىقتارعا ءتىلىمىزدى تىستەي ءجۇرىپ شىدادىق, توزدىك.
كوپ ۇزاماي تاۋەلسىزدىككە جول جەتكىزىپ, كوزىمىز اشىلدى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانىپ, مارتەبەسى جوعارىلاپ, وعان قوسا ءوزىمىزدىڭ دە ەزىلگەن ەڭسەمىز جازىلىپ كوتەرىلىپ قالدى. قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى دا كەڭەيىپ كەلەدى دەسەم, “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ” جوباسى جاريالانۋى جانە ونىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە جاريالانىپ, تالقىلانۋى قازاق ءتىلىنىڭ تىنىسىن اشىپ, جاڭا تىڭ سەرپىلىس تۋدىراتىنى ايدان انىق.
ءوز تىزگىنىمىز وزىمىزدە بولا تۇرا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ويداعىداي كەڭىتە الماي, ميمىرت جۇرىسپەن شابانداپ قالعانىمىز ءوزىمىز تۇگىل وزگە الىس ەلدەردىڭ ادامدارىن دا تاڭداندىرۋدا. يتالياندىق جيھانكەز كاسىپكەر رەنالدو گاسپاريني: “مەن الەمنىڭ 141 ەلىن ارالاعان اداممىن. سولاردىڭ ىشىندە ءوز مەملەكەتىندە ءوز تىلىندە ءومىر سۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردىم. ول – قازاقستان حالقى ەكەن”, – دەپتى. جانعا باتاتىن, نامىستاناتىن ءسوز. باعدارلاما بويىنشا ارقانى كەڭگە سالىپ, ءوز تىلىمىزدە – مەملەكەتتىك تىلدە تولىق ءومىر ءسۇرۋدى تاعى ون جىلعا سوزىپ وتىرمىز. باعدارلاما تۋرالى العاشقى پىكىر ايتۋشىلار ونسىز دا باقانداي جيىرما جىلعا سوزىلعان ءتىلدى ودان ءارى ساعىزداي سوزا ءتۇسۋ دەپ سىنعا الۋدا. شىنىندا, نامىسقا تىرىسىپ, وسى ۇزاق مەرزىمدى از دا بولسا قىسقارتىپ, تىم بولماسا, سەگىز جىلعا تۇسىرسەك ءدوپ بولار ەدى.
بۇل باعدارلاما زيالىلاردىڭ عانا ەمەس, جالپى حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ وتىر. دەمەك, ول قاراپايىم حالىقتىڭ تۇسىنۋىنە لايىقتالىپ دايىندالۋى كەرەك ەدى. باعدارلامانىڭ الدىمەن ورىس تىلىندە دايارلانىپ, سوسىن قازاق تىلىنە اۋدارىلعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. ماتىندەردىڭ ءتۇسىنىكتى بولۋىنا ءمان بەرىلمەگەن. ۇكىمەتتىڭ كوپتەگەن زاڭدارىن جالپى جۇرت وقىپ جاتپايدى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءتيىستى ورتاعا, مەكەمەلەرگە ارنالعان. ال اتالمىش باعدارلامانى ءار قازاق, ءار وتباسى مۇشەلەرى وقىپ, ءتۇسىنىپ, ونى ومىردە باسشىلىققا الۋلارى كەرەك. بۇل ءىس سول ءۇشىن قولعا الىنىپ وتىر ەمەس پە. “باعدارلامانىڭ ماقساتتارى” اتتى باعاندا “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت ءبىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى” دەلىنگەن. ءبىر كەزدە “ادام فاكتورى” دەگەن تىركەستى گورباچەۆ پايدالانىپ, قولدانىسقا قوسىپ جىبەرگەن. گورباچەۆتىڭ ءوزى كەتسە دە, سول ءسوزى قالىپ, ونى كورىنگەن جەرگە تىقپالاي بەرەمىز. جوعارىدا ول ءسوز ماڭىزدى ءسوزدىڭ ماڭىزىن كەتىرىپ تۇر. ول جولدى: “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى” دەپ قازاق ۇعىمىنا لايىقتاپ جازۋ كەرەك. ادەتتە, بىرلىگى جاراسقان وتباسىن, كورشىلەردى نەمەسە تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس تۇزەپ جاتقان اۋىلدى كورگەندە “سۇتتەي ۇيىپ” دەگەن ادەمى ءسوزدى قولدانامىز.
“باعدارلامانىڭ باستى ماقساتتارى” باعانىندا “... ۇلت ءبىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى” دەگەندەگى فاكتوردىڭ ورنىنا “تەتىگى” دەگەن تۇسىنىكتى ءسوزىمىز ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇر. تەگىندە “فاكتور” – كىسى قىزىعارلىق ءسوز ەمەس, كەزىندە ورىستاردىڭ ءوزى “ادام فاكتورى” دەگەنگە وڭعان ءسوز ەمەس دەپ ءىش تارتپاعان.
سول سياقتى “... كرەاتيۆتى شەشىمدەر ورتالىعىن قۇرۋ”, “قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن جاساۋ”, “ەلەكتيۆتىك قوسىمشا كۋرستاردا وقىتىپ” دەگەندەردى قاراپايىم وقىرمانعا ۇعىنىقتى ەتىپ, قازاقشا ماعىناسىن بەرەتىن سوزدەرمەن تۇزەۋ كەرەك ەمەس پە. باسقا دا ءتۇسىنىپ بولماستاي تىركەستەر تولىپ جاتىر. مىسالى: “ماقساتتى اۋديتوريالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءار تۇرعىدان الىنعان جاعىمدى بەينەلەردى ازىرلەۋ”, – دەگەن سويلەمنەن نە ۇعۋعا بولادى؟ جاعىمدى بەينە – ادەبي تىلدە ۇنامدى وبراز. سوندا سول ۇنامدى وبرازدى ءار تۇرعىدان قالاي الىپ ازىرلەمەكپىز؟ الدىمەن, ءار تۇرعىمىز – قاي تۇرعى؟ مۇنداعى جاعىمدى بەينە دەپ وتىرعاندارى ءتىرى ادام با, الدە ادەبي كەيىپكەرلەر مە؟ سونىمەن بىرگە, مىنا قالپىندا قالدىرۋعا مۇلدەم بولمايتىن تومەندەگى سويلەمدەردى ارنايى كورسەتۋگە تۋرا كەلەدى. ولار №4 تاراۋدا: “الداعى ون جىلدا – 2011-2020 جىلدارداعى كەزەڭدە ءتىل قۇرىلىسىنىڭ لوگيكاسى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىنا ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەر اكەلۋى مۇمكىن بىرقاتار پروبلەمالىق اسپەكتىلەردىڭ بولۋىنان تۋىندايدى”.
“سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, ونى وتباسى قۇندىلىعى رەتىندە تانىتىپ, كەڭىنەن تاراتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدى تىزبەسى, سونداي-اق ءتىل سالاسىنداعى كەلەڭسىز داقپىرتتاردىڭ جانە تاپتاۋرىن ۇعىمداردىڭ ورىن الۋى پروبلەمالىق جاعداي بولىپ تابىلادى”.
ەكى ابزاتستاعى قۇرمالاس ءسويلەمدەردىڭ قۇرىلىسى دۇرىس قۇرىلماعان, ماعىنالارى قايشىلىققا تولى. نە ايتىپ تۇرعانى تۇسىنىكسىز. سوسىن ءتىل سالاسىنداعى كەلەڭسىز داقپىرتتار دەگەن نە داقپىرت؟ ونى بۇل جەرگە نەگە تىقپالاعان. اسپەكت دەگەن شەت تەرميندى دە ءار جەردە ورىندى قولدانا بەرگەن.
“مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ” تاقىرىبىنىڭ 4-تاراۋى “مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ ماسەلەلەرىندەگى كەلەڭسىز تاپتاۋرىن ۇعىمداردى جويۋ” دەپ اتالادى. وسىنداعى ءتورت باپتىڭ تورتەۋى دە مۇلدەم كەلىسۋگە بولمايتىن قايشىلىققا تولى ءماسەلە. مەملەكەت اياۋسىز كۇرەسىپ ءارى الدىن الىپ, جويماقشى بولىپ وتىرعان كەلەڭسىز تاپتاۋرىن ۇعىمدار دەگەنى نە ۇعىمدار؟ بۇل باپتار ارنايى تۇسىنىك بەرۋدى, تالداۋدى كەرەك ەتەدى. مەملەكەت وسى باعدارلامانى جاساي وتىرىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا الدەنەدەن قاۋىپتەنەتىن جانە سول قاۋىپپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى الدىن الا ساقتاندىرىپ, وسى باپتاردى ەنگىزىپ وتىرعان سىڭاي تانىتادى. ماعىناسى بۇلدىر باپتار دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ال جالپى باعدارلاماعا كەلەر بولساق, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ مەن دامىتۋدا ونىڭ زور ءرول اتقارارى ءسوزسىز. باعدارلاما ءسوزىنىڭ سول ءرولىن جاقسى اتقارۋى ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ماتىنىندەگى كوپتەگەن كەلەڭسىز, تۇسىنىكسىز, ۇعىمسىز وراشالاق قۇرىلعان سويلەمدەردى, سوزدەردى تۇزەپ, وڭدەپ قازاقشالاۋ قاجەت.
“مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ” دەگەن تىركەس بار. جاعىمدى ءسوزى ءتىلىمىزگە جاراسىپ تۇرعان جوق. ونى “كوركەم بەينەسىن” دەپ وزگەرتكەن ءلازىم. ويتكەنى, قازاق ءتىلى الەمدەگى ءارى شەشەن, ءارى كوركەم ءتىلدەردىڭ بىرىنە جاتادى. ەندەشە, ونى بۇرىن جاعىمسىز بولعانداي, ەندىگى قولدان جاعىمدى ەتىپ ارەكەت ەتىپ جاتقانداي بولۋىمىزدىڭ ءجونى قايسى.
