06 تامىز، 2010

تەاتر: بۇگىن جانە ەرتەڭ

632 رەت كورسەتىلدى
تولعاندىرار تاقىرىپ جالپى، ساحنا سالاسىنىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋ تەاتر ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەۋگە بو­لا­دى. اتالعان ماسەلەنى دە ەلباسى ۇدايى نازارىندا ۇستاپ، بىلتىرعى كەز­دەسۋدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­تر­­لىگىنە مادە­نيەت مينيس­ترلىگىمەن ءبىر­لەسىپ، شىعارما­شى­لىق جاس­تار­دىڭ “بولاشاق” باع­دار­لاماسى ايا­سىندا الەمنىڭ تاڭ­داۋلى جوعارى وقۋ ور­ىندارى مەن ساحنالارىندا ءوز شە­بەرلىگىن شىڭ­داۋعا مۇمكىندىك الۋىنا جاعداي جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ەلباسى تاپسىرماسى تاپ-تۇي­ناق­تاي ورىندالىپ، ونەر سالاسىنداعى دا­رىندى جاستاردىڭ مەملەكەتتىك “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردە 2009-2011 جىلدارى ۇزاق مەرزىمدە (4-5 جىل) ءبىلىم الۋلارىنىڭ جوسپارى بەكىتىلىپ، ونى تولىق كولەمدە قار­جى­لاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەنى كوڭىل مارقايتۋدا. سونىڭ ىشىندە التى باسىم ماماندىقتار تىزبەسىندە كي­نەماتوگرافيا، رەجيسسۋرا، تەا­ترتانۋ، پروديۋسەرلىك ءىس (ارت-مە­نەد­جمەنت) ماماندىقتارىنىڭ ەنگىزىلۋى ۇلكەن جاقسىلىق. بۇل توڭىرەكتە ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا جىل ساناپ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپ­سىرىسى بويىنشا تەگىن ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن، 2009-2010 وقۋ جىلىنا (شىعارماشىلىق ماماندىقتار بويىنشا) رەسپۋبليكا بويىنشا 600 ورىن بولىنسە، سونىڭ 250-ءى وسى وقۋ ورنىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىر. حال­قىمىزدا “جۇيرىكتەن جۇيرىك وزار جا­رىسقاندا” دەگەن ءسوز بار. مەم­لە­كەت تاراپىنان وسىنداي ءمۇم­كىن­دىك­تىڭ ۇسىنىلۋى، بىرىنشىدەن، جەر-جەرلەردەن دارىندى جاستاردىڭ ءبىر ورتاعا شوعىرلانۋىنا جول اشىپ بەرسە، ەكىنشىدەن ءوز ارالارىندا شى­عارماشىلىق باسكەلەستىكتىڭ كۇ­شە­يۋىنە جاعداي تۋعىزادى. ءناتي­جەسىندە “جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار” شىعار حاس شەبەرلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. البەتتە، قاليبەك قۋانىشباەۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ، ەلۋباي ءومىر­زا­قوۆ سىندى دارىندى ساڭلاقتار جول سالىپ بەرگەن كيەلى ونەردى جال­عاس­تى­رۋشى جاس بۋىننىڭ، سونىڭ ىشىندە كەلەشەك تەاتر رەجيس­سەر­لە­رىنىڭ دايارلىق دەڭگەيىن ۇلت ءما­دەنيەتىنىڭ كەلەشەك كوكجيەگىمەن سا­لىستىرۋعا بولادى. سوندىقتان تەاتر ماماندارىن دايارلاۋ ماسەلەسى بويىنشا بىرەر اۋىز ءسوز قوزعاي كەتكەن ورىندى. ايتا كەتەر ءجايت، كەيىنگى كەزدە جاس رەجيسسەرلەردىڭ تەاترلاردا تۇراقتاماي جۇرگەنى دە شىندىق. جالپى تەاتردا “رەجيسسەر” دەگەن اتقا يە بولۋ ءۇشىن قولداعى دي­پلوم­نىڭ، سونىڭ ىشىندە كوزى قاراقتى كورەرمەننىڭ تالعامى مەن تاڭدا­ۋىنا ساي كەلەتىن سوقتالى دۇنيەلەر تۋدىرۋدا تەك تەوريالىق ءبىلىمنىڭ ازدىق ەتەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. بۇرىندارى رەجيسسۋرا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋعا وتىز جاستان اسقان ازاماتتار عانا الىنىپ كەلسە، قازىر ورتا مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن جاس وسكىندەر قابىلدانادى. ال، رە­جيسسۋرا تابيعاتى وزىندىك كوزقاراسى بەكىگەن، ايتار ءسوزى، پايىمدار ويى بار كاسىپقوي شەبەرلەردى تالاپ ەتەدى. ياعني رەجيسسۋراعا قادام باسقان ءتا­جىريبەسى از، ومىردەن كورىپ-ءتۇ­ي­گەن­دەرى شامالى جاستاردىڭ كوبىنە ەسترادالىق جانرلاردى تاڭداپ، ونەردىڭ وڭايلاۋ جاعىنا ويىسىپ كەتە بەرەتىنىنە وسى جايتتەر دە سەبەپ بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. سون­­دىقتان جاس رەجيسسەرلەر سو­ڭىنا ۇلت رۋحانياتىنا مۇرا بولار ءىز قالدىرامىن دەسە ءاۋ باستان سا­ح­نانىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا قاتار توزۋگە بەيىمدەلۋى كەرەك دەر ەدىم. كوپتەن قوزعالىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە، قۇرمان­عازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كون­سەر­ۆاتورياسى، قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسى، ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى جانە سول سياقتى وزگە دە ونەر كول­لەدجدەرىن تامامداعان جاستاردى ءوز ماماندىقتارى بويىنشا ج­ۇ­مىسقا ورنالاستىرۋ ءىسى ءالى دە بولسا جان-جاقتى قولعا الىنىپ، تۇكپىر-تۇك­پىر­دەگى ماماندار تاپشى تەاترلارعا ارنايى جولداما بەرۋ ءىسىن ناقتى جولعا قويعان ءجون. كەيىنگى كەزدە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تەاتر ونەرى قايراتكەرلەرىنىڭ رەسپۋب­لي­كالىق پراكتيكۋمىن وتكىزىپ، اكا­دە­ميانى ءبىتىرۋشى جاس رەجيسسەرلەردىڭ سپەكتاكلدەرىن سىنشىلارعا كور­سەتىپ، تالقىعا سالۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنا باستاۋى ىلگەرى ءىستىڭ باستاۋىنا اينالۋدا. بۇل شارا رەسپۋبليكا تەاترلارىن ماماندارمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ جانە تەاتر پەداگوگيكاسىن وڭ باعىتقا بۇرۋ ىسىندەگى تىڭ ءۇردىس ەكەنىن ايتۋ كەرەك. سونداي-اق، ونەر سالاسى وقۋ ورىندارىندا دايارلانىپ شىققان كادرلاردى وڭىرلەردەگى تەاترلارعا ورنالاستىرۋدا جەرگىلىكتى بيلىكپەن، سونىڭ ىشىندە وبلىستارداعى مادە­نيەت باسقارمالارىمەن تىكەلەي باي­لانىس ورناتۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. بۇگىندە بىرقاتار وبلىس باسشىلارى جوعارى وقۋ ورىندارىنا “ماقساتتى” تۇردە تاپسىرىستار بەرىپ، ماماندا­رى­نىڭ ديپلوم العاننان كەيىن وب­لىسقا قايتا ورالۋىنا كەپىل بولا باستادى. وسى ءۇردىس بارلىق وبلىس­تارعا جۇعىستى بولسا قۇبا-قۇپ. تەاتر ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا وزگە ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋ، تاعىلىمدامالاردان ءوتۋ ءداس­تۇرىن جالعاستىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق تەاتر رە­جيسسەرلەرىنىڭ رەسەيدەگى تەاتر قاي­راتكەرلەرىنىڭ وداعىندا تا­عى­لىمدامادان وتە باستاۋى جاقسى نىشان. ويتكەنى، ورىستىڭ ساحنا ونەرىنىڭ ءداستۇرى الەمدىك وركە­نيەت­تەگى ۇزدىك ۇلگىلەردىڭ قاتارىندا تۇر. سوندىقتان جاقسىدان ۇيرەنۋدىڭ ەشقانداي سوكەتتىگى جوق. بۇعان قوسا، قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىن­داعى حالىقارالىق تەاتر ينس­تي­تۋتىنا كىرۋ ماسەلەسىنىڭ قولعا الى­نىپ، ءبىر­تالاي جۇمىستار ءجۇر­گى­زى­لىپ جاتقانى دا يگىلىكتى ءىس. قازاق­ستاننىڭ حتي-گە كىرۋى – تەاتر سا­لا­سىنداعى بايلانىستار گەوگرا­فيا­سىن اناعۇرلىم ۇلعايتىپ، شى­عار­­ماشىلىق