بۇل ءوزى ەرتەرەكتە, 2000 جىلى ءدال ءساۋىر ايىندا باستالىپ, جازىلماي قالعان اڭگىمە بولاتىن. سەبەبى, ءوزىم سىرقاتتانىپ قالدىم دا, كەيىن قولعا الۋدىڭ رەتى تاعى دا كەلمەدى. ويتكەنى, اڭگىمەگە وزەك بولىپ وتىرعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى كاكاريا اقساقال وسى ارالىقتا و دۇنيەلىك بولىپ ەدى.
– قاراعىم, – دەگەن ەدى قاريا, – مەن تۋرالى گازەتكە جازامىن دەيسىڭ, كوپ ماقتاما. جاسىم 90-عا كەلگەندە «مەن ولاي سوعىستىم, بىلاي سوعىستىم» دەپ كەۋدەمدى سوعۋ جاراسپاس. سوعىسساق, موينىمىزداعى ازاماتتىق بورىشىمىز ەدى. قانشاما بوزداق قىرشىنىنان قيىلدى. ايتەۋىر, تاتار ءدامىم بار ەكەن, سوعان مىڭ تاۋبە. جازۋشى عابيت اعامىزدىڭ «كەشەگىنى اقتاۋ دا, جامانداۋ دا بۇگىنگى كۇننىڭ قورىتىندىسىنان شىعادى» دەگەن ءسوزىن ويعا ءتۇيىپ العان ەدىم. سول ايتقانداي, زامان وزگەردى. سوناۋ سوعىسقا بەرىلەر باعاعا دا وزگەرىستەر ەنگىزگىسى, تۇزەگىسى كەلەتىن تاريحشىلار دا تابىلماي قالعان جوق. قارىن توق كەزدە ادام نە دەمەيدى. سول كەزدە قولىندا قارۋى بار قاتارداعى ساربازدىڭ الدىنداعى جالعىز ماقساتى جاۋدى جەڭىپ, ەلگە ورالۋ بولدى. جالعىز عانا وتانىمىز بار. سول ءۇشىن قان توكتىك. دەمەك, وسى تاريح – تاريح بولۋ كەرەك قوي, – دەپ ءبىر كۇرسىنىپ الدى.
– اتا, قايتا-قايتا ءسوزىڭىزدى بولمەس ءۇشىن بارلىق سۇراعىمدى ءبىر قويعالى وتىرمىن... سۇراپىلدا ەسىڭىزدە ەرەكشە قالعانى قايسىسى؟ اۋىر جاراقاتتى قالاي الدىڭىز؟ ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن قالاي باعالايسىز؟ ازاماتتىق تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ جالپى, كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولعانداي ءبىر ادال اڭگىمەنى وربىتسەك دەپ ەدىم.
– ونىڭ دۇرىس قوي. كوڭىلگە توقىعان نارسە از ەمەس... ءوزىم 1913 جىلى تۋعانمىن. 1941 جىلى 17 قاراشادا تايپاق اۋدانى تەڭدىك اۋىلدىق كەڭەسىنەن 17 جىگىت اتتاندىق. العاشىندا ورىنبور قالاسىندا اسكەري-ۇيرەتۋ بولىمشەسىنەن اۆتومات, مەرگەندىك اتىس قارۋلارىن مەڭگەردىك. 1942 جىلدىڭ باسىندا ۆورونەج باعىتىنا تۇستىك. سوعىستىڭ تۇتەپ تۇرعان كەزى. ماسكەۋ جانە لەنينگراد مايداندارىندا تۇمسىعى تاسقا تىرەلگەن فاشيستەر جانتالاسىپ وڭتۇستىك-باتىسقا كۇش سالا باستادى. سەبەبى, مۇنايلى ولكەنىڭ جولىن قيسا, سوعىس وزدەرىنىڭ پايداسىنا شەشىلەتىنىنە ەش كۇماندارى جوق ەدى. ءار قادام جەر قيان-كەسكى سوعىس الاڭىنا اينالدى. ءار ەلدى مەكەن قولدان-قولعا اۋىستى. ءسويتىپ, سوعىس كەزىندەگى بار ءومىرىم 206-ديۆيزيا, 748-جاياۋ اسكەر پولكىندە ءوتتى. بولىمشەدەگى بارلىق سارباز ءبىر ادامنىڭ بالاسىنداي ەدىك. نانىمىز, تەمەكىمىز, ءتىپتى, شۇلعاۋىمىز دا ورتاق. مەنشىكتى زاتىمىز بولمايتىن. يۆان دەگەن ورىس جىگىتى ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزدەن ايىرىلمايتىنبىز. شىعىسقازاقستاندىق ەدى. مەنىمەن بىرگە اۋىر جاراقات الىپ, كوز جۇمدى. سول وقيعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز تاستاي قاراڭعى تۇندە دۇشپان جارىق بەرەتىن راكەتالار اتىپ, توسىن شابۋىلدار ۇيىمداستىراتىن. سونداي قاربالاس ساتتە جاڭاعى يۆان ەكەۋمىز قورعانىستا تۇرعان الدىڭعى شەپكە ءبىر توپ جاۋ كەنەتتەن جاقىنداپ قالىپتى. ساتتىك جارىقتى پايدالانىپ, مەن پۋلەمەتتەن, جولداسىم اۆتوماتتان وق جاۋدىرىپ قويا بەردىك. كوزدەگەن بولامىز, بىراق تۇتەگەن ءتۇتىن مەن توپىراقتان ەشتەڭە اجىراتىپ بولمايدى. بارماقتاي قىپ-قىزىل قورعاسىندار ىسقىرىپ, الاپات شاپشاڭدىقپەن اتتانىپ جاتىر. ايانىپ جاتقان جوقپىز. نەمىستەر دە باستاعان ءىسىن اياقسىز تاستاۋعا ارلانعانداي, جانتالاسا اتقىلاۋدا. كەنەت وكوپتىڭ ارتقى قابىرعاسىنا ءتۇسىپ, دومالاعان گراناتانى بايقاپ قالدىم. سول, سول-اق ەكەن, دۇنيە شىر اينالىپ جۇرە بەردى, – دەپ از-كەم ءۇنسىز قالدى.
– ەسىمدى دالالىق گوسپيتالدا جينادىم, – دەپ جالعادى اڭگىمەسىن ارداگەر. – جولداسىم سول جەردە قازا بولىپتى. قايعىدان قان جۇتتىم. «ەڭ بولماسا مەن سەكىلدى جاراقات الىپ, جانىمدا جاتسا», دەپ قيالدانىپ, جوققا جۇبانىپ, كورەر تاڭدى كوزىممەن اتقىزىپ ءجۇردىم. نەمىستىڭ گراناتى كەۋدەمنىڭ ەتىن ج ۇلىپ, سول اياعىمنىڭ بالتىرىن كەسكىلەپ, وڭ اياعىمنىڭ جىلىنشىگىن ۋاتىپ كەتىپتى. ۇزاق قانسىراپ, ەستەن تانعانمىن. ءسويتىپ, مەنى قازا بولعانداردىڭ قاتارىنا كىرگىزىپتى. مۇنىڭ ءبارىن كەيىن ءبىلدىم عوي. سوعىس استىنان سۇيرەپ, اربالاپ الىپ شىعىپتى. گوسپيتالدان گوسپيتال قويماي, دارىگەرلەر ەمدەپ باقتى. ءوز ەتىمنەن ەت الىپ جامادى. بىراق وڭ اياعىم قايتادان سوعىسقا جارامادى. ءسويتىپ, تامبوۆ, ساراتوۆ دارىگەرلەرىنىڭ قورىتىندى قاعازىمەن 1944 جىلدىڭ كۇزىندە ەلگە ورالدىم. بۇل كەزدە جەڭىسكە دەگەن ءۇمىت مولايىپ, ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلگەنمەن, سوعىستىڭ اۋىرتپالىعى ءالى دە ايقىن سەزىلىپ تۇر ەدى. سوعىسقا بىرگە اتتانعانداردىڭ ءبىرشاماسىنان «قارا قاعاز» كەلىپتى. ءبارىنىڭ ورنىنا كىرىپ شىقتىم. شاشىن جايىپ, موينىما اسىلىپ جىلاعان انالاردى كورۋ سونشالىق اۋىر ەدى.