كەلەسى تۇزەيتىن تىركەس: – “مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋشى ادامنىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ”, “تۇيەنىڭ تانىعانى جانتاق” دەگەندەي تاعى دا جاعىمدى سوزىنە جارماسقان. بۇل ءجونىندە ايتارىمىز, “جاعىمدى” دا “بەدەلدى” دە ەمەس, بىلىكتى بەينەسىن دەۋ كەرەك. بىلىكتى ءسوزىنىڭ ماعىناسى جاعىمدىدان دا, بەدەلدىدەن دە, بىلىمدىدەن دە تەرەڭ ءارى بيىك, ءماندى.
بۇلارعا قوسارىمىز, بۇدان دا بۇرىن تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى بولعان. سول بويىنشا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلعان, بىراق ول كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزبەدى. بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشە الماي وتىرمىز. سول كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن ۇكىمەتكە جابا بەرەتىنىمىز بار. قازاقتار ءوزىمىز نە ىستەپ, نە تىندىرىپ وتىرمىز دەپ وزىمىزگە-ءوزىمىز سۇراق قويالىقشى. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن!” دەپ ءسوز تاستاپ, جار سالعانى قاشان! سونى ۇران ەتىپ ءارى قاراي الىپ كەتە الدىق پا؟ جوق. ءبىر-بىرىمىزدەن, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدەن سونى تاباندىلىقپەن تالاپ ەتىپ ءجۇرمىز بە؟ جوق.
ءار اۋداندا, ءار قالادا, الماتى مەن استانادا قازاق ءتىلى قوعامدارى مەن ءتىل كوميتەتتەرى, دەپارتامەنتتەر بار. سولاردىڭ تىم بولماسا بىرەۋى جوعارىداعى ءسوزدى ۇران ەتىپ كوشەلەردىڭ كورىكتى جەرلەرىنە جازىپ قويدى ما ەكەن؟ جوق. بۇل – شايناپ بەرگەندى جۇتا الماي وتىرمىز دەگەن ءسوز. نەگە ونى اۆتوبۋستار مەن باسقا دا كوپشىلىك كولىكتەرىنىڭ ىشىنە جازىپ, ءىلىپ, نە جاپسىرىپ قويماسقا دەگەن سۇراق تۋادى.
ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتقان ءوز جاستارىمىزعا “قاراقتارىم-اۋ, قازاقشا نەگە سويلەسپەيسىڭدەر, نەگە ۇيرەنبەيسىڭدەر” دەپ ەسكەرتۋ جاساپ نە اقىل ايتىپ كوردىك پە؟ جوق. بىردەڭە دەپ ءوزىمىزگە سويلەپ جۇرەر دەپ جاسقانامىز. قورقاقپىز, نامىسسىزبىز, ىنجىقپىز.
ەلباسىمىز, مىنە, تاعى دا: “... قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك”, – دەپ ۇران تاستاپ وتىر. ەندى وسىنى ءىلىپ اكەتىپ, كورىنەتىن جەردىڭ بارىنە نەگە ىلمەسكە, نەگە ونى قارۋ ەتپەسكە. سونى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, تيىستى جەرلەردە تالاپ ەتەيىك. قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى الدىمەن قازاقتاردىڭ وزدەرىنەن قاتاڭ تالاپ ەتەيىك. سوزگە كەلەتىن جەردە تايساقتامايىق.
مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى قورلاعانداردى جازالايتىن زاڭ باپتارى بار. تالقىلانىپ وتىرعان باعدارلاماعا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن قورلاعان نەمەسە وعان ءتىل تيگىزگەندەرگە جازا قولدانۋ جونىندە ارنايى باپ ەنگىزۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتامىن. ءوتكەن جىلى “ۆرەميا” گازەتىندە (16.04.2009 ج.) ولەڭدەرىن ورىس تىلىندە جازاتىن ەربول جۇماعۇلوۆ دەگەن “حانا ءتىلى” دەگەن ماقالا جاريالاپ, قازاق ءتىلىن مازاق ەتكەن. سوندا ول قازاق ءتىلىن قۇرىعان, قۇريتىن ءتىل دەپ ءتىل تيگىزىپ, قورلاپ وتىر ەمەس پە. وزبەك نە چەشەندەر بولسا, ونداي ىشتەن شىققان شۇبار جىلاندى تاۋبەسىنە كەلتىرەر ەدى, نەمەسە ەلدەن الاستار ەدى. بۇدان كەيىن ءبىزدى جات تا, جاقىن دا باسىمىزعا شىعىپ باسىنباعاندا قايتەدى. ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز قۇرمەتتەمەي وتىرىپ, وزگەلەردەن قالاي تالاپ ەتەمىز.
دەمەك, الدىمەن شالا قازاقتارىمىزدى تازا قازاقتار قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن كۇش سالايىق, سول ءۇشىن كۇرەسەيىك. ءسويتىپ, جالاڭ سوزدەن ناقتى ىسكە كوشەيىك دەمەكپىن. ول ءۇشىن ۇلتتىق نامىستى وياتپاي بولمايدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحانوۆ وسى ماقساتپەن “ويان, نامىس!” اتتى جۋرنال شىعارىپ جاتىر. مىنە, ازامات! قولدايىق ونى.
قازاقتاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جۇرەكتەرىندە نامىس وتىنىڭ سونبەگەن قولامتاسى بار. سونى ۇرلەپ, قايتا جاندىرايىق. سوندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى دا قارقىندى تۇردە كەڭي تۇسەدى.
سوندا وسىناۋ “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دا ءالى ون جىلعا سوزباي, ودان ەرتەرەك جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى.
كوسەگەمىز كوگەرەر تىلىمىزبەن,
ءتىلىمىز تەڭ كوكتەگى كۇنىمىزبەن.
تۋعان ءتىل تۇعىرىندا نىق تۇرعاندا,
جارقىن ءسوز – جىر توگىلەر ۇنىمىزدەن.
جۇما-نازار سومجۇرەك, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, سىنشى.
ونوماستيكا – ەلىمىزدىڭ ايناسى
ۇسىنىلىپ وتىرعان ون جىلدىق باعدارلاما جوباسى نەگىزىنەن كەيىنگى وتكەن ون جىلداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ قورىتىندىسى مەن الداعى اتقارىلار ىستەردىڭ باعىت-باعدارى شەڭبەرىندە تۋىنداپ وتىر. الدىمەن جوبادا ايقىندالعان مىندەتتەر قۇرىلعانىنا بەس جىل تولعان تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىنىڭ تاجىريبەلىك ۇسىنىستارى نەگىزىندە جاسالعان.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ونوماستيكالىق بەدەرىنە ۇلكەن اقاۋ تۇسكەنى ايان. ۇلتتىق, تاريحي سانانى ءوشىرۋ ءۇشىن ەلدى مەكەن اتاۋلارىن ورىسشاعا وتارلاۋ ساياساتىنىڭ يدەولوگياسى وزگەرتتى. ەندى قازاق جانىن ءتىرىلتۋ ءۇشىن ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ كەرەك. جاڭا قارقىن كەرەك. دەموگرافيا, تۇسىنىك, مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعداي وزگەردى. تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ جەدەل ءجۇرۋى قاجەت. سوندىقتان جوباداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى” زاڭىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت ەتىلەدى. ءويتكەنى, زاڭنىڭ قابىلدانعان ۋاقىتىنىڭ ءوزى ون جەتى جىلدى قامتيدى. سول كەزدىڭ ءۇنى, ۋاقىت ولشەمى, جاعدايى قازىر مىقتاپ وزگەردى. قازىردە ەلىمىزدە ءوز تىلىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم ءوستى. جوباداعى قازاق ءتىلىنىڭ لينگۆيستيكالىق كەڭىستىگىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندەگى شارالارىنداعى قوعامدىق پىكىردى ءبىلۋ, باق-تى كەڭىنەن پايدالانۋ جونىندەگى ۇسىنىس دۇرىس. الايدا, زاڭداعى ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋدە وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم الۋى ۇلكەن قيىنشىلىقتار الىپ كەلۋدە. نەگە؟ ويتكەنى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار سانى وزگە ۇلتتى باسىم قۇرايتىن ەلدى مەكەندەردەگى حالىقتىڭ تاريحي اتاۋلارى دالەلدەنىپ وتىرسا دا, ولار قايتا اتاۋعا قارسى شىعاتىن جاعدايلار از ەمەس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ مارتوك اۋدانىنىڭ گورنوۆودسك اتاۋى زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋى بويىنشا, بايناسساي اۋىلىمەن ءبىر ۋاقىتتا قۇرىلىپ, بۇلاقتىساي بولعان. وسى اۋدانداعى ۆوزنەسەنوۆكا سەلوسى اققۇدىق دەپ اتالعان. بۇل دا تاريحي دالەل. كارتاداعى ۆوزنەسەنوۆكا اتاۋى 1899-1914 جىلداردا تۇسكەن. ۋكراينانىڭ 14 گۋبەرنياسىنان قونىستانۋشىلاردىڭ لەگى 1914 جىلى كەلە باستاعان. پولتاۆا, كيەۆ, حەرسون, چەرنيگوۆ گۋبەرنيالارىنان كوشىپ كەلگەندەردىڭ اسەرىمەن قازاق اتاۋلارى ىعىستىرىلىپ ءجىبەرىلگەن. ەكىنشى نۇسقادا زەرتتەۋشىلەر اۋىلدىڭ اتاۋىن “ۆوزنەسەنيا گوسپودنيا” مەيرامىمەن بايلانىستىرادى. “پوكروۆكا” اتاۋى دا وسىعان سايادى. ياعني, ءبىرىنشى قاردىڭ جۇقا تۇسۋىنەن ىرىمدىق جورۋ ماقساتىنداعى اتاۋ. ءدىني نەگىز. ونىڭ تاريحي اتاۋى بار. ءتىپتى, تاريحي اتاۋى تابىلماسا دا سول ماڭايداعى جەردىڭ تابانى قازاق تىلىندە اتالىپ, پايدا بولعانى راس. وسىنداي اتاۋلارى دالەلدەنگەن نەمەسە سول جەردىڭ قاسىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارىمەن نەگىزدەلگەن بولسا دا ءىس ىلگەرى باسپاي تۇر. وسىنداي مىسالدار كوپ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى” زاڭىنىڭ باپتارىنا وزگەرىس ەنگىزىلۋى كەرەك ەكەندىگى جونىندە اڭگىمە قوزعالعانىنا دا ءبىراز بولدى. ەگەر اۋىلدىڭ تاريحي اتاۋى دالەلدەنگەن جاعدايدا ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار تالقىسىنا سالۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ سول سەبەپتى وزگەرتۋ قۇزىرەتى جەرگىلىكتى ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ سارالاۋىنان كەيىن, الدىمەن اۋداندىق, ودان سوڭ وبلىستىق اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگانعا بەرىلسە, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەر ەدى.