كادرلاردىڭ كاسىبي دە­ڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋع­ى­­­زادى ءارى مادەنيەتى جوعارى مەملەكەت رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءيميدجىن نىعايت­پاق. جاستاردىڭ شىعارماشىلىق تالابى مەن دارىنىن اشۋدا ءتۇرلى دەڭ­گەيدەگى كونكۋرستاردىڭ دا قو­ساتىن ۇلەسى مول. جاستار شى­عار­ما­شىلىعىنا ارنالعان “جاس قانات”، “شابىت”، امىرە قاشاۋباەۆ، ءجۇ­سىپبەك ەلەبەكوۆ، قۇرمانعازى اتىن­داعى كونكۋرستار، سونداي-اق كلاس­سيكا بويىنشا سكريپكاشىلار، پيا­نيستەر، بالەت جانە ب.تولەگەنوۆا اتىن­داعى ۆوكاليستەر كونكۋرستارى، “وپە­راليا” فەستيۆالى وسى ولقى­لىق­­­تىڭ ورنىن تولتىرۋعا قىزمەت ەتۋدە. وپەرا توڭىرەگىندە دە بىرەر ءسوز. كەيىنگى كەزدەرى وپەرا مەن بالەتتە تانىلعان جاس تالانتتار بار ما، ولار نەگە كورىنبەيدى دەگەن سۇراقتار دا سالا ماماندارىن مازالاپ ءجۇر. ۇلتتىق وپەرا مەن بالەت سالا­سىنا وزىق تۋىندىلار بەرگەن سىدىق مۇحامەدجانوۆ، قۇددىس قو­جامياروۆ، عازيزا جۇبانوۆا، مان­سۇر ساعاتوۆ، تىلەس قاجىعاليەۆ سىن­دى تۇلعالاردىڭ دۇنيەدەن وز­عانىنا دا ءبىراز بولدى. اتالعان تا­لانتتى شو­عىردىڭ ءىزىن باساتىن جاس اۆتور­لاردىڭ قاتارى سيرەپ، سوڭ­عى 20 جىل ىشىندە وپەرا جانە بالەت تەا­تر­لارىنىڭ رەپەرتۋارىندا وتان­دىق كوم­­پوزيتورلاردىڭ شىعار­ما­لا­رى­نىڭ تاپشى ەكەنى اششى دا بولسا اقيقات. دەسەك تە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريا مەن قازاق­تىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اكادە­ميا­سىنداعى ۆوكالدىق جانە حور فاكۋل­­تەتتەرىنەن جىلىنا جيىرماعا جۋىق تۇلەكتىڭ قاناتتانىپ، وسى سالاعا بەيىمدەلە باستاۋى داتكە قۋات. سونىڭ ىشىندە، تالعات مۇساباەۆ، جان تاپين، گۇلجانات ساپاقوۆا، ۆەنەرا الپىسباەۆا، سالتانات اح­مەتوۆا سياقتى جاستاردىڭ حا­لىق­ارالىق كونكۋرستارعا قاتىسىپ، ءجۇل­دەلى ورىندارعا يە بولىپ، قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرىن شەتەلدەردە تانىتىپ ءجۇرۋى التىن ارقاۋدىڭ ءۇزىل­مەگەنىن ايعاقتايدى. وتكەن جىلى ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالا­رىنا قاتىستى ب.قۇنداقباي ۇلى، ءا.سىعاي، ا.قادىروۆ، س.قابديەۆا، ب.نۇرپەيىس، ا.مۇقان ءتارىزدى تەاتر­تانۋ­شى عالىمدار مەن سىن­شى­لاردان قۇرالعان توپ ارنايى كەڭەس وتكىزگەنى ەسىمىزدە. وندا رەسپۋب­ليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تەاترلاردىڭ اعىمداعى احۋالى مەن اتقارعان جۇمىس قورىتىندىلارىنا تالداۋ جاسالعان بولاتىن. سول باسقوسۋدا تەاترلارداعى رەپەرتۋار­لىق ساياسات پەن دراماتۋرگيانىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى پروبلەمالار دا قوزعالدى. وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە تەاترلار ءوز رەپەرتۋارىن ەڭ اۋەلى سول ەلدىڭ مادەني-رۋحاني، ساياسي-تاريحي جاعدايى مەن تىنىس-ءتىر­شىلىگىنە سايكەس ازىرلەيتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدە وسى تالاپ تولىق ورىن­دالماي ەڭبەكاقىنى، ءۇي-جايدى، قۇرمەتتى اتاقتاردى قازاقستاننان الىپ، جىلدار بويى وتانىمىز تۋرالى ەشقانداي سپەكتاكل قويماعان تەاترلار جەتكىلىكتى دەگەن پىكىرلەر تەاتر سىنشىلارى تارا­پىنان  اشىق ايتىلدى. تەاترتانۋشىلار ساحناعا قو­يىلاتىن جاڭا پەسالاردىڭ كوبىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى سىن كوتەر­مەي­تىنىن دە ايتۋدا. جاڭا قويىلىمدى قابىلدايتىن ارنايى كوركەمدىك كەڭەستىڭ قۇرىلۋ قاجەتتىگى دە ءسوز بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا تەاترلاردا جاڭا پەسا جازىپ، ساحناعا قويۋ اقشا تابۋدىڭ وڭاي جولىنا اي­نال­عانى، بىرقاتار تەاترلاردا رە­جيس­سەرلار مەن ديرەكتورلار وزدەرى پەسا جازىپ، ساحناعا دا وزدەرى قوياتىن جاعداي كوبەيگەنى تىلگە تيەك ەتىلگەن. تۇتاستاي العاندا، تەاتر سىن­شىلارى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرىن دامىتۋ بارىسىندا ەداۋىر ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرعانىنا باعا بەردى. سونىڭ ىشىندە استانا، الماتى، پە­ترو­پاۆل، اقتوبە، پاۆلودار قالا­لا­رىنىڭ اكىمدىكتەرى تەاتر ءارتىس­تەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋعا اجەپتاۋىر كوڭىل بولە باستاعان ەكەن. بىرقاتار وبلىستىق تەاترلار ءوز ترۋپپاسىنىڭ قۇرامىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادە­مياسى مەن ونەر كوللەدجدەرىنىڭ اكتەرلىك ءبولىمىن تامامداعان جاس ارتىستەرمەن تولىقتىرعان. كەيبىر جەكەلەگەن وبلىستىق تەاترلار (با­تىس قازاقستان، شىعىس قازاق­ستان) ءوز رەجيسسەرلەرى مەن ارتىستەرىن شە­تەلدەرگە تاعىلىمداماعا جىبەرە باس­تا­عانى قۇپتارلىق ءىس. تەاتر قو­يى­لىم­دارىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جاقسارتۋ مەن ارتىستەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا كەيبىر تەاترلار­دىڭ گاسترولدىك ساپارلارعا شىعىپ، رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنە قاستىسۋى دا يگىلىكتى قادام. اتالمىش جيىندا الداعى ۋا­قىتتا رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گىلىكتى تەاترلار ءوز رەپەرتۋارلارىن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيە­لەيتىن، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بە­رىك­تىگىن پاش ەتەتىن جاڭا قو­يى­لىمدارمەن تولىقتىرۋ قاجەتتىگىنە باس نازار اۋدارىلدى. بارلىق تەا­ترلاردى تەك كاسىبي ءبىلىمى بار ما­مان­دارمەن قامتاماسىز ەتىپ، ارنايى ءبىلىمى جوق ارتىستەر مەن رەجيس­سەر­لەردى جۇمىسقا قابىلداۋدى شەكتەۋ; جەرگىلىكتى تەاتر باسشىلىعى تەاتر ارتىستەرىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن، كوللەدجدەرمەن كە­لىسىم-شارتقا تۇرىپ، وزدەرىنە قاجەتتى مامانداردى جوسپارلى تۇردە شاقىرۋدى جولعا قويۋ جاعىن دا ەسكەرۋ قاجەت. سونداي-اق، بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تەاتر ارتىستەرى مەن رەجيسسەرلەرىن ەكى ايدان التى ايعا دەيىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنا، تمد ەلدەرىنىڭ تەاترلارى مەن ونەر سالا­سىنداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تاجىريبە الماسۋ كۋرستارىنا جىبەرىپ وتىرعان ابزال. تەاتر ءار­تىستەرى مەن رەجيسسەرلەرىنىڭ، تەح­ني­كالىق مامانداردىڭ كاسىبي شە­بەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تاعىلىمداماعا جىبەرۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋ، تەاترلاردىڭ كوركەمدىك ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن گاسترولدىك ءىسساپار­لاردى ۇيىمداستىرۋ دا الداعى كەزەڭنىڭ جوسپارلارىنا ەنۋى قاجەت. بارىسحان جۇبيحات.
سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار