جاڭا ەكونوميكالىق شارالار – ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ
بۇگىندە الەم ەكونوميكاسى وتە كۇردەلى جاعدايدى باستاپ كەشىپ وتىر. وعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شيكىزات كوزدەرىنىڭ قۇنسىزدانۋى, اتاپ ايتقاندا, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى دا سەبەپكەر بولۋدا. بۇل احۋالدىڭ الەمدىك رىنوكقا ءوز تاۋارلارىن شىعاراتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتە الماسى انىق. وسىعان وراي قازاقستان ۇكىمەتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ارعى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەڭگە باعامىنىڭ ەركىن اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ناقتى قادامدارعا بارىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى قالىڭ جۇرتشىلىق قالاي قابىلداۋدا؟ ۇكىمەت نە ىستەۋدە؟ تومەندەگى ماتەريالداردا, مىنە, وسى جونىندە ايتىلادى. [caption id="attachment_74117" align="aligncenter" width="527"]
Dairy Plant. Conveyor with milk bottles.[/caption]
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە قازاقستاننىڭ ەت-ءسۇت ونىمدەرى وداعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سانسىزباي ومىربەكوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ول جۋرناليستەرگە وداقتىڭ قازىرگى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى جونىندە اڭگىمەلەدى.
تىلشىلەر قاۋىمىن تاڭعالدىرعان جاعىمدى اقپاراتتىڭ ءبىرى, سپيكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تەڭگەنىڭ ەركىن باعامى قازاقستاندىق ءسۇت وندىرۋشىلەرگە ءتيىمدى بولماق. «تەڭگەنىڭ ەركىن باعامى ءبىزدىڭ سالاعا وڭ اسەر ەتپەك. بۇيىرتسا, ەش قوسپاسىز تازا ءسۇت وندىرۋشىلەرگە تەڭگەنىڭ ەركىن باعامى كومەكتەسەتىنى انىق. ياعني, وتاندىق ءسۇت ونىمدەرى رەسەي باعاسىمەن ءبىرشاما تەڭەسەدى. ءسويتىپ, بۇدان بىلاي يمپورت سونشالىقتى ارزان بولمايدى دەگەن ءۇمىت بار. شىندىعىن ايتقاندا, نەگىزىنەن بىزگە تازا ءسۇت جەتكىزىلمەيتىن ەدى. كورشىمىزدەن اكەلىنگەن ءسۇت ونىمدەرى ەلىمىزگە ۇنتاق كۇيىندە جەتكىزىلىپ, وسىندا ونى قايتا وڭدەپ, قالالاردىڭ ساۋدا ورىندارىنا ۇسىنىپ وتىردى», دەدى ديرەكتور.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مۇنداي جولمەن اكەلىنگەن ءسۇتتىڭ قانداي تەحنولوگيامەن وڭدەلگەنى جانە قازاقستانعا قالاي جەتكىزىلگەنى بەلگىسىز, سوندىقتان ساپاسىنا كۇمان كوپ بولعانى دا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. كەپتىرىلىپ, ۇنتاقتالعان ءسۇتتىڭ بيولوگيالىق دارۋمەندەرىنىڭ دەنى ءوز قۇنارىن جويىپ, ءجاي عانا سۋعا شىلاعان اق سۋسىن بولىپ شىعاتىنىن ايتقان وداق وكىلى مۇمكىندىگىنىڭ بارىنشا وتاندىق قوسپاسىز تازا ءسۇتتى پايدالانعان دۇرىس ەكەنىنە كەڭەس بەردى.
دەسە دە, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىق ءسۇت شارۋاشىلىقتارى قيىن جاعدايعا تاپ كەلگەنىن دە جاسىرمادى. ونىڭ سوزىنە يلانساق, 2014 جىلى ءسۇتتىڭ ساتىپ الۋ باعاسى 115 تەڭگە بولسا, رەسەيلىك ءرۋبلدىڭ باعامى تومەندەگەننەن كەيىن ءسۇت باعاسى 70 تەڭگەگە دەيىن ارزانداعان. ياعني, 40 پايىزعا جۋىق تومەندەگەن. وعان قوسا, ۇنتاقتان قايتا وڭدەلگەن ءسۇتتىڭ ءليترىنىڭ باعاسى ءسۇت زاۋىتتارىنا 50-60 تەڭگەدەن بولىپتى. «وسىنىڭ سالدارىنان ارزان يمپورتتىق ءسۇتتەردىڭ نارىققا كەلۋىنىڭ ناتيجەسىندە 1000-1200 سيىرى بار ءسۇت شارۋاشىلىقتارىنىڭ شىعىنى كۇنىنە ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتتى. بۇل جاعدايدا كوپتەگەن كاسىپورىندار تەك نەسيەلەرىن تولەۋگە عانا مۇرشاسى كەلىپ, شارۋاشىلىقتارىن كەڭەيتە الماي ءجۇرىپ قالدى», دەدى س.ومىربەكوۆ.