ەلدى مەكەن, مەكتەپ, كوشە باسقا دا وبەكتىلەردى ادام اتىمەن اتاۋ جونىندە ارنايى ەرەجە, رەەستر جاسالىپ, وندا ۇلى ادامداردىڭ عانا ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ جونىندە كريتەري بولعانى ءجون. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەدە ول ناقتى كورسەتىلگەنى دۇرىس بولار ەدى. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا اتى قالعان قايراتكەر ادامدارعا بەرىلۋى كەرەك. ال قازىر اۋىل اۋماعىندا عانا بەلگىلى ازاماتتارعا “اۋىلدىڭ اتى اتاما, كوشەنىڭ اتى كوكەمە” دەگەن ۇردىسپەن بيلىگى مەن اقشاسى جەتكەندەر ءوز جاقىندارىنا اتاۋ الىپ بەرىپ, تاريحتىڭ ءتورىنەن ولارعا دا ورىن بەرىلىپ جاتىر. ولار كەزەڭدىك ادامدار ەسىمدەرى, تاريحي تۇلعالار ەمەس, اۋىل, اۋدان كولەمىندەگى جاقسى قىزمەت جاساعان قىزمەتكەرلەر. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەستە ساقتاۋدىڭ باسقا جولدارى بار.
ەكىنشى وتكىر ماسەلە – كىسى ەسىمى اتاۋلارىن جانە كورنەكى اقپاراتتى سايكەستەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ. ۇلتى قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ جازىلۋ قالپىن ازىرلەۋ كەرەك دەپ تۇسىنەمىز. وتارشىلىق پسيحولوگيادان ارىلۋ كەرەك. ونىڭ قوعامدىق ساياسي, ادامي, ۇلتتىق مەنتاليتەتتىك ءمانى, قۇجاتتىق ماڭىزى بار. ءاڭگىمە تەكتەگى “وۆ”, “ەۆا” تۋرالى بولۋى كەرەك. ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. اتى-ءجوندى قازاق ءتىلى نورمالارىنا سايكەستەندىرۋدى زاڭداستىرۋدى قۇپتايمىز. الدىمەن ادام ەسىمى, سودان سوڭ تەگى نەمەسە اكەسىنىڭ اتى جازىلعانى ءجون. ەرتەدە فاميليا دەگەن بولماعان, ەسىمى مەن اكەسىنىڭ اتى, ءتىپتى تۋعان جەرىنىڭ اتاۋى كەلتىرىلگەن. مەنىڭشە, تۋعان جەردى ەسىمگە قوسىپ جازۋ دۇرىس ەمەس. نەگە دەسەڭىز, ايتالىق, تارازي دەگەن اتاۋمەن جامبىل وبلىسىندا تۋعان ون مىڭداعان ادام بىرتەكتەس بولىپ كەتەر ەدى. سول سەبەپتى “قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا” پرينتسيپىنەن اۋىتقىپ, ەسىم مەن تەگىن زاڭداستىرعاندى قالايمىز.
ال, كورنەكى اقپاراتتاردى ەكى تىلدە, ونىڭ وزىندە قازاق تىلىنە كالكا رەتىندە اۋدارما قىلىپ پايدالانۋ ناتيجە اكەلىپ جۇرگەن جوق. قازاقستان كوپ ۇلتتى مەملەكەت. ونداعى بارلىق ۇلت وكىلدەرى تەڭ قۇقىلى. ولاي بولسا, مەملەكەتتىك تىلدە جانە ورىس تىلىندە جازىلۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ءتارتىپ ءوزگەرتىلۋگە جاتادى. جارنامالاردىڭ كەز كەلگەنى ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىلدە جازىلىپ ىلىنگەنى ەشكىمدى رەنجىتە قويمايدى. قايتا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت ارتىپ, ونىڭ بەدەلى مەن قولدانىس اياسى كەڭەيەدى. ال, كوركەم بەزەندىرۋ بولەك اڭگىمە جانە وندا ۇلتتىق مەنتاليتەتتى باسىمدىقپەن كورسەتۋ قاجەت.
ەركىن قۇرمانبەك, اقتوبە وبلىستىق قوعامدىق ساياسي كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.
قازاق ءتىلى ەسەبىنەن بولماسىن
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋعا بايلانىستى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن تولىق تانىسىپ شىقتىق. وندا باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى رەتىندە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار تىلدەرىنىڭ ساقتالۋى جاعدايىندا ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋ جايلى كورسەتىلگەن ەكەن. وسى تۇستى وقىعاندا, سوناۋ بوداندىق داۋىردەن كەلە جاتقان جاسقانشاقتىق ەكى يىقتان باسىپ تۇرعانداي كورىندى.
باعدارلاماداعى ورىس ءتىلىنىڭ فۋنكتسياسىن ساقتاۋ دەگەن وسىنى بايقاتادى.
مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى دەگەنىمىزبەن ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىلۋى اياسى وتە ۇلكەن ەكەندىگى وزىمىزگە بەلگىلى. مەملەكەتتىك جيىندار ءالى كۇنگە دەيىن كورشى مەملەكەتتىڭ تىلىندە جۇرگىزىلەدى. اتا-باباسىندا وزگە ۇلتتىڭ ءبىر قاسىق قانى جوق قازاق شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءوز انا ءتىلىندە سويلەۋدى قورسىنىپ, ورىس تىلىندە جوسىلتاتىنىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى –قازاقى وبلىس سانالادى. سونىڭ ءوزىندە كەيدە باسقا مەملەكەتتە ءجۇرگەندەي سەزىنەتىن ۋاقىتتار بولادى.
استانادان كەلگەن شەنەۋنىكتەر زالدان باسى سارعايىپ وتىرعان ەكى-ءۇش ادامدى كورسە “ارامىزدا وزگە ۇلت وكىلدەرى وتىر ەكەن, ەندى جالپىعا ورتاق تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيىك” دەيدى دە ورىسشاعا ويىسادى. سوندا تۇسىنىكسىز ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى مە؟! بۇل ۇلتتى – قورلاۋ.
ءوز تاريحي وتانىنان تىسقارى تۇراتىن باسقا ەتنوستار ءبىر حالىققا رەنجىمەسە ول – قازاقتار بولار. كاۆكاز حالىقتارىن رەپرەسسيادا ءبىر كۇندە مال قامايتىن ۆاگوندارعا تيەپ, سۋ, تاماق بەرمەي قازاقستانعا اكەلىپ توكتى. قازاق قورجىن تامىنىڭ جارتىسىن ءبولىپ بەرىپ, جەپ وتىرعان تاماعىنىڭ جارتىسىن بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ الدىنا قويدى. اشتان قىرىلۋدان امان الىپ قالدى. قازاقتاردىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتىپ, تىلىنە قارسى شىعىپ جۇرگەن بۇگىنگى كەيبىرەۋلەرى بولماسا اعا بۋىنى ەش ۇمىتقان ەمەس. ساقالدارىنان جاس تامىپ, ءالى كۇنگە راحمەت ايتىپ وتىرادى. ساحاليننان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان كورەيلەر دە قازاق ءدامىنىڭ ارقاسىندا ىرگەسى بۇتىندەلدى, يىعىنداعى جىرتىعىن جاپتى.
وسى حالىقتاردىڭ بارلىعى ءوز تاعدىرىندا سوققىنى كوپ كورگەن قازاق حالقى ءتىلىن تۇزەيمىن دەسە قارسى بولماسا كەرەك.
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, قازاقتىڭ جاقسىلىعىن كورگەن, تورىنە شىققان, قيساپسىز بايلىققا يە بولعان وڭتۇستىكتەگىلەر ءوز بالامىز دەپ ەركەلەتەتىن سول تەرەششەنكو سوناۋ ءبىر كەزدەرى “مەنىڭ مۇحتار شاحانوۆ دوسىم دۇنيەگە كەلگەن قىزىلقۇم وڭىرىندە ورىس ءتىلى ۇمىتىلىپ بارا جاتىر” دەپ زىلدەنىپ دابىل قاققانى بار. مىنە, وسى ازامات سولتۇستىك قازاقستان, ورتالىق قازاقستان, قوستاناي مەن شىعىستا وسكەمەندە قازاق ءتىلى ەسىك كوزىندە قالىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەتىن ەدى. سونى نەگە ايتپادى؟!.
ءاسىلى, ءبارى جينالىپ كەلىپ ءبىر اسىلى وسمانوۆا اپامىزعا جەتپەيدى. قازاق قۇرمەت كورسەتسە وسى كىسىگە كورسەتۋ كەرەك. ەسكەرتكىش ورناتساڭ ءبىر كەزدەردەگىدەي قولدان جاساعان باتىرلارعا ەمەس, قازاق جەرىنىڭ, ءتىلىنىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتىپ ءجۇرگەن وسىنداي ازاماتتارعا ورناتايىق.
مەملەكەتتىك باعدارلاما – مازمۇنى جاعىنان مىقتى, وعان داۋىمىز جوق. ءارى تارت پەن بەرى تارتقا سالساق, قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيتىندىكتەن كەيبىر جايتتاردى اششى ايتتىق.
قازاقستاندا تۇراتىن بارشا ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارى بار. ولار مەملەكەتتىك ءتىلىن ەشكىمگە كەۋدەدەن باستىرمايدى.
ۇلتارالىق قاتىناس, ىنتىماق تۇرعىسىنان باسقا ەتنوستاردىڭ ءتىلىن دامىتۋعا كومەكتەسۋگە بولادى, ءبىراق ول – قازاق ءتىلىنىڭ ەسەبىنەن بولماۋى كەرەك. سەبەبى, قازاق ءتىلىنىڭ باسقا جەردە كوگەرەتىن وتانى جوق.
