ازاماتتىق قوعام

ونىڭ دامۋ جولدارى حاقىندا بىرەر ءسوز قازىرگى ۋاقىت ادامدارعا كوپ­تە­گەن تالاپ قويىپ, كۇندەلىكتى ءتىر­شىلىكتىڭ وزىندە تالاي ومىرلىك, قو­عامدىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەۋدى كول­دەنەڭ تارتادى. ادام ءومىرى دە ءسات سايىن وزگەرىپ كەلەدى. ال وسى كۇر­دەلى زاماننىڭ باستاپقى جۇيەسى – ازاماتتىق قوعام. ولاي بولسا, ازا­ماتتىق قوعام دەگەنىمىزدىڭ ءوزىن جال­پى قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ, جەكە تۇلعانىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ كور­سەتكىشى دەۋگە نەگىز بار. قازاق­ستان­داعى ازاماتتىق قوعامنىڭ دا­مۋىنا قاتىستى ءارتۇرلى كوزقاراستار كەزدەسەدى. ولار: ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى دەگەن ويدان باستاپ ونداي دامۋ بۇگىنگى تالاپقا ساي ەمەس نەمەسە ءتىپتى دە سىن كوتەرمەيدى دەگەن ارالىقتاعى كوزقاراستار. جالپى, ازاماتتىق قوعام ءتورت نەگىزگى ەلەمەنتتەن قۇرالادى. ول – ازامات, قوعام, مەملەكەت جانە قۇقىق بولسا, باستى قۇندىلىقتارى – ادام ءومىرى, ادالدىق, جەكەمەنشىك قۇقىعى. ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى قىزمەتى ازاماتتىڭ قاجەت­تىلىك­تەرىن – قۇقىعى مەن بوس­تان­دىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تا­لادى. وسى ماقساتتى ورىنداۋدىڭ باستى شارتى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جانە مادەني-قۇ­قىقتىق قاتىناستارىنىڭ جيىن­تىعى – دەموكراتيالىق ورتا قالىپ­تاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ارينە, تەوريا جاعىنان بۇل تۇسىنىكتى دە انىق بولىپ ەسەپ­تەلەدى. ناقتى پراكتيكاعا كە­لەتىن بولساق, ازاماتتىق قوعام دامۋ جولىندا تالاي قيىن­شىلىقتار مەن كەدەرگىلەرگە كەز بولادى. دامۋ جولدارى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءوز مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارىلىعى مەن مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا جانە حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ پراك­تي­كاسىنا نەگىزدەلەدى. بەلسەندى ازا­ماتتىق قوعام اتقاراتىن ءىس-شارالار جەكە تۇلعانىڭ جانە الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ناقتى ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارادى. ازاماتتىق قوعام ساياسي جۇمىسپەن سالىستىرعاندا كوبىنەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى العا قويىپ, ولاردى ءتيىمدى شەشۋدى ماقسات تۇتادى. وسى قاتاردا ءبىزدىڭ ەلدە ازاماتتىق قوعام دامۋىنا ەڭ باسىم ىقپال ەتۋشى مەملەكەتتىڭ قولداۋى بولىپ وتىر. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىناس­تارى مىنا سالالاردا اسا بەلسەندى: ورتاق ءىس-شارالار (كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر), كەڭەستىك كومەك, ورتاق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءار سالاداعى الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسۋى سياقتى كوپتەگەن با­عىت­تاردا ءوربۋ ۇستىندە. بىلتىرعى جىلى قازاقستاندا ءتۇرلى باعىتتاعى 5820 ۇەۇ, 3340 قوعامدىق قور, 1072 زاڭدى تۇلعالار قاۋىمداستىعى, 471 ەتنومادەني بىرلەستىك, 3340 ءدىني بىرلەستىك, 40-تان استام كونفەسسيا مەن دەنو­مي­ناتسيالار, ءتۇرلى مەنشىك نى­سا­نىنداعى 6646 باق تىركەلگەن جانە جۇمىس ىستەيدى. ۇەۇ-لاردىڭ ورنىقتى توپتارى ءتۇرلى باعىتتار بو­يىنشا رەسىمدەلەدى, ولار: ەكو­لوگيالىق – 6%; اسكەري-پا­تريوتتىق – 4%; بالالار جانە جاستار – 14%; مادەنيەت جانە ونەر – 8%; مۇگەدەكتەردى قولداۋ بويىنشا – 7%; عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ – 8%; ايەلدەر جانە گەندەرلىك ساياسات – 8%; ساۋىقتىرۋ-پروفيلاكتيكالىق – 7%; قوعامدىق باستامالاردى قولداۋ – 10%; بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋ – 2%; الەۋمەتتىك قورعاۋ – 9%; قۇقىق قورعاۋ – 7%; سپورتتىق – 10%. سونىمەن قاتار مۇنداي ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ كوپشىلىگى تەك قاعاز ءجۇ­زىندە عانا بار, ولار تەك تىركەلگەن ۇيىمداردىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرى ستاتيستيكاسىن عانا جاقسارتادى. ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردا وتكەن جىلى بارلىعى شامامەن 200 مىڭ ادام جۇمىس جاسادى. ولاردىڭ 40 مىڭى تۇراقتى نەگىزدە, 50 مىڭعا دەيىنى ۋاقىتشا, ەرىكتى (ۆو­لون­تەرلىك) نەگىزدە 100 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. ۇەۇ-نىڭ الۋان ءتۇرلى قىزمەتتەرىن 2 ملن.-عا تاياۋ ادام پايدالانادى. كوبىنەسە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار قا­لالاردا جانە اۋدان ورتا­لىق­تا­رىندا ورنالاسىپ قىزمەت ەتەدى جانە ولاردىڭ اۋىلدىق مەم­لە­كەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قاراعاندا قار­جىلىق, تەحنيكالىق ما­مان­دارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى الدە-قايدا جوعارى. سوندىقتان ولاردىڭ باسقا دا مەكەمەلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, جۇيەلى جۇمىس جاساۋىنا مۇمكىنشىلىكتەرى مول. مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ جۇمىس ىستەۋى تىكەلەي قارجىلاندىرۋ كوزدەرىمەن بايلانىستى. مەم­لە­كەتتىڭ ىقپالى ازاماتتىق سالانى قار­جى ارقىلى باسقارۋ جانە ونىڭ قىزمەتىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ ارەكەتتەرىنە سۇيەنەدى. نەگىزگى ءتاسىل – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس. وسى ماقساتقا مەملەكەت تا­راپىنىن قارجىلاندىرۋ كولەمى جىل سايىن وسۋدە. سونىمەن قاتار اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسۋدا. بىراق وسىعان باي­لا­نىستى بىلتىرعى جىلى مەم­لەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ۇەۇ-نى قارجىلاندىرۋدىڭ قيىندىعى تۋىندادى. ونىڭ باستى سەبەپ­تە­رىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سىرىستىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭ شەڭبەرى اياسىنا ءتۇسۋى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى 2007 جىلعى 21 شىلدەدەگى № 303-ءىىى قرز قولدانىستاعى زاڭى ۇەۇ-نى كوممەرتسيالىق ۇيىمدار ساناتىنا جاتقىزادى, بۇل ۇەۇ-لاردىڭ قىزمەتىن, ولار كوتەرگەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن ايتار­لىقتاي شەكتەيدى. الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جوس­پار­لى تۇردە قارجىلاندىرۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس باسقا سەكتورلارعا قاتىستى بولاتىن مەم­ل­ە­كەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنىڭ قۇز­ىرەتىنە جاتپايتىنى تۋرالى جە­كەلەگەن ەرەجەنى قابىلداۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ قاجەت. ياعني, مەملەكەت وتە كوپ تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الادى, بىراق مەملەكەتتىك تاپسىرىس وسى زاڭ رەتتەيتىن قىزمەتتەرگە جاتپاۋى ءتيىس نەمەسە ۇەۇ-نى قولداۋ بويىنشا باسقا دا راسىمدەردى ازىرلەۋ قاجەت. الەۋمەتتىك تاپسىرىستار بو­يىنشا جوبالاردى ىرىكتەۋدە دە بىرقاتار كەمشىلىكتەر