قاريا قالتاسىنان قول ورامالىن الدى. ول كىندىكتەن جالعىز ەمەس ەدى. ءبىر اپاسى, ءبىر ءىنىسى بولعان. اپاسى ەرتەرەكتە قايتىپتى. ال ءىنىسى امانعالي يعونيسوۆ 1914 جىلى تۋعان ەدى. اكە-شەشەدەن ەرتەرەك قالعان ولار اعايىندارى ءمۇحاممادي ەرشوقانوۆتىڭ قامقورلىعىندا جۇرەدى. ەكەۋى تولەكە-قاناي مەكەنىندە (قازىرگى سارىتوعاي اۋىلدىق وكرۋگى) اقمەشىتتە جيەنعالي قالپەدەن ەسكىشە ءبىلىم الادى. كولحوزداستىرۋ كەزىندە جامبىل ۇجىمشارىندا قول جۇمىسىندا ەڭبەك ەتكەن. كەيىن ورال قالاسىنان مۇعالىمدەر دايارلايتىن ءبىر جىلدىق ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, ءجانىبەككە مۇعالىمدىك جۇمىسقا جىبەرىلەدى. سول جاقتان 1939 جىلى فين سوعىسىنا اتتانادى. ال 1942 جىلى چكالوۆ قالاسىندا ۇشقىشتار دايارلايتىن كۋرستى اياقتاعان. اسكەري شەنى – اعا لەيتەنانت, روتا كومانديرى مىندەتىن اتقارعان. 1944 جىلى قازا بولىپ, ليتۆادا, اۋرچۋكيشكا جەرىنە جەرلەنگەن. ونى ەلگە كەلگەن «قارا قاعازدان» كورۋگە بولادى. وسى قاعازبەن قاتار, مايداننان جازىلعان ءبىر-اق حاتى ساقتالىپتى. ول حات بازارشولانداعى كاكاريا اقساقالدىڭ كۇيەۋ بالاسى مەن قىزى بولات پەن قوڭىرشانىڭ قولىندا ساقتاۋلى.
ال كاكاريا ەلگە كەلگەن سوڭ, شاشىراڭقى شارۋاشىلىقتى بىرىكتىرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپتى. تايپاق اۋدانىنداعى جامبىل, سوتسياليزم, تومپاق, كراسنويار بولىمشەلەرىندە باسقارۋشى, ەسەپ قىزمەتكەرى ءمىندەتتەرىن قولدان كەلگەنشە اتقارعان. قان كەشىپ كەلگەن ادام تەك ادالدىقتىڭ عانا جولىندا جۇرەدى ەمەس پە. قولىنان كەلگەنشە جۇدەۋ ەلگە جاناشىر, قينالعانعا قورعان بولۋدى ماقسات ەتىپتى. ءسويتىپ, سوعىستان كەيىنگى شارۋا دا شاش-ەتەكتەن بولاتىن. ميلليونداعان كەڭەس حالقى ب ۇلىنگەن قۇرىلىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ, ت.ب. ىستەرگە جۇمىلادى. اۋىل قىزى راشقا ۇيلەنىپ, بولات, قوڭىرشا ەسىمدى ۇرپاق تاربيەلەپ وسىرەدى.
– اڭگىمەدەن شىعادى-اۋ, اياعىم اۋىرسا دا ءبىر بالداقتى تاستاپ, جەر تىرەي باستادىم. قىزىقتى قارا, سول كەزدە ەلدەگى ءبىر جاناشىر اعام:
– شىراعىم, كاكاريا, ەتىڭ ءتىرى جىگىتسىڭ, بىراق ەشتەڭە ويلامايسىڭ. سەنىڭ ءبىر بالداعىڭدى تاستاعانىڭ ماعان ۇناپ تۇرعان جوق. سوعىس بولسا مىناۋ, ءالى ءجۇرىپ جاتىر, – دەمەسى بار ما.
سول بويدا ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماسام دا, كەيىن ءبارىن ۇقتىم. كەيبىر قىزىلكوزدەر مەنىڭ جاراقاتىما كۇمان كەلتىرىپ جۇرگەندەي ەكەن. تولىقتىرىپ ايتسام, مەنىڭ مۇگەدەكتىگىمە كۇمانمەن قاراپتى. كەشىكپەي اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرۋ قاعازى كەلىپ, جاس جىگىتتەرمەن بىرگە اسكەري تەكسەرۋدەن ءوتتىم. بۇل تەكسەرۋ ءۇش رەت قايتالاندى. ءسويتىپ, ءىى توپتاعى سوعىس مۇگەدەگى دەگەن «اتاق» الىپ تىندىم. مەن بارلىق ادامدارعا ادام دەپ قارايتىن بولسام, كەيبىر ايارلاردىڭ دا بارلىعى سول كەزدە جاعامدى ۇستاتتى. دەمەك, «ادالدىق» دەگەن ۇعىم بار جەردە «ارامدىق» دەگەن سوزگە دە ورىن بەرۋگە ءتيىستى ەكەنبىز. ەكى رەت اۋىر جاراقات, ەكى رەت جەڭىل جاراقات الىپ, ۇلكەن قالالارداعى اسكەري دارىگەرلەردىڭ انىقتاماسى بولا تۇرا مەنى سوعىستان باس ساۋعالاپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىنا قوسۋى ناعىز ايارلىقتىڭ بەلگىسى ەدى. قايتەرسىڭ, بارىنە ءتوزۋ كەرەك بولدى, – دەپ ارداگەر اۋىر كۇرسىندى.