قاناتبەك دوساليەۆ, وقو قۇقىق جانە سالالىق تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.شىمكەنت.
ەندى شەگىنەتىن جول جوق
ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تۋرالى ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ, سوعان وراي قابىلدانعان قاۋلى-قارارلاردان كەندە ەمەسپىز. وسى ورايدا, اۋىزدى قۇرعاق شوپپەن سۇرتكەنىمىز ءجون بولماس. وتكەن جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىندەگى مەكتەپتەر مەن بالالار باقشالاردىڭ, گازەتتەر مەن تەلەكانالداردىڭ, تەاترلاردىڭ تاعى باسقالاردىڭ كوپتەپ اشىلعانىن كىم جوققا شىعارادى. بۇرىنعىداي ەمەس, اعايىندارىمىز كوشەدە, كولىك ىشىندە ءبىر-بىرىمەن ەشكىمنەن قىمسىنباي ءوز تىلىندە سويلەسەتىن بولدى. وعان, ارينە تاۋبە دەيسىڭ.
سونىمەن بىرگە تىلدەردى دامىتۋ تۋرالى بۇرىنعى باعدارلامالارىمىزدىڭ جارتىلاي عانا ورىندالىپ كەلگەنىن كىمنەن, نەسىنە جاسىرارسىڭ! ەلباسىمىزدىڭ ايتقانىنا وراي قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسە باستاعانمەن, بيلىك باسىنداعى اعايىندار اراسىندا تىلگە بايلانىستى سونشالىقتى سەرپىلىس بولا قويماعانى شىندىق. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى پالەن پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىردىك دەپ جاتامىز. ال شىندىعىندا سونىڭ ءبارى سونداعى اۋدارماشىلاردىڭ “ارقاسى”. ياعني, مەكەمە, ۇيىمدارعا كەلەتىن, كەتەتىن حات-قۇجاتتاردى رەتكە كەلتىرىپ جاتاتىن سولار. مۇنىڭ سوڭى كوزبوياۋشىلىققا ۇلاسىپ جاتاتىنىن كىم بىلمەيدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە اۋدارماشىلاردىڭ مۇنداي جارتىكەش كومەگىنە سۇيەنۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىن.
ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىردان ۇيات بولدى دەمەكشى, قازىرگى كۇنى ەلىمىزگە اعىلىپ كەلىپ جاتقان شەتەلدىكتەردەن ۇيات-اق بولدى. ولاردىڭ ءبارى دەمەسەك تە, كوبى ءبىزدىڭ ەلگە كەلەردە قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ ماقساتىمەن ءبىر جىلداي دايىندالاتىن كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار قازاقستانعا كەلگەن سوڭ تىلگە بايلانىستى ناقتى جاعدايدى كورىپ, بىلگەننەن كەيىن باسقاشا شەشىم قابىلدايتىنى دا وتىرىك ەمەس.
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان بۇل جولعى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا حالىقارالىق كەزدەسۋلەردى وتكىزۋ, حالىقارالىق شارتتاردى, كەلىسىمدەردى جانە باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەردى رەسىمدەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋىن كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگى اتاپ كورسەتىلگەن. وسى ورايدا باعدارلامادا ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى, سەناتى مەن ءماجىلىسى حالىقارالىق كەزدەسۋلەرىن مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزۋلەرى كەرەك دەپ اتاپ كورسەتىلۋى ءتيىس. قاتتى كەتتى دەسەڭىزدەر, وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر, ەندىگى جەردە بۇرىنعى وتارشى ەلدىڭ تىلىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋ – ەلدىگىمىزگە سىن.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردان جاڭاعى ءۇش ەڭ قۇزىرلى ورگاندار نەگە سىرت قالۋى كەرەك؟ سونسوڭ بۇل شارۋا جەكەلەگەن ەمەس, بارلىق مينيسترلىكتەردىڭ ابزال بورىشىنا اينالۋى قاجەت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, ەندى شەگىنەتىن جەر قالعان جوق. ال ءار ون جىل سايىن قاۋلى-قارار قابىلداعاننان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سوندىقتان باسشىمىز بار, قوسشىمىز بار وسى سوڭعى مۇمكىندىكتى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانعانىمىز ءجون.
راس, بۇل جولعى باعدارلامادا ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەلەر قامتىلعان. تەك سولاردىڭ قاي جىلى ناقتىلى جۇزەگە اساتىنى دايەكتەلمەگەن. ايتالىق, مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى ارتتىرۋ دەگەن تارماقتا مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن تەلەارنا قۇرۋ قاجەتتىلىگى ءسوز بولعانمەن, ونىڭ مەرزىمى كورسەتىلمەگەن. ال ونداي جەردە ءبارىن كەيىنگە سىرعىتا بەرەتىن جامان ادەتىمىز بار عوي. سوندىقتان جاڭا باعدارلامادا بەلگىلەنگەن يگى شارالاردى كەيىنگە سىرعىتپاي, بىردەن ىسكە كىرىسىپ كەتكەنىمىز ءجون بولار ەدى.
سونسوڭ جاڭا باعدارلامادا ءتىل تازالىعى تۋرالى ايتىلماپتى. ال قازىردە تارالىمى از بولعانمەن گازەت, جۋرنالدار, كىتاپتار كوبەيىپ كەلەدى. سولاردىڭ كوبىنىڭ ءتىلى ەش سىن كوتەرمەيدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ بارىسىندا ءتىل تازالىعىن ويلاماسا بولمايدى. سوناۋ زاماندا جاسى وتىزعا كەلمەي جاتىپ وپات بولعان سۇلتانماحمۇتتىڭ ءوزى ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانىپ بارا جاتقانىن ويلاپ قامىققان. سول سەبەپتەن دە, باستان سيراق جاساپ جاتقاندارعا توسقاۋىل قوياتىن كەز جەتتى دەپ بىلەمىن. ءتىل تازالىعى دەگەندە ونىڭ ءولشەمى اباي ءتىلى بولۋى كەرەك. بولماسا ءبىزدىڭ اۋىلدا وسىلاي سويلەيدى دەپ جۇرە بەرمەكشىمىز بە؟
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ مامانى رەتىندە تاعى ءبىر ۇسىنىس ايتا كەتسەم دەيمىن. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە بۇل سالادا دا وڭدى وزگەرىستەر از ەمەس. ياعني, قاي جوعارى وقۋ ورنىندا بولسىن, قازاق توپتارى اشىلۋدا. بىراق وعان بولىنگەن ساعات ءالى دە از. قازاق ءتىلىن وقىتۋدا ءبىر جىلمەن شەكتەلىپ قالىپ ءجۇرمىز. ءوز باسىم بولاشاق ماماندار ءبىر جىل ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە سايراپ كەتەدى دەگەنگە سەنبەيمىن. سوندىقتان جاڭا باعدارلامادا جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ جايى ءوز كورىنىسىن تاپسا دەيمىن. سوندا بالا باقشا, مەكتەپتەن باستالعان تىلگە دەگەن قۇرمەت ءارى قاراي دا زاڭدى جالعاسىن تابار ەدى.
ءيا, سونىمەن ەندى شەگىنەر جەر جوق. ال مۇنداي مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي قالساق, كىمگە وكپەلەگەندەيمىز. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە بەلدى بەكەم بۋىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاماساق بولمايدى!
اراپ ەسپەنبەتوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سەمەي.
ءبارى ءوز قولىمىزدا
قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بيىك تۇعىرعا كوتەرىلۋىنە تاياۋدا ازىرلەنگەن تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ماعان كوپ اسەر بەردى.
مەن ءوزىم قىزمەت ەتىپ وتىرعان مادەني-ساۋىق ورتالىعىندا ءىس قاعازدارىنىڭ كوبىن قازاق تىلىندە جازۋعا باعىتتاپ ءجۇرمىن. كەلەسى جىلى تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلگە كوشەتىنىمە سەنىمدىمىن.
بۇل جوبا ءاربىر ادامعا وي سالاتىنى ءسوزسىز. ءار ادام قازاق ءتىلىن شۇبارلاماي, تازا سويلەۋگە وسى ون جىلدا تولىق قول جەتكىزەدى دەگەن ويدامىن. وسى ون جىلدا ءتىلىمىزدى ناقتى, تازا ۇيرەنىپ, بۇكىل الەمگە قازاق ءتىلىنىڭ كەڭدىگىن, كەرەمەتتىگىن شۇبارلاماي جەتكىزسەك ەكەن دەگەن شىنايى تىلەگىم بار. سويلەپ قانا قويماي, بارلىق قۇجاتتار تەك قانا ءبىر-اق تىلدە, مەملەكەتتىك ءتىلىمىز – قازاق تىلىندە بولسا دەيمىن. وعان جەتۋ ءوز قولىمىزدا.
ت.ستراداەۆا, ەۆگەنەۆكا اۋىلىنداعى مادەني-ساۋىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى.
پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ قالاسى.
تىلىمىزبەن كوگەرەر كوسەگەمىز
ءيا, كوسەگەمىز كوگەرسە, ءتىلىمىزبەن بىرگە كوگەرەدى. ءتىلسىز داۋلەت تە ورتا, باقىت تا ورتا. انا ءتىلىمىز جەتىمسىرەپ جۇرگەندە, تاماعىمىز توق, كويلەگىمىز كوك بولسا دا, جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشكەنبىز.
جۇرەگىمە شانشۋ بوپ قادالادى, ءبىر ۇلىڭ ۇمىتسا ەگەر انا ءتىلىن, – دەپ زار شەككەنبىز ءبارىمىز. ءبىر ۇل ەمەس, ءجۇز مىڭداعان ۇل-قىزدارىمىز انا تىلىنەن اجىراپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرىن جوعالتىپ, ول از بولعانداي جاستارىمىز جات دىندەرگە جاپپاي كىرىپ جاتقاندا, سان سوعىپ, اھ ۇرعانبىز. بۇدان 21 جىل بۇرىن الماتىدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا انا ءتىلىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتكىزىلىپ, “قازاق ءتىلى” قوعامى قۇرىلعاندا, قۋانىشتان جاس دومالاعان. سول قۇرىلتايدا شىعىس قازاقستاننان كەلىپ, ءسوز سويلەگەن دەلەگات مىناداي ءبىر سۇمدىقتى ايتىپ بەرگەن. اۋىلدان قالاعا كەلگەن ءبىر كەيۋانا اۋىل ادامىنىڭ اڭقىلداقتىعىنا باسىپ, ساتۋشىدان “قىزىم, مىنا زاتتاردىڭ باعاسى قانشا؟” دەپ قازاقشا سۇراق قويسا, ساتۋشى: “گوۆوري چەلوۆەچەسكيم يازىكوم” دەپ ۇرسىپ تاستاپتى. مىنە, ءبىر كەزدە لەنين “ ۇلى دەرجاۆالىق ورىس ءشوۆينيزمى” دەپ انىقتاما بەرگەن كەڭەستىك شوۆينيستەردىڭ بىزگە جاساعان وكتەمدىكتەرى مەن قورلىق-زورلىقتارىنىڭ ءبىر سوراقى كورىنىسى. قازاق ءتىلىن, باسقا دا ۇلتتار ءتىلىن ادام تىلىنە ساناماعان عوي. نەتكەن شەكتەن شىققان وكتەمدىك دەسەيشى. امال جوق, سول زورلىق-زومبىلىقتارعا ءتىلىمىزدى تىستەي ءجۇرىپ شىدادىق, توزدىك.
كوپ ۇزاماي تاۋەلسىزدىككە جول جەتكىزىپ, كوزىمىز اشىلدى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانىپ, مارتەبەسى جوعارىلاپ, وعان قوسا ءوزىمىزدىڭ دە ەزىلگەن ەڭسەمىز جازىلىپ كوتەرىلىپ قالدى. قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى دا كەڭەيىپ كەلەدى دەسەم, “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ” جوباسى جاريالانۋى جانە ونىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە جاريالانىپ, تالقىلانۋى قازاق ءتىلىنىڭ تىنىسىن اشىپ, جاڭا تىڭ سەرپىلىس تۋدىراتىنى ايدان انىق.
ءوز تىزگىنىمىز وزىمىزدە بولا تۇرا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ويداعىداي كەڭىتە الماي, ميمىرت جۇرىسپەن شابانداپ قالعانىمىز ءوزىمىز تۇگىل وزگە الىس ەلدەردىڭ ادامدارىن دا تاڭداندىرۋدا. يتالياندىق جيھانكەز كاسىپكەر رەنالدو گاسپاريني: “مەن الەمنىڭ 141 ەلىن ارالاعان اداممىن. سولاردىڭ ىشىندە ءوز مەملەكەتىندە ءوز تىلىندە ءومىر سۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردىم. ول – قازاقستان حالقى ەكەن”, – دەپتى. جانعا باتاتىن, نامىستاناتىن ءسوز. باعدارلاما بويىنشا ارقانى كەڭگە سالىپ, ءوز تىلىمىزدە – مەملەكەتتىك تىلدە تولىق ءومىر ءسۇرۋدى تاعى ون جىلعا سوزىپ وتىرمىز. باعدارلاما تۋرالى العاشقى پىكىر ايتۋشىلار ونسىز دا باقانداي جيىرما جىلعا سوزىلعان ءتىلدى ودان ءارى ساعىزداي سوزا ءتۇسۋ دەپ سىنعا الۋدا. شىنىندا, نامىسقا تىرىسىپ, وسى ۇزاق مەرزىمدى از دا بولسا قىسقارتىپ, تىم بولماسا, سەگىز جىلعا تۇسىرسەك ءدوپ بولار ەدى.
بۇل باعدارلاما زيالىلاردىڭ عانا ەمەس, جالپى حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ وتىر. دەمەك, ول قاراپايىم حالىقتىڭ تۇسىنۋىنە لايىقتالىپ دايىندالۋى كەرەك ەدى. باعدارلامانىڭ الدىمەن ورىس تىلىندە دايارلانىپ, سوسىن قازاق تىلىنە اۋدارىلعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. ماتىندەردىڭ ءتۇسىنىكتى بولۋىنا ءمان بەرىلمەگەن. ۇكىمەتتىڭ كوپتەگەن زاڭدارىن جالپى جۇرت وقىپ جاتپايدى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءتيىستى ورتاعا, مەكەمەلەرگە ارنالعان. ال اتالمىش باعدارلامانى ءار قازاق, ءار وتباسى مۇشەلەرى وقىپ, ءتۇسىنىپ, ونى ومىردە باسشىلىققا الۋلارى كەرەك. بۇل ءىس سول ءۇشىن قولعا الىنىپ وتىر ەمەس پە. “باعدارلامانىڭ ماقساتتارى” اتتى باعاندا “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت ءبىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى” دەلىنگەن. ءبىر كەزدە “ادام فاكتورى” دەگەن تىركەستى گورباچەۆ پايدالانىپ, قولدانىسقا قوسىپ جىبەرگەن. گورباچەۆتىڭ ءوزى كەتسە دە, سول ءسوزى قالىپ, ونى كورىنگەن جەرگە تىقپالاي بەرەمىز. جوعارىدا ول ءسوز ماڭىزدى ءسوزدىڭ ماڭىزىن كەتىرىپ تۇر. ول جولدى: “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى” دەپ قازاق ۇعىمىنا لايىقتاپ جازۋ كەرەك. ادەتتە, بىرلىگى جاراسقان وتباسىن, كورشىلەردى نەمەسە تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس تۇزەپ جاتقان اۋىلدى كورگەندە “سۇتتەي ۇيىپ” دەگەن ادەمى ءسوزدى قولدانامىز.
“باعدارلامانىڭ باستى ماقساتتارى” باعانىندا “... ۇلت ءبىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى” دەگەندەگى فاكتوردىڭ ورنىنا “تەتىگى” دەگەن تۇسىنىكتى ءسوزىمىز ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇر. تەگىندە “فاكتور” – كىسى قىزىعارلىق ءسوز ەمەس, كەزىندە ورىستاردىڭ ءوزى “ادام فاكتورى” دەگەنگە وڭعان ءسوز ەمەس دەپ ءىش تارتپاعان.
سول سياقتى “... كرەاتيۆتى شەشىمدەر ورتالىعىن قۇرۋ”, “قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن جاساۋ”, “ەلەكتيۆتىك قوسىمشا كۋرستاردا وقىتىپ” دەگەندەردى قاراپايىم وقىرمانعا ۇعىنىقتى ەتىپ, قازاقشا ماعىناسىن بەرەتىن سوزدەرمەن تۇزەۋ كەرەك ەمەس پە. باسقا دا ءتۇسىنىپ بولماستاي تىركەستەر تولىپ جاتىر. مىسالى: “ماقساتتى اۋديتوريالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءار تۇرعىدان الىنعان جاعىمدى بەينەلەردى ازىرلەۋ”, – دەگەن سويلەمنەن نە ۇعۋعا بولادى؟ جاعىمدى بەينە – ادەبي تىلدە ۇنامدى وبراز. سوندا سول ۇنامدى وبرازدى ءار تۇرعىدان قالاي الىپ ازىرلەمەكپىز؟ الدىمەن, ءار تۇرعىمىز – قاي تۇرعى؟ مۇنداعى جاعىمدى بەينە دەپ وتىرعاندارى ءتىرى ادام با, الدە ادەبي كەيىپكەرلەر مە؟ سونىمەن بىرگە, مىنا قالپىندا قالدىرۋعا مۇلدەم بولمايتىن تومەندەگى سويلەمدەردى ارنايى كورسەتۋگە تۋرا كەلەدى. ولار №4 تاراۋدا: “الداعى ون جىلدا – 2011-2020 جىلدارداعى كەزەڭدە ءتىل قۇرىلىسىنىڭ لوگيكاسى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىنا ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەر اكەلۋى مۇمكىن بىرقاتار پروبلەمالىق اسپەكتىلەردىڭ بولۋىنان تۋىندايدى”.
“سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, ونى وتباسى قۇندىلىعى رەتىندە تانىتىپ, كەڭىنەن تاراتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدى تىزبەسى, سونداي-اق ءتىل سالاسىنداعى كەلەڭسىز داقپىرتتاردىڭ جانە تاپتاۋرىن ۇعىمداردىڭ ورىن الۋى پروبلەمالىق جاعداي بولىپ تابىلادى”.
ەكى ابزاتستاعى قۇرمالاس ءسويلەمدەردىڭ قۇرىلىسى دۇرىس قۇرىلماعان, ماعىنالارى قايشىلىققا تولى. نە ايتىپ تۇرعانى تۇسىنىكسىز. سوسىن ءتىل سالاسىنداعى كەلەڭسىز داقپىرتتار دەگەن نە داقپىرت؟ ونى بۇل جەرگە نەگە تىقپالاعان. اسپەكت دەگەن شەت تەرميندى دە ءار جەردە ورىندى قولدانا بەرگەن.
“مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ” تاقىرىبىنىڭ 4-تاراۋى “مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ ماسەلەلەرىندەگى كەلەڭسىز تاپتاۋرىن ۇعىمداردى جويۋ” دەپ اتالادى. وسىنداعى ءتورت باپتىڭ تورتەۋى دە مۇلدەم كەلىسۋگە بولمايتىن قايشىلىققا تولى ءماسەلە. مەملەكەت اياۋسىز كۇرەسىپ ءارى الدىن الىپ, جويماقشى بولىپ وتىرعان كەلەڭسىز تاپتاۋرىن ۇعىمدار دەگەنى نە ۇعىمدار؟ بۇل باپتار ارنايى تۇسىنىك بەرۋدى, تالداۋدى كەرەك ەتەدى. مەملەكەت وسى باعدارلامانى جاساي وتىرىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا الدەنەدەن قاۋىپتەنەتىن جانە سول قاۋىپپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى الدىن الا ساقتاندىرىپ, وسى باپتاردى ەنگىزىپ وتىرعان سىڭاي تانىتادى. ماعىناسى بۇلدىر باپتار دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ال جالپى باعدارلاماعا كەلەر بولساق, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ مەن دامىتۋدا ونىڭ زور ءرول اتقارارى ءسوزسىز. باعدارلاما ءسوزىنىڭ سول ءرولىن جاقسى اتقارۋى ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ماتىنىندەگى كوپتەگەن كەلەڭسىز, تۇسىنىكسىز, ۇعىمسىز وراشالاق قۇرىلعان سويلەمدەردى, سوزدەردى تۇزەپ, وڭدەپ قازاقشالاۋ قاجەت.
“مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ” دەگەن تىركەس بار. جاعىمدى ءسوزى ءتىلىمىزگە جاراسىپ تۇرعان جوق. ونى “كوركەم بەينەسىن” دەپ وزگەرتكەن ءلازىم. ويتكەنى, قازاق ءتىلى الەمدەگى ءارى شەشەن, ءارى كوركەم ءتىلدەردىڭ بىرىنە جاتادى. ەندەشە, ونى بۇرىن جاعىمسىز بولعانداي, ەندىگى قولدان جاعىمدى ەتىپ ارەكەت ەتىپ جاتقانداي بولۋىمىزدىڭ ءجونى قايسى.
كەلەسى تۇزەيتىن تىركەس: – “مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋشى ادامنىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ”, “تۇيەنىڭ تانىعانى جانتاق” دەگەندەي تاعى دا جاعىمدى سوزىنە جارماسقان. بۇل ءجونىندە ايتارىمىز, “جاعىمدى” دا “بەدەلدى” دە ەمەس, بىلىكتى بەينەسىن دەۋ كەرەك. بىلىكتى ءسوزىنىڭ ماعىناسى جاعىمدىدان دا, بەدەلدىدەن دە, بىلىمدىدەن دە تەرەڭ ءارى بيىك, ءماندى.
بۇلارعا قوسارىمىز, بۇدان دا بۇرىن تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى بولعان. سول بويىنشا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلعان, بىراق ول كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزبەدى. بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشە الماي وتىرمىز. سول كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن ۇكىمەتكە جابا بەرەتىنىمىز بار. قازاقتار ءوزىمىز نە ىستەپ, نە تىندىرىپ وتىرمىز دەپ وزىمىزگە-ءوزىمىز سۇراق قويالىقشى. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن!” دەپ ءسوز تاستاپ, جار سالعانى قاشان! سونى ۇران ەتىپ ءارى قاراي الىپ كەتە الدىق پا؟ جوق. ءبىر-بىرىمىزدەن, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدەن سونى تاباندىلىقپەن تالاپ ەتىپ ءجۇرمىز بە؟ جوق.
ءار اۋداندا, ءار قالادا, الماتى مەن استانادا قازاق ءتىلى قوعامدارى مەن ءتىل كوميتەتتەرى, دەپارتامەنتتەر بار. سولاردىڭ تىم بولماسا بىرەۋى جوعارىداعى ءسوزدى ۇران ەتىپ كوشەلەردىڭ كورىكتى جەرلەرىنە جازىپ قويدى ما ەكەن؟ جوق. بۇل – شايناپ بەرگەندى جۇتا الماي وتىرمىز دەگەن ءسوز. نەگە ونى اۆتوبۋستار مەن باسقا دا كوپشىلىك كولىكتەرىنىڭ ىشىنە جازىپ, ءىلىپ, نە جاپسىرىپ قويماسقا دەگەن سۇراق تۋادى.
ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتقان ءوز جاستارىمىزعا “قاراقتارىم-اۋ, قازاقشا نەگە سويلەسپەيسىڭدەر, نەگە ۇيرەنبەيسىڭدەر” دەپ ەسكەرتۋ جاساپ نە اقىل ايتىپ كوردىك پە؟ جوق. بىردەڭە دەپ ءوزىمىزگە سويلەپ جۇرەر دەپ جاسقانامىز. قورقاقپىز, نامىسسىزبىز, ىنجىقپىز.
ەلباسىمىز, مىنە, تاعى دا: “... قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك”, – دەپ ۇران تاستاپ وتىر. ەندى وسىنى ءىلىپ اكەتىپ, كورىنەتىن جەردىڭ بارىنە نەگە ىلمەسكە, نەگە ونى قارۋ ەتپەسكە. سونى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, تيىستى جەرلەردە تالاپ ەتەيىك. قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى الدىمەن قازاقتاردىڭ وزدەرىنەن قاتاڭ تالاپ ەتەيىك. سوزگە كەلەتىن جەردە تايساقتامايىق.
مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى قورلاعانداردى جازالايتىن زاڭ باپتارى بار. تالقىلانىپ وتىرعان باعدارلاماعا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن قورلاعان نەمەسە وعان ءتىل تيگىزگەندەرگە جازا قولدانۋ جونىندە ارنايى باپ ەنگىزۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتامىن. ءوتكەن جىلى “ۆرەميا” گازەتىندە (16.04.2009 ج.) ولەڭدەرىن ورىس تىلىندە جازاتىن ەربول جۇماعۇلوۆ دەگەن “حانا ءتىلى” دەگەن ماقالا جاريالاپ, قازاق ءتىلىن مازاق ەتكەن. سوندا ول قازاق ءتىلىن قۇرىعان, قۇريتىن ءتىل دەپ ءتىل تيگىزىپ, قورلاپ وتىر ەمەس پە. وزبەك نە چەشەندەر بولسا, ونداي ىشتەن شىققان شۇبار جىلاندى تاۋبەسىنە كەلتىرەر ەدى, نەمەسە ەلدەن الاستار ەدى. بۇدان كەيىن ءبىزدى جات تا, جاقىن دا باسىمىزعا شىعىپ باسىنباعاندا قايتەدى. ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز قۇرمەتتەمەي وتىرىپ, وزگەلەردەن قالاي تالاپ ەتەمىز.
دەمەك, الدىمەن شالا قازاقتارىمىزدى تازا قازاقتار قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن كۇش سالايىق, سول ءۇشىن كۇرەسەيىك. ءسويتىپ, جالاڭ سوزدەن ناقتى ىسكە كوشەيىك دەمەكپىن. ول ءۇشىن ۇلتتىق نامىستى وياتپاي بولمايدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحانوۆ وسى ماقساتپەن “ويان, نامىس!” اتتى جۋرنال شىعارىپ جاتىر. مىنە, ازامات! قولدايىق ونى.
قازاقتاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جۇرەكتەرىندە نامىس وتىنىڭ سونبەگەن قولامتاسى بار. سونى ۇرلەپ, قايتا جاندىرايىق. سوندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى دا قارقىندى تۇردە كەڭي تۇسەدى.
سوندا وسىناۋ “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دا ءالى ون جىلعا سوزباي, ودان ەرتەرەك جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى.
كوسەگەمىز كوگەرەر تىلىمىزبەن,
ءتىلىمىز تەڭ كوكتەگى كۇنىمىزبەن.
تۋعان ءتىل تۇعىرىندا نىق تۇرعاندا,
جارقىن ءسوز – جىر توگىلەر ۇنىمىزدەن.
جۇما-نازار سومجۇرەك, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, سىنشى.
ونوماستيكا – ەلىمىزدىڭ ايناسى
ۇسىنىلىپ وتىرعان ون جىلدىق باعدارلاما جوباسى نەگىزىنەن كەيىنگى وتكەن ون جىلداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ قورىتىندىسى مەن الداعى اتقارىلار ىستەردىڭ باعىت-باعدارى شەڭبەرىندە تۋىنداپ وتىر. الدىمەن جوبادا ايقىندالعان مىندەتتەر قۇرىلعانىنا بەس جىل تولعان تىلدەردى دامىتۋ باسقارمالارىنىڭ تاجىريبەلىك ۇسىنىستارى نەگىزىندە جاسالعان.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ونوماستيكالىق بەدەرىنە ۇلكەن اقاۋ تۇسكەنى ايان. ۇلتتىق, تاريحي سانانى ءوشىرۋ ءۇشىن ەلدى مەكەن اتاۋلارىن ورىسشاعا وتارلاۋ ساياساتىنىڭ يدەولوگياسى وزگەرتتى. ەندى قازاق جانىن ءتىرىلتۋ ءۇشىن ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ كەرەك. جاڭا قارقىن كەرەك. دەموگرافيا, تۇسىنىك, مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعداي وزگەردى. تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ جەدەل ءجۇرۋى قاجەت. سوندىقتان جوباداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى” زاڭىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت ەتىلەدى. ءويتكەنى, زاڭنىڭ قابىلدانعان ۋاقىتىنىڭ ءوزى ون جەتى جىلدى قامتيدى. سول كەزدىڭ ءۇنى, ۋاقىت ولشەمى, جاعدايى قازىر مىقتاپ وزگەردى. قازىردە ەلىمىزدە ءوز تىلىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم ءوستى. جوباداعى قازاق ءتىلىنىڭ لينگۆيستيكالىق كەڭىستىگىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندەگى شارالارىنداعى قوعامدىق پىكىردى ءبىلۋ, باق-تى كەڭىنەن پايدالانۋ جونىندەگى ۇسىنىس دۇرىس. الايدا, زاڭداعى ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋدە وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم الۋى ۇلكەن قيىنشىلىقتار الىپ كەلۋدە. نەگە؟ ويتكەنى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار سانى وزگە ۇلتتى باسىم قۇرايتىن ەلدى مەكەندەردەگى حالىقتىڭ تاريحي اتاۋلارى دالەلدەنىپ وتىرسا دا, ولار قايتا اتاۋعا قارسى شىعاتىن جاعدايلار از ەمەس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ مارتوك اۋدانىنىڭ گورنوۆودسك اتاۋى زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋى بويىنشا, بايناسساي اۋىلىمەن ءبىر ۋاقىتتا قۇرىلىپ, بۇلاقتىساي بولعان. وسى اۋدانداعى ۆوزنەسەنوۆكا سەلوسى اققۇدىق دەپ اتالعان. بۇل دا تاريحي دالەل. كارتاداعى ۆوزنەسەنوۆكا اتاۋى 1899-1914 جىلداردا تۇسكەن. ۋكراينانىڭ 14 گۋبەرنياسىنان قونىستانۋشىلاردىڭ لەگى 1914 جىلى كەلە باستاعان. پولتاۆا, كيەۆ, حەرسون, چەرنيگوۆ گۋبەرنيالارىنان كوشىپ كەلگەندەردىڭ اسەرىمەن قازاق اتاۋلارى ىعىستىرىلىپ ءجىبەرىلگەن. ەكىنشى نۇسقادا زەرتتەۋشىلەر اۋىلدىڭ اتاۋىن “ۆوزنەسەنيا گوسپودنيا” مەيرامىمەن بايلانىستىرادى. “پوكروۆكا” اتاۋى دا وسىعان سايادى. ياعني, ءبىرىنشى قاردىڭ جۇقا تۇسۋىنەن ىرىمدىق جورۋ ماقساتىنداعى اتاۋ. ءدىني نەگىز. ونىڭ تاريحي اتاۋى بار. ءتىپتى, تاريحي اتاۋى تابىلماسا دا سول ماڭايداعى جەردىڭ تابانى قازاق تىلىندە اتالىپ, پايدا بولعانى راس. وسىنداي اتاۋلارى دالەلدەنگەن نەمەسە سول جەردىڭ قاسىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارىمەن نەگىزدەلگەن بولسا دا ءىس ىلگەرى باسپاي تۇر. وسىنداي مىسالدار كوپ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى” زاڭىنىڭ باپتارىنا وزگەرىس ەنگىزىلۋى كەرەك ەكەندىگى جونىندە اڭگىمە قوزعالعانىنا دا ءبىراز بولدى. ەگەر اۋىلدىڭ تاريحي اتاۋى دالەلدەنگەن جاعدايدا ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار تالقىسىنا سالۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ سول سەبەپتى وزگەرتۋ قۇزىرەتى جەرگىلىكتى ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ سارالاۋىنان كەيىن, الدىمەن اۋداندىق, ودان سوڭ وبلىستىق اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگانعا بەرىلسە, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەر ەدى.