تىلشىلەردىڭ سۇراعىنا وراي ۇنتاقتالعان ءسۇت ماسەلەسىنە قايتا ورالعان سپيكەر ەلىمىزدەگى سۋپەرماركەتتەردەگى سۇتتەردىڭ باسىم بولىگى تابيعي ەمەس, ۇنتاقتان جاسالعانىن ايتتى. «قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ءوز نارىعىمىز ءۇشىن 60 پايىز ءسۇت جəنە ءسۇت ونىمدەرى وندىرىلەدى. بۇل ءونىمنىڭ قالعان 40 پايىزى يمپورتتالادى. ال سۋپەرماركەتتەردەگى سۇتتەردىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ساقتاۋ مەرزىمى ۇزاق, ياعني تابيعي ەمەس ءسۇت ونىمدەرى قۇرايدى. ولار ۇنتاق سۇتتەن قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن.
نەگىزىندە, تابيعي ءسۇتتىڭ ساقتاۋ مەرزىمى 3-7 كۇن بولسا, يمپورتتالعان سۇتتەردىڭ قانشالىقتى «پايدالى» ەكەنىن بىلەمىز. مۇنىڭ ءبارى باقىلاۋدىڭ بولماۋىنان, تەحنيكالىق رەگلامەنتتىڭ ساقتالماۋىنان ورىن الىپ جاتىر. قاپەرگە الار ماسەلە, ەاەو-نىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتى بويىنشا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قورابىندا تابيعي سۇتكە «ىشۋگە ارنالعان تابيعي ءسۇت», ال ۇنتاقتان جاسالعان بولسا «قالپىنا كەلتىرىلگەن ءسۇت» دەپ جازىلىپ تۇرۋى ءتيىس. سوندا حالىق ءوزىنىڭ نەنى تۇتىنىپ جاتقانىن انىق بىلەدى. وسى شارالار تولىق اتقارىلعاندا وتاندىق ءسۇتتىڭ تۇتىنۋشىلارى كوبەيەتىنىنە كەپىلدىك مول بولادى», دەدى ديرەكتور.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
جاستار تۇسىنىستىكپەن قابىلداۋدا
تيان-شان تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى «بايشەشەك» سپورت-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا وبلىس جاستارىنىڭ قاتىسۋىمەن «بىرلىگىمىز جاراسقان» «دوستىق» لاگەرى ءۇش كۇندىك سەمينار وتكىزدى. الۋان تاقىرىپتاردا ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ارنايى جاتتىقتىرۋشىلار شاقىرىلدى. «دوستىق لاگەرىندەگى القا-قوتان جۇزدەسۋگە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان ايتاحانوۆ تا كەلگەن. حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى راحىم ازامات اۋەسحان ۇلى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا جاستاردىڭ شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەردى ايتا كەلە, الەمدەگى بۇگىنگى داعدارىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تاراتىپ بەرۋدى سۇراعان. ەرلان قۋانىش ۇلى بۇكىل الەمدى قامتىعان داعدارىستىڭ ەكى باعىتتا, ياعني شيكىزات پەن قارجى نارىعىندا قات-قابات كەلگەندىگىن جاستارعا ۇعىنىقتى ويمەن بايانداپ بەردى. مۇناي باعاسى بىلتىرعى باررەلىنە 115 دوللاردان قازىر قىرىق دوللارعا دەيىن تومەندەپ بارادى. مەتالل باعاسى دا قۇلدىراپ كەتتى. دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى دا داعدارىس جاعدايىندا دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر. جاقىن, قۋاتتى كورشىلەر رەسەي مەن قىتاي تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن قايتا-قايتا اقشا باعامىن ەركىنە جىبەرىپ قويادى. ولاردىڭ ارزان تاۋارلارى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ ونىمدەرىن نارىقتان تىقسىرىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا دوللارعا قاتىستى باعامدى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن تولەپ, تەجەي بەرۋ مەملەكەتىمىزدى دەفولتقا ۇشىراتۋى مۇمكىن. ۇكىمەتتىڭ دوللاردى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋىنىڭ سەبەبى وسى. ەلباسى مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ تومەندەۋى بەس جىلعا دەيىن ساقتالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتتى, دەيدى ەرلان ايتاحانوۆ. – ەل باسىنا قىم-قۋىت جاعداي ءتونىپ تۇرعاندا ەلگە جانى اشىعانسىماقتاردىڭ ۆاليۋتا باعامىن ۇستاپ تۇرۋدى ۇسىنعانى مەملەكەتىمىزدى ءتۇپسىز تۇڭعيىققا يتەرۋمەن بىردەي. نەگىزگى ارىپتەستەرىمىز رەسەي مەن قىتاي تاراپىنان قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلارىنا سۇرانىستى ازايتقانى كاسىپورىندارىمىزدىڭ توقىراۋىنا الىپ كەلەدى. سىزدەر, جاستار, مۇنىڭ ءبارىن جاقسى ءتۇسىنىپ اسىرەويبايشىلارعا