– جوعىما كۇيىنگەن جان ەمەسپىن, – دەدى ءارى قاراي قاريا. – بىرەۋلەرگە ۇقساپ, باستىقتاردى جاعالاپ, سوعىسقانىمدى بۇلداپ, ەشكىمنىڭ الدىنا بارعان جوقپىن. بارعا قاناعات. پەندەلىكپەن ءبىر ىسكە بارعىم كەلسە, ويىما وي ءتۇسىپ, سوعىستان ورالماعاندار كوز الدىما كەلەدى. ەڭسەمدى تىكتەپ الامىن. ولاردىڭ رۋحىنىڭ الدىندا, بالا, سەن تۇگىل مىنا مەن دە قارىزدارمىن. سول قارىزدى ارقالاپ جۇرگەنىمنىڭ ءوزى باقىت. رۋحتارىنا دۇعا باعىشتاپ, نان اۋىز تيەمىن. بەس جىلعا سوزىلعان سوعىستىڭ بارىندە جەڭىس ءبىزدىڭ قولدا بولدى دەسەم, تاريحقا قيانات. جەڭىلىستىڭ دە اششى ءدامىن تاتتىق. كەيبىر سولاقاي ساياسات, سوقىر تاۋەكەلدەن قانشاما سارباز تۋعان جەرگە ورالا المادى. ەلگە, تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتتىڭ جالعانى بولمايدى. دەسە دە, تۇككە تۇرعىسىز جالاڭ ۇرانداۋلار مەن كوزبوياۋشىلىقتىڭ ءبارىن رياسىز ەلدىك ۇعىممەن شاتاستىرمايىق. ادام جۇرگەن جەردە جالعان جاساندىلىق تا, جارقىراعان شىندىق تا الماسىپ جاتادى ەكەن. ول بەيبىت ۋاقىتتا كوپ بايقالمايدى. ال سوعىس كەزىندە كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي بولاسىڭ. ءسويتىپ, كوزدىڭ سوقىرلىعى ەشتەڭە ەمەس, كوڭىلدىڭ سوقىرلىعىنان ساقتاسىن. «اشتا جەگەن قۇيقاڭدى توقتا ۇمىتپا» دەگەن بار. كەيبىر ازاماتتاردىڭ ارتىقتاۋ سويلەپ, ادىراڭ باساتىنى ارقاما ايازداي باتادى. ءوز تۋعان جەرىڭە, ەلىڭە قىزمەت جاساساڭ, باسىڭا باق, استىڭا ات سۇراۋدىڭ قانداي قيسىنى بار. ەڭبەگىن ساتقان ەردى ەر ەمەس, ەز دەۋ كەرەك. سوعىسقا دەيىن دە, سوعىستان كەيىن دە تۋعان ەلىمە ماڭدايىمنىڭ تەرىن توگىپ, ادال ەڭبەك جاسادىم. ءوز شاڭىراعىمنىڭ تىرلىگىنەن گورى, ەلىمنىڭ بىرلىگى مەنى كوبىرەك الاڭداتاتىن. قارىن توق, كيىم ءبۇتىن بولماسا دا اتار تاڭىمىزعا ادال, كەلەر كۇندەرىمىزگە يەك ارتاتىن ەدىك. ەلگە كەلگەن سوڭ بايقادىم عوي, تىلداعى تىنىمسىز ەڭبەك قانا جەڭىستى قامتاماسىز ەتكەن ەكەن.
وسىلاي دەپ بارىپ ارداگەر ءۇنسىز قالعان ەدى. مىنە, سودان بەرى دە 15 جىل ۋاقىت زۋ ەتىپ وتە شىعىپتى...
تىلەس جازىقباي,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى.
سۋرەتتە: كاكاريا يعونيسوۆ.