ەلدى مەكەن, مەكتەپ, كوشە باسقا دا وبەكتىلەردى ادام اتىمەن اتاۋ جونىندە ارنايى ەرەجە, رەەستر جاسالىپ, وندا ۇلى ادامداردىڭ عانا ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ جونىندە كريتەري بولعانى ءجون. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەدە ول ناقتى كورسەتىلگەنى دۇرىس بولار ەدى. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا اتى قالعان قايراتكەر ادامدارعا بەرىلۋى كەرەك. ال قازىر اۋىل اۋماعىندا عانا بەلگىلى ازاماتتارعا “اۋىلدىڭ اتى اتاما, كوشەنىڭ اتى كوكەمە” دەگەن ۇردىسپەن بيلىگى مەن اقشاسى جەتكەندەر ءوز جاقىندارىنا اتاۋ الىپ بەرىپ, تاريحتىڭ ءتورىنەن ولارعا دا ورىن بەرىلىپ جاتىر. ولار كەزەڭدىك ادامدار ەسىمدەرى, تاريحي تۇلعالار ەمەس, اۋىل, اۋدان كولەمىندەگى جاقسى قىزمەت جاساعان قىزمەتكەرلەر. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەستە ساقتاۋدىڭ باسقا جولدارى بار.
ەكىنشى وتكىر ماسەلە – كىسى ەسىمى اتاۋلارىن جانە كورنەكى اقپاراتتى سايكەستەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ. ۇلتى قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ جازىلۋ قالپىن ازىرلەۋ كەرەك دەپ تۇسىنەمىز. وتارشىلىق پسيحولوگيادان ارىلۋ كەرەك. ونىڭ قوعامدىق ساياسي, ادامي, ۇلتتىق مەنتاليتەتتىك ءمانى, قۇجاتتىق ماڭىزى بار. ءاڭگىمە تەكتەگى “وۆ”, “ەۆا” تۋرالى بولۋى كەرەك. ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. اتى-ءجوندى قازاق ءتىلى نورمالارىنا سايكەستەندىرۋدى زاڭداستىرۋدى قۇپتايمىز. الدىمەن ادام ەسىمى, سودان سوڭ تەگى نەمەسە اكەسىنىڭ اتى جازىلعانى ءجون. ەرتەدە فاميليا دەگەن بولماعان, ەسىمى مەن اكەسىنىڭ اتى, ءتىپتى تۋعان جەرىنىڭ اتاۋى كەلتىرىلگەن. مەنىڭشە, تۋعان جەردى ەسىمگە قوسىپ جازۋ دۇرىس ەمەس. نەگە دەسەڭىز, ايتالىق, تارازي دەگەن اتاۋمەن جامبىل وبلىسىندا تۋعان ون مىڭداعان ادام بىرتەكتەس بولىپ كەتەر ەدى. سول سەبەپتى “قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا” پرينتسيپىنەن اۋىتقىپ, ەسىم مەن تەگىن زاڭداستىرعاندى قالايمىز.
ال, كورنەكى اقپاراتتاردى ەكى تىلدە, ونىڭ وزىندە قازاق تىلىنە كالكا رەتىندە اۋدارما قىلىپ پايدالانۋ ناتيجە اكەلىپ جۇرگەن جوق. قازاقستان كوپ ۇلتتى مەملەكەت. ونداعى بارلىق ۇلت وكىلدەرى تەڭ قۇقىلى. ولاي بولسا, مەملەكەتتىك تىلدە جانە ورىس تىلىندە جازىلۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ءتارتىپ ءوزگەرتىلۋگە جاتادى. جارنامالاردىڭ كەز كەلگەنى ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىلدە جازىلىپ ىلىنگەنى ەشكىمدى رەنجىتە قويمايدى. قايتا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت ارتىپ, ونىڭ بەدەلى مەن قولدانىس اياسى كەڭەيەدى. ال, كوركەم بەزەندىرۋ بولەك اڭگىمە جانە وندا ۇلتتىق مەنتاليتەتتى باسىمدىقپەن كورسەتۋ قاجەت.
ەركىن قۇرمانبەك, اقتوبە وبلىستىق قوعامدىق ساياسي كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.
قازاق ءتىلى ەسەبىنەن بولماسىن
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋعا بايلانىستى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن تولىق تانىسىپ شىقتىق. وندا باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى رەتىندە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار تىلدەرىنىڭ ساقتالۋى جاعدايىندا ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋ جايلى كورسەتىلگەن ەكەن. وسى تۇستى وقىعاندا, سوناۋ بوداندىق داۋىردەن كەلە جاتقان جاسقانشاقتىق ەكى يىقتان باسىپ تۇرعانداي كورىندى.
باعدارلاماداعى ورىس ءتىلىنىڭ فۋنكتسياسىن ساقتاۋ دەگەن وسىنى بايقاتادى.
مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى دەگەنىمىزبەن ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىلۋى اياسى وتە ۇلكەن ەكەندىگى وزىمىزگە بەلگىلى. مەملەكەتتىك جيىندار ءالى كۇنگە دەيىن كورشى مەملەكەتتىڭ تىلىندە جۇرگىزىلەدى. اتا-باباسىندا وزگە ۇلتتىڭ ءبىر قاسىق قانى جوق قازاق شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءوز انا ءتىلىندە سويلەۋدى قورسىنىپ, ورىس تىلىندە جوسىلتاتىنىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى –قازاقى وبلىس سانالادى. سونىڭ ءوزىندە كەيدە باسقا مەملەكەتتە ءجۇرگەندەي سەزىنەتىن ۋاقىتتار بولادى.
استانادان كەلگەن شەنەۋنىكتەر زالدان باسى سارعايىپ وتىرعان ەكى-ءۇش ادامدى كورسە “ارامىزدا وزگە ۇلت وكىلدەرى وتىر ەكەن, ەندى جالپىعا ورتاق تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيىك” دەيدى دە ورىسشاعا ويىسادى. سوندا تۇسىنىكسىز ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى مە؟! بۇل ۇلتتى – قورلاۋ.
ءوز تاريحي وتانىنان تىسقارى تۇراتىن باسقا ەتنوستار ءبىر حالىققا رەنجىمەسە ول – قازاقتار بولار. كاۆكاز حالىقتارىن رەپرەسسيادا ءبىر كۇندە مال قامايتىن ۆاگوندارعا تيەپ, سۋ, تاماق بەرمەي قازاقستانعا اكەلىپ توكتى. قازاق قورجىن تامىنىڭ جارتىسىن ءبولىپ بەرىپ, جەپ وتىرعان تاماعىنىڭ جارتىسىن بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ الدىنا قويدى. اشتان قىرىلۋدان امان الىپ قالدى. قازاقتاردىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتىپ, تىلىنە قارسى شىعىپ جۇرگەن بۇگىنگى كەيبىرەۋلەرى بولماسا اعا بۋىنى ەش ۇمىتقان ەمەس. ساقالدارىنان جاس تامىپ, ءالى كۇنگە راحمەت ايتىپ وتىرادى. ساحاليننان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان كورەيلەر دە قازاق ءدامىنىڭ ارقاسىندا ىرگەسى بۇتىندەلدى, يىعىنداعى جىرتىعىن جاپتى.
وسى حالىقتاردىڭ بارلىعى ءوز تاعدىرىندا سوققىنى كوپ كورگەن قازاق حالقى ءتىلىن تۇزەيمىن دەسە قارسى بولماسا كەرەك.
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, قازاقتىڭ جاقسىلىعىن كورگەن, تورىنە شىققان, قيساپسىز بايلىققا يە بولعان وڭتۇستىكتەگىلەر ءوز بالامىز دەپ ەركەلەتەتىن سول تەرەششەنكو سوناۋ ءبىر كەزدەرى “مەنىڭ مۇحتار شاحانوۆ دوسىم دۇنيەگە كەلگەن قىزىلقۇم وڭىرىندە ورىس ءتىلى ۇمىتىلىپ بارا جاتىر” دەپ زىلدەنىپ دابىل قاققانى بار. مىنە, وسى ازامات سولتۇستىك قازاقستان, ورتالىق قازاقستان, قوستاناي مەن شىعىستا وسكەمەندە قازاق ءتىلى ەسىك كوزىندە قالىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەتىن ەدى. سونى نەگە ايتپادى؟!.