توسقاۋىل بولۋلارىڭىز كەرەك. جاستار بۇل ماسەلەدە تۇسىنىستىك تانىتاتىندىقتارىن ءبىلدىردى. سوزاق اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى مارحابات بەيسەنوۆا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ ستۋدەنتى ەسجان تالعات, شىمكەنت ستۋدەنتتەر اليانسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماعجان يساكوۆ, نازەركە اسقاروۆا سياقتى جاستار جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ دەر كەزىندە قولعا الىنعانىن, ەلباسىنىڭ شەشىمدەرىن قولدايتىندىقتارىن ايتتى. «دوستىق» لاگەرىندەگى جاستار جۇزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى انار يسمايلوۆ سوعىستان قالجىراعان, ەكونوميكاسى السىرەگەن, مەملەكەت ەسەبىندە قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كورەي مەملەكەتىنىڭ سوناۋ كەزدەگى جاعدايىن ەسكە سالدى. بۇكىل حالىق بولىپ جينالىپ, بار بايلىعى اسىل بۇيىمدارىن تۇگەلدەي مەملەكەت قازانىنا سالىپ, وتانىن ساقتاپ قانا قويماي, الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا كوتەرگەندىگىن ايتتى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ موينىنا ونداي كۇندەر تۇسىرمەي-اق قويسىن, دەدى ا.يسمايلوۆ. قازاقستان – ارمانى اسقاق, قۋاتتى مەملەكەت. وسىنداي سىن ساعاتتا ەلباسىنىڭ قاسىندا بولساق داعدارىستى ءالى-اق ەڭسەرەمىز. كەزدەسۋ سوڭىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان ايتاحانوۆ جاستارعا راحمەت ايتا كەلىپ, وسىنداي جۇزدەسۋلەرگە ۋاقىت تاباتىنىن ايتتى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولەبي اۋدانى.سەنىم سىناقتان الىپ شىعادى
– ءتول ۆاليۋتا تەڭگەمىزدىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن اۋىر سىناقتىڭ ءبىرى بولدى. جاسىراتىنى جوق, بۇل جاعدايدىڭ قاراپايىم حالىققا دا اۋىر تيەتىنى بەلگىلى. دەۆالۆاتسيانىڭ سوڭى باعانىڭ شارىقتاۋىنا اكەلىپ سوعاتىنى ايدان انىق دەگەن حالىقتىڭ بۇل كۇندەگى كۇدىگىن ابدەن تۇسىنۋگە بولادى. دەگەنمەن, ماسەلەگە زەر سالا ءبىر قارايىقشى.
قازىرگى تاڭدا ءبىز مىڭ قۇبىلعان گەوساياسي كەڭىستىك پەن باسەكەلەستىگى ورشىگەن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. اقش جانە باتىس ەلدەرىنىڭ سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە سالعان سانكتسياسىنىڭ سالقىنىن سەزىپ وتىرعانىمىز دا اششى شىندىق. ال رەسەيمەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستاردان باس تارتۋ – بۇگىنگى ءومىر شىندىعىمەن قابىسپايتىن تىرلىك. سوندىقتان دا, «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەمەكشى, باسقا تۇسكەن بۇل قيىنشىلىقتىڭ اۋىر جۇگىنە ءبىزدىڭ دە يىق توسپاستان باسقا امالىمىز جوق.
ارينە, قيىنشىلىقتىڭ اتى – قيىنشىلىق. دەگەنمەن, ءبىز مۇنان دا اۋىر سىناقتاردان وتكەن ەلمىز. سوندىقتان دا, بۇگىنگى كۇندە قازاقستان حالقى ءبىر جۇدىرىق بولىپ جۇمىلىپ, توتەدەن تاپ بەرگەن داعدارىسقا قارسى تۇرا ءبىلۋىمىز كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بايبالامعا بوي بەرمەگەن ءجون. بولار ءىس بولدى, بوياۋى ءسىڭدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ ءتول ۆاليۋتاسى تەڭگەنىڭ كۇش الارىنا دەگەن سەنىم بىزدەردى العا جەتەلەۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
جۋىردا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسىندا ەلباسى ورىن العان ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, جاعدايدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانىنا كۋا بولدىق. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتا تۇسەدى. ەلباسىنىڭ ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى جەرگىلىكتى جەرلەردە باعانىڭ شارىقتاپ وسۋىنە جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن اكىم-قارالارعا شەگەلەپ تاپسىرعانى قاراپايىم حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاعداي بارىسىن نازاردا ۇستاپ وتىرعانى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرمەيدى دەپ سەنەمىن. سەنىمنىڭ كۇشى سول – ول قانداي دا بولسىن سىناقتان امان-ەسەن الىپ شىعادى!