ورىن الۋدا. كوبىنەسە اتقاراتىن جۇمىستىڭ كولەمى مەن ۋاقىتىنىڭ ساي بول­ماۋى, قارجىلاندىرۋدىڭ جىلدىڭ ورتاسىندا باستالۋى, سوندىقتان دا قاجەتتى ءىس-شارالاردىڭ دەر ۋاقىتىندا جۇزەگە اسپاي, تەك قاعاز جۇزىندە قالا بەرەتىنىن ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا الەۋمەتتىك تاپ­سى­رىس تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرىپ جانە قارجىلاندىرۋ ەرەجەلەرىن دە ءوز­گەرتكەن ءجون. الەۋمەتتىك جوبالاردى قار­جىلاندىراتىن ارنايى قور قۇرۋ كەرەك. ول تەك مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلماي, باسقا دا سالالاردان قارجى كوزدەرىن ءىز­دەس­تىرۋ جولدارىن قاراستىرسا قۇبا-قۇپ. سوندا ماڭىزدى جوبالار مەن باعدارلامالار جارتى جىل ەمەس, تولىققاندى جۇمىس جاساي الادى. ەكىنشى جاعىنان, بولىنگەن قارجى جۇمسالۋى اشىق ءجۇرىپ, ولاردىڭ ەسەبى جىلدا باق-تا جاريالانۋى قاجەت. سوڭعى كەزدە ازاماتتىق قوعام­نىڭ باقىلاۋ قىزمەتىنە باسا نازار اۋدارىلىپ, ءبىراز باستامالار ىسكە اسىرىلۋدا. “نۇر وتان” پارتياسى ازا­ماتتىق قوعامنىڭ باقىلاۋ قىز­مەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە ار­نالعان ءىس-شارالاردى قولعا الۋدا. اسىرەسە, ەكونوميكالىق داعدارىس كە­زەڭىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبو­لىنگەن قاراجاتتى باقىلاۋ, ونىڭ تيىمدىلىگىن قاداعالاۋ اسا ماڭىزدى شارا. الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك سالا­سىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل بيزنەس پەن مەملەكەت قاتارىندا ءۇشىنشى تەپە-تەڭ سەرىكتەس رەتىندە ءتۇرلى الەۋ­مەتتىك توپتاردىڭ كوكەيلەرىندەگى ءما­سەلەلەرىن شەشۋدەگى كوپىر دەسەك تە ارتىق بولماس. ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى ەڭبەك سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قاداعالاۋدا, ەكو­لو­گيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جول­دا­رىن ىزدەستىرۋدە, ءتۇرلى الەۋ­مەتتىك قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلە كوتەرىپ, مەملەكەت پەن بيز­نەس­تىڭ نازارىن اۋدارۋمەن قاتار, ولارمەن ماسەلەلەردى قويان-قولتىق ارالاسىپ شەشۋگە ۇمتىلىپ وتىر. بۇل ءۇشىن, ارينە, ازاماتتىق قوعام­دا جوعارى دەڭگەيدەگى ساراپتاۋ ينستيتۋتتارى مەن جەتىلگەن كوم­مۋ­ني­كاتسيا جۇيەسى بولۋ قاجەت. قا­زاقستاندا قازىرگى تاڭدا قوعام اتىنان جۇمىس جاسايتىن مەكە­مەلەر جوقتىڭ قاسى. مەملەكەت پەن بيزنەسكە تەپە-تەڭ قوياتىن اق­پا­راتتىق ىقپال دا, بەلسەندى كۇش تە ناقتى قالىپتاسپاعاندىقتان, ازا­مات­تىق قوعام مەملەكەتتىك جۇيەگە تاۋەلدى بولۋدا. مىسالى, ۇەۇ مەن فيسكالدىق ورگانداردىڭ, سونداي-اق فيسكالدىق ورگانداردىڭ مەتسە­نات­تارمەن ءوزارا قاتىناستارى ۇلكەن ماسەلە تۋعىزىپ وتىر. ەلىمىزدە قايىرىمدىلىققا جۇمسالعان قارجىعا سالىقتى رەتتەۋدىڭ جاي-كۇيى وتاندىق بيزنەستىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىنا قاراجات سالۋىن ىنتالاندىرمايتىنى بۇل ىسكە قولبايلاۋ بولۋدا. ازاماتتىق قوعام قازىرگى كەزەڭدە ءوزىنىڭ قىزمەتىن تولىق اتقارىپ وتىر دەپ ايتۋعا ەرتە. مەملەكەت ءوز تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋدە. الاي­دا, ازاماتتىق قوعامنىڭ قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن قوعام دا ءوز تاراپىنان بەلسەندىلىك تانىتىپ, ومىرلىك قۇن­دى­لىقتاردى قالىپتاس­تىرۋ جو­لىن­دا تالاي جۇمىستاردى اتقارۋى ءتيىس. ا. سادۋاقاسوۆا, “نۇر وتان” حدپ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.