ءاسىلى, ءبارى جينالىپ كەلىپ ءبىر اسىلى وسمانوۆا اپامىزعا جەتپەيدى. قازاق قۇرمەت كورسەتسە وسى كىسىگە كورسەتۋ كەرەك. ەسكەرتكىش ورناتساڭ ءبىر كەزدەردەگىدەي قولدان جاساعان باتىرلارعا ەمەس, قازاق جەرىنىڭ, ءتىلىنىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتىپ ءجۇرگەن وسىنداي ازاماتتارعا ورناتايىق.
مەملەكەتتىك باعدارلاما – مازمۇنى جاعىنان مىقتى, وعان داۋىمىز جوق. ءارى تارت پەن بەرى تارتقا سالساق, قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيتىندىكتەن كەيبىر جايتتاردى اششى ايتتىق.
قازاقستاندا تۇراتىن بارشا ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارى بار. ولار مەملەكەتتىك ءتىلىن ەشكىمگە كەۋدەدەن باستىرمايدى.
ۇلتارالىق قاتىناس, ىنتىماق تۇرعىسىنان باسقا ەتنوستاردىڭ ءتىلىن دامىتۋعا كومەكتەسۋگە بولادى, ءبىراق ول – قازاق ءتىلىنىڭ ەسەبىنەن بولماۋى كەرەك. سەبەبى, قازاق ءتىلىنىڭ باسقا جەردە كوگەرەتىن وتانى جوق.
قاناتبەك دوساليەۆ, وقو قۇقىق جانە سالالىق تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.شىمكەنت.
ەندى شەگىنەتىن جول جوق
ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تۋرالى ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ, سوعان وراي قابىلدانعان قاۋلى-قارارلاردان كەندە ەمەسپىز. وسى ورايدا, اۋىزدى قۇرعاق شوپپەن سۇرتكەنىمىز ءجون بولماس. وتكەن جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىندەگى مەكتەپتەر مەن بالالار باقشالاردىڭ, گازەتتەر مەن تەلەكانالداردىڭ, تەاترلاردىڭ تاعى باسقالاردىڭ كوپتەپ اشىلعانىن كىم جوققا شىعارادى. بۇرىنعىداي ەمەس, اعايىندارىمىز كوشەدە, كولىك ىشىندە ءبىر-بىرىمەن ەشكىمنەن قىمسىنباي ءوز تىلىندە سويلەسەتىن بولدى. وعان, ارينە تاۋبە دەيسىڭ.
سونىمەن بىرگە تىلدەردى دامىتۋ تۋرالى بۇرىنعى باعدارلامالارىمىزدىڭ جارتىلاي عانا ورىندالىپ كەلگەنىن كىمنەن, نەسىنە جاسىرارسىڭ! ەلباسىمىزدىڭ ايتقانىنا وراي قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسە باستاعانمەن, بيلىك باسىنداعى اعايىندار اراسىندا تىلگە بايلانىستى سونشالىقتى سەرپىلىس بولا قويماعانى شىندىق. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى پالەن پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىردىك دەپ جاتامىز. ال شىندىعىندا سونىڭ ءبارى سونداعى اۋدارماشىلاردىڭ “ارقاسى”. ياعني, مەكەمە, ۇيىمدارعا كەلەتىن, كەتەتىن حات-قۇجاتتاردى رەتكە كەلتىرىپ جاتاتىن سولار. مۇنىڭ سوڭى كوزبوياۋشىلىققا ۇلاسىپ جاتاتىنىن كىم بىلمەيدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە اۋدارماشىلاردىڭ مۇنداي جارتىكەش كومەگىنە سۇيەنۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىن.
ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىردان ۇيات بولدى دەمەكشى, قازىرگى كۇنى ەلىمىزگە اعىلىپ كەلىپ جاتقان شەتەلدىكتەردەن ۇيات-اق بولدى. ولاردىڭ ءبارى دەمەسەك تە, كوبى ءبىزدىڭ ەلگە كەلەردە قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ ماقساتىمەن ءبىر جىلداي دايىندالاتىن كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار قازاقستانعا كەلگەن سوڭ تىلگە بايلانىستى ناقتى جاعدايدى كورىپ, بىلگەننەن كەيىن باسقاشا شەشىم قابىلدايتىنى دا وتىرىك ەمەس.
تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان بۇل جولعى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا حالىقارالىق كەزدەسۋلەردى وتكىزۋ, حالىقارالىق شارتتاردى, كەلىسىمدەردى جانە باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەردى رەسىمدەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋىن كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگى اتاپ كورسەتىلگەن. وسى ورايدا باعدارلامادا ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى, سەناتى مەن ءماجىلىسى حالىقارالىق كەزدەسۋلەرىن مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزۋلەرى كەرەك دەپ اتاپ كورسەتىلۋى ءتيىس. قاتتى كەتتى دەسەڭىزدەر, وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر, ەندىگى جەردە بۇرىنعى وتارشى ەلدىڭ تىلىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋ – ەلدىگىمىزگە سىن.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردان جاڭاعى ءۇش ەڭ قۇزىرلى ورگاندار نەگە سىرت قالۋى كەرەك؟ سونسوڭ بۇل شارۋا جەكەلەگەن ەمەس, بارلىق مينيسترلىكتەردىڭ ابزال بورىشىنا اينالۋى قاجەت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, ەندى شەگىنەتىن جەر قالعان جوق. ال ءار ون جىل سايىن قاۋلى-قارار قابىلداعاننان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سوندىقتان باسشىمىز بار, قوسشىمىز بار وسى سوڭعى مۇمكىندىكتى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانعانىمىز ءجون.
راس, بۇل جولعى باعدارلامادا ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەلەر قامتىلعان. تەك سولاردىڭ قاي جىلى ناقتىلى جۇزەگە اساتىنى دايەكتەلمەگەن. ايتالىق, مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى ارتتىرۋ دەگەن تارماقتا مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن تەلەارنا قۇرۋ قاجەتتىلىگى ءسوز بولعانمەن, ونىڭ مەرزىمى كورسەتىلمەگەن. ال ونداي جەردە ءبارىن كەيىنگە سىرعىتا بەرەتىن جامان ادەتىمىز بار عوي. سوندىقتان جاڭا باعدارلامادا بەلگىلەنگەن يگى شارالاردى كەيىنگە سىرعىتپاي, بىردەن ىسكە كىرىسىپ كەتكەنىمىز ءجون بولار ەدى.
سونسوڭ جاڭا باعدارلامادا ءتىل تازالىعى تۋرالى ايتىلماپتى. ال قازىردە تارالىمى از بولعانمەن گازەت, جۋرنالدار, كىتاپتار كوبەيىپ كەلەدى. سولاردىڭ كوبىنىڭ ءتىلى ەش سىن كوتەرمەيدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ بارىسىندا ءتىل تازالىعىن ويلاماسا بولمايدى. سوناۋ زاماندا جاسى وتىزعا كەلمەي جاتىپ وپات بولعان سۇلتانماحمۇتتىڭ ءوزى ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانىپ بارا جاتقانىن ويلاپ قامىققان. سول سەبەپتەن دە, باستان سيراق جاساپ جاتقاندارعا توسقاۋىل قوياتىن كەز جەتتى دەپ بىلەمىن. ءتىل تازالىعى دەگەندە ونىڭ ءولشەمى اباي ءتىلى بولۋى كەرەك. بولماسا ءبىزدىڭ اۋىلدا وسىلاي سويلەيدى دەپ جۇرە بەرمەكشىمىز بە؟
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ مامانى رەتىندە تاعى ءبىر ۇسىنىس ايتا كەتسەم دەيمىن. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە بۇل سالادا دا وڭدى وزگەرىستەر از ەمەس. ياعني, قاي جوعارى وقۋ ورنىندا بولسىن, قازاق توپتارى اشىلۋدا. بىراق وعان بولىنگەن ساعات ءالى دە از. قازاق ءتىلىن وقىتۋدا ءبىر جىلمەن شەكتەلىپ قالىپ ءجۇرمىز. ءوز باسىم بولاشاق ماماندار ءبىر جىل ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە سايراپ كەتەدى دەگەنگە سەنبەيمىن. سوندىقتان جاڭا باعدارلامادا جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ جايى ءوز كورىنىسىن تاپسا دەيمىن. سوندا بالا باقشا, مەكتەپتەن باستالعان تىلگە دەگەن قۇرمەت ءارى قاراي دا زاڭدى جالعاسىن تابار ەدى.
ءيا, سونىمەن ەندى شەگىنەر جەر جوق. ال مۇنداي مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي قالساق, كىمگە وكپەلەگەندەيمىز. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە بەلدى بەكەم بۋىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاماساق بولمايدى!
اراپ ەسپەنبەتوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى گۋمانيتارلىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سەمەي.
ءبارى ءوز قولىمىزدا
قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بيىك تۇعىرعا كوتەرىلۋىنە تاياۋدا ازىرلەنگەن تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ماعان كوپ اسەر بەردى.
مەن ءوزىم قىزمەت ەتىپ وتىرعان مادەني-ساۋىق ورتالىعىندا ءىس قاعازدارىنىڭ كوبىن قازاق تىلىندە جازۋعا باعىتتاپ ءجۇرمىن. كەلەسى جىلى تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلگە كوشەتىنىمە سەنىمدىمىن.
بۇل جوبا ءاربىر ادامعا وي سالاتىنى ءسوزسىز. ءار ادام قازاق ءتىلىن شۇبارلاماي, تازا سويلەۋگە وسى ون جىلدا تولىق قول جەتكىزەدى دەگەن ويدامىن. وسى ون جىلدا ءتىلىمىزدى ناقتى, تازا ۇيرەنىپ, بۇكىل الەمگە قازاق ءتىلىنىڭ كەڭدىگىن, كەرەمەتتىگىن شۇبارلاماي جەتكىزسەك ەكەن دەگەن شىنايى تىلەگىم بار. سويلەپ قانا قويماي, بارلىق قۇجاتتار تەك قانا ءبىر-اق تىلدە, مەملەكەتتىك ءتىلىمىز – قازاق تىلىندە بولسا دەيمىن. وعان جەتۋ ءوز قولىمىزدا.
ت.ستراداەۆا, ەۆگەنەۆكا اۋىلىنداعى مادەني-ساۋىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى.
پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ قالاسى.
