تاياۋدا ارقانىڭ كوك مونشاعى – كوكشەتاۋعا جول ءتۇستى. بۇل ساپارعا شىعۋعا قازاقتىڭ ايبىنى ءھام ايدىنى بولعان ابىلاي حاننىڭ وققاعارلارى قازىرگى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنداعى ساۋلە اۋىلىن مەكەندەگەن دەگەن جورامال سەبەپ بولدى.
حاننىڭ وققاعارلارى, نەگىزىنەن, ۇلى ءجۇزدىڭ شانىشقىلى رۋىنان جاساقتالعانى قازاق تاريحىنان ءمالىم. مىنە, وسى شانىشقىلى وققاعارلاردىڭ ءومىر سىلەمى ءبىزدى جەتەلەپ ساۋلە اۋىلىنا الىپ كەلدى. عالىمدار مەن ونەر ادامدارىنان تۇراتىن توپتى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردى ونداعان جىلدان بەرى ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن عالىم باقتىباي قاسىمبەكوۆ باستاپ باردى. ءبىزدى مۇرات قاجى اتىنداعى مەشىت الدىندا اۋىل ادامدارى قارسى الدى. اۋەلى اللانىڭ ۇيىنە كىرىپ, اتا-بابا ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقىلدى. ودان كەيىن مەشىت اۋلاسىنا بىرقاتار جاسىل جەلەك وتىرعىزىلدى.
ساۋلە جۇزگە جۋىق ۇيدەن قۇرالعان شاعىن عانا اۋىل ەكەن. مەملەكەتتىك قورىقتىڭ ورتاسىنا ورنالاسقان. اينالاسىن قورشاعان كوك ورمان تىم اسەم, ىعى-جىعى قالادان كەلگەن ادامنىڭ تىنىسىن بىردەن اشادى. سودان بولار, مۇندا اتباسىن ءبىر تىرەگەن ادام, قايتا اينالىپ سوققىسى كەلىپ تۇرادى. تاعى ءبىر تاڭعالدىرعانى, كىشكەنتاي عانا اۋىلدا 11 جىلدىق مەكتەپ بار. سەبەبىن بىلمەك بولىپ ەدىك, وسى جاقتىڭ تۋماسى, بەلگىلى عالىم سەرىك نەگيموۆ بىزگە كىشكەنتاي كورىنگەن اۋىلدان شىققان اتاقتى ازاماتتار تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. ولاردىڭ قازاق ەلىنىڭ ورلەۋىنە قوسقان ۇلكەن ۇلەسىن قاداپ-قاداپ ايتتى.
مۇرات قاجى ىدىرىس ۇلى اۋىلدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان ماعلۇمات كەلتىرىپ, جەر مەن ەلدىڭ يەسى مەن كيەسى جونىندە باياندادى. اۋىل ىرگەسىندەگى ەرشىك تاسىنا الىپ بارىپ, بوگەت-كوپىردىڭ سالىنۋ تاريحى جونىندە ايتىپ بەردى. ءسويتىپ, ەرشىك توقباەۆتىڭ ءومىر جولى تۋرالى دەرەكتى وقيعالاردىڭ تىزگىنىن قاقتى. ودان كەيىن مۇحامەت-سالىق اۋليەنىڭ مولاسىنا زيارات ەتتىك. ول سونداعى قۇرتتىكولدىڭ شىعىسىنان وتەتىن, ابىلاي حان سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە توتەلەي تارتاتىن قارا جولدىڭ بويىندا ەكەن. كيەلى جولدىڭ سۇرلەۋى ءالى دە سەزىلەدى. سالىق مولدانىڭ اۋليە اتانۋىنا دا سەبەپ بار. بالا كۇنىنەن جەتىم قالىپ, ەس بىلەر شاعىندا ارۋاق قونعان سالىق ءدىن يسلامدى ەلدىڭ جادى مەن جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ, اللا پارىزىن ادامدارعا تەرەڭ ۇعىندىرۋعا كوپ قىزمەت ەتكەن. مۇسىلماندىعىندا ءمىن بولماعان سالىق مولدا باقيعا بارعان سوڭ, ونى ايماق اۋىلدارى اۋليە تۇتقان.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا قابيدەن وماروۆ اقساقال دا بولدى. ساۋلە مەكتەبىنە كوپتەگەن جىلدار باسشىلىق ەتكەن ول اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارىنىڭ قاتارىندا ەكەن. اڭگىمەنى ابىلاي حاننىڭ سەگىز ءبيىنىڭ ءبىرى – بايدالى بيدەن باستاپ تاراتقان اقساقال اۋىلدىڭ شەجىرە-تاريحىنان سىر شەرتتى. ءسويتىپ, ساۋلە مەكتەبىنىڭ قۇرىلۋى مەن وقۋ ورداسىنان ءبىلىم الىپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاققان تۇلعالى شاكىرتتەرى جونىندە دە ايتتى. ءوز كەزەگىندە عالىمدار قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى تۋرالى اۋىل ادامدارىنا مالىمەت بەرىپ, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەسەپسىز ەڭبەگى جايلى اڭگىمە ءوربىتتى. باتىر عۇمىرناماسىنىڭ زەرتتەلۋ جولدارىن تاپتىشتەپ, الداعى اتقارىلاتىن جۇمىستارىمەن تانىستىردى. ال رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, اتاقتى ءانشى سەرىك وسپانوۆ اۋەلەتە ءان شىرقاپ, اۋىل ادامدارىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
جازعانىمىز شاعىن بولعانىمەن, اتالعان اۋىلدىڭ قۇرتتىكولى تۋرالى ايتپاي كەتۋ ايىپ دەپ بىلدىك. سەبەبى, ول «قۇرتتى» ەمەس «قۇتتى كول» ەكەن. ءبىر كەزدەرى بۇل كولدىڭ جاعاسىندا جىل سايىن 400 بالا دەمالاتىن لاگەر بولىپتى. كولدىڭ باتىسى نۋ قاراعايمەن كومكەرىلگەن. سۋى مەن بالشىعى وتە شيپالى. كول ورنالاسقان جەردىڭ 30 پايىزعا جۋىعى ادام دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى, قازىرگى كەزدە وتە قات سانالاتىن كرەمني كورىنەدى. ادام دەنەسىندەگى كرەمنيدىڭ ازايۋى شاشتىڭ اعارۋىنا, سەلدىرەپ تۇسۋىنە جانە تىرناقتىڭ جۇقارىپ, ءتۇسىنىڭ وزگەرۋىنە, سونداي-اق, سۇيەكتىڭ مورت سىنعىش بولۋىنا اكەلىپ سوعادى. مۇنى, سالا ماماندارى الدەقاشان دالەلدەگەن.
قاسيەتتى كول تۋرالى جازۋىمىزدىڭ سەبەبى, ۇكىمەتتە وتىرعان ۇلكەن قىزمەتكەرلەر قۇرتتىكولگە نازارىن اۋدارار دەپ ۇمىتتەندىك. ولاي بولعان جاعدايدا, مىجىرايىپ ەرتە قارتايعىسى كەلمەيتىن ازاماتتار جىل قۇرعاتپاي, جاز سايىن ساۋلە اۋىلىنا تارتارى كادىك.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى, ەڭبەكشىلدەر اۋدانى.