امان جانعوجين,
ساياساتتانۋشى.
قاراعاندى.
باسەكەگە قابىلەتتىلىك اركىمنەن باستالادى
ءبىز سياقتى اۋىل ادامدارى دا دۇنيەنىڭ تۇندىگىن جەلبىرەتىپ, شاڭىراعىن شايقالتقان داعدارىس ەكونوميكاسى مىقتى تالاي ەلدەردى ەمەندەي ءيىلتىپ, سىندىرا جازداعانىن جەتە سەزىنىپ وتىر. الەمدىك ەكونوميكاداعى ۇلەس مولشەرى 20-عا جۋىق پايىزدى قۇرايتىن الىپ دەرجاۆا قىتاي يۋانى قۇنسىزدانعاننان كەيىن نە ايتۋعا بولادى؟ الداعى كەزەڭدە داعدارىستىڭ ودان ءارى جالعاسىپ, مۇناي باررەلىنىڭ 30-40 دوللارعا دەيىن قۇلدىرايتىنىن ەسكەرسەك, تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىن ەنگىزۋىن جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى دەر كەزىندە باعىتتالعان بىردەن-ءبىر شارا رەتىندە قابىلداعان ءجون. مەنىڭشە قوبالجيتىنداي, داۋرىعاتىنداي ەشتەڭە جوق. ءوز باسىم بۇل سىننان دا مۇدىرمەي وتەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن. ويتكەنى, سىرتقى نارىقتا دوللار نىعايسا دا, ىشكى ساۋدا اينالىمىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا نەگىزگى باسىمدىققا يە. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيدىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاماۋىنا تولىق كەپىلدىك بەرىپ وتىر. جەرگىلىكتى جەرلەردە شۇعىل تۇردە باعا جانە تاريف ءوسۋىن تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا قۇرىلعان شتابتار احۋالدىڭ باقىلاۋدا تۇرعانىن اڭعارتادى. ەڭ باستىسى, جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات سىرتقى نارىقتاعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. تۇپكى ماقساتىمىز ايقىن, ول – بۇرىنعىشا جول تاۋىپ, داعدارىستى ەڭسەرۋ, ءسويتىپ, وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ.
بۇگىندە ناقتى جاعدايعا بايلانىستى تۋىنداعان ءماجبۇرلى شاراعا ەڭسەمىزدى تۇسىرمەي, ارقايسىمىز ءوز سالامىزدا, جۇمىس ورنىمىزدا باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاسيەتىن كورسەتە بىلسەك, ساپالى تاۋاردى دا, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن دە مولىنان وندىرەرىمىز, سىرتقى يمپورتقا تەلمىرمەسىمىز انىق. ويتكەنى, قازىرگى ۋاقىت بەلسەندى ءىس-قيمىلدى, شۇعىل شەشىمدى قاجەت ەتەدى. جايباراقاتتىقتى, نايقالۋدى كوتەرمەيدى. مەن بۇل ءسوزدى ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن. اۋىلدا تۇرعاندىقتان, ت ۇلىكتىڭ تورەسى – جىلقىنى ۇيىرلەپ ءوسىرىپ كەلەمىن. باستاپقىدا قيىن تيگەنى راس. الايدا, تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ, ادال ماڭدايتەردىڭ ارقاسىندا ءورىسىم كەڭەيدى, جاعدايىم جاقساردى. «قۇلان» باعدارلاماسى اياسىندا 24 قامبار اتا ت ۇلىگىن ساتىپ الىپ, 33-كە جەتكىزدىم. ساپالى ءارى قولجەتىمدى ەت ونىمدەرىن استانا, كوكشەتاۋ قالالارىنا جونەلتەمىن. بۇدان تىسقارى جەلمەن جارىسقان سايگ ۇلىكتەر باپتايمىن. تازى يتتەر اسىرايمىن. وسىلايشا, ۇلتتىق سپورت پەن اتا ءداستۇردى جانداندىرۋعا دا قال-قادەرىمشە ۇلەس قوسىپ كەلەمىن.
ەڭسەمىزدى تىك ۇستايىق! باسەكەلىككە قابىلەتتىلىكتى وزىمىزدەن باستايىق دەگىم كەلەدى, اعايىن.
ماقسات ازباەۆ,
اققۇدىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تايىنشا اۋدانى.
