ەسەپپەن پايدالانساڭ, ەسەڭ كەتپەيدى

تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇردىسىن الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرى ۇستانىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە سول وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى زامان تالابىنا ساي جاقسارتۋعا باعىت ۇستاۋدا. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قازاقستان وتكەن جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىنەن باستاپ اۋا كەڭىستىگىنىڭ وزگەرۋىن رەتتەيتىن كيوتو حاتتاماسىنا تولىق قوسىلدى. بۇل دەگەنىڭىز, الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ەكولوگياعا قاتىستى تالاپ كۇشەيەدى دەگەن ءسوز. انا شەتى مەن مىنا شەتى تۇلپاردىڭ تۇياعىن كەتىلدىرىپ, ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن تال­دىراتىن كەڭ بايتاق قازاق جەرى – اتا-بابادان قالعان يگىلىگىمىز, بايلىعىمىز, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مەنشىگى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قولىنا وتەتىن ولكە بايلىعىن, وسىمدىگى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, جالپى قورشاعان ورتانى قورعاۋ با­عىتىندا ەلباسى العا قويعان مىندەتتەر مەن ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتىلگەن شارالار ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ باستى باعدارى بولىپ تابىلادى. وبلىستى ەل وڭىرلەرى اراسىندا ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتتى, الەۋمەتتىك جاعىنان الەۋەتتى دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىرعان دا اۋماقتاعى جەر­استى جانە جەرۇستى بايلىعى ەكەنى دە راس. دەسەك تە, وبلىس ەكولوگيالىق لاستانۋ ۇلەسى بويىنشا ەلىمىزدەگى اناعۇرلىم قولايسىز بەس ايماققا كىرەدى. وبلىستىق وكىلەتتى جانە اتقا­رۋشى بيلىك ەكولوگيالىق پرو­بلەمالاردى شەشۋدى ۇدايى نازاردا ۇستاسا دا ايماقتا جەراستى سۋلارىنىڭ حروم قوسىن­دىلارىمەن, بورمەن لاستانۋى, ونەركاسىپتىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ وڭدەلمەۋى سياقتى پروبلەمالار ءالى دە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سالدارىنان كوكجيدە جەراستى  اۋىز سۋ قورىنىڭ لاستانۋى قاۋپى تۋىنداپ وتىر. مۇناي وندىرىلەتىن اۋماقتاعى ەلدى مەكەندەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇردەلى بولىپ قالۋدا. “اقتوبەمۇنايگاز” جانە “لان­كاستەر پەترولەۋم” اكتسيو­نەرلىك قوعامىنىڭ مۇناي كاسىپ­شىلىكتەرىنە جاقىن ورنا­لاسقان كەڭقياق, ساركول, شۇبارشي ەلدى مەكەندەرىندە كۇكىرتتى سۋتەگى, بەنزاپيرەننىڭ, فورمالدەگيدتىڭ, شاڭنىڭ مولشەرى شەكتىك رۇقسات ەتىلگەن جيناقتالۋدان 1,2-دەن 4,8 ەسەگە دەيىن ارتادى. ەلەك وزەنىن بورمەن لاستاپ جاتقان كەزىندەگى العا حيميا زاۋىتىنىڭ شلام جيناقتاعىش توعانىن زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وسى وزەننىڭ باسسەينىن تازارتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى جاسالدى. ەلباسىنىڭ ءوزى ەلەك وزەنىن التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانۋدان تازارتۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وبلىستىق اكىمدىك بىرەگەي ءتا­جىريبەلىك جۇمىستار ۇيىم­داستىردى,تەن جاسادى. جوبانى قۇزىرلى ورىندار قاراپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن  1,5 ملرد. تەڭگە بولۋگە شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق, شالقار كولىنىڭ تابانىن تازارتۋ دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. كول تابانىن تازارتۋ جوباسى جاسالدى, بۇل جوبا رەسپۋبليكالىق باعدارلاماعا دا ەنگىزىلدى. الايدا, جوبانى قارجىلاندىرۋ جىلدان-جىلعا كە­يىنگە ىسىرىلىپ كەلەدى. ءۇس­تىمىزدەگى جىلى كولدىڭ گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستارىن قايتا جاراقتاندىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن قارجى ءبولىندى. بىراق, ونىڭ تابانىن تازارتۋ ءالى باس­تالعان جوق. مىنە, وسىنىڭ ءبارى تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قا­راماۋدىڭ, ونى ەسەپسىز پاي­دالانۋدىڭ سالدارى ەكەنى داۋسىز. ءبىز تابيعات بايلىعىن تەك وسى ساتتە عانا پايدالانۋدى مىسە تۇت­پاي, كەلەشەك ۇرپاققا قانداي كۇيدە قالدىراتىنىمىزدى قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك. راس, بۇرىنعى قاي كەزدەن گورى قازىر تابيعات قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلە باستادى. ونى وسى سالانى قارجىلاندىرۋدىڭ ارتىپ وتىر­عانىنان دا اڭعارۋعا بولادى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنەلىك. وبلىس بويىنشا تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 2005 جىلى  179,5 ملن. تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 1 892,2 ملن. تەڭگە قۇرادى. مۇنىڭ ءوزى وڭىردەگى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە تابيعي ورتا ساپاسىن تۇراق­تاندىرۋ ءۇشىن تابيعاتتى پاي­دالانۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا بىرقاتار ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. شالقار قالا­سىندا سانيتارلىق جانە ەكولو­گيالىق تالاپتارعا ساي وسى زا­مانعى تۇرمىستىق قاتتى قال­دىقتار پوليگونى سالىندى. اق­توبە قالاسى ماڭىنداعى جاسىل جە­لەكتىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىن قايتا جاراقتاندىرۋ جو­باسى ازىرلەندى. جۇمىس ايا­سىندا الداعى ۋاقىتتا كەسۋدەن, ورتتەن جانە ورمان زيانكەس­تەرىنەن قورعاۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزىلەتىن ورمان قورىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ورمان القابى ۇسىنىلدى. ورمان ءتالىم باق­تارىن دامىتۋ جونىندە ۇسى­نىستار ەنگىزىلدى. بۇرىنعى  جاسىل جەلەكتەردى قايتا جاراق­تان­دىرۋدىڭ تەحنولوگيالىق سىزباسى دايىندالدى. وبلىس  بويىنشا ب ۇلىنگەن جەرلەردى تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى, ونىڭ كولەمى انىقتالدى, ءب ۇلىنۋ جانە تابيعي ايماقتىق سيپاتىنا قاراي جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى ازىرلەندى. قورشاعان ورتانى لاستايتىن بارلىق وبەكتىلەر انىقتالدى, ولاردى رەسپۋبليكالىق نەمەسە كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تىزبەسى جاسالدى. كوكجيدە قۇم القابىنىڭ جەر استى بىرەگەي تۇششى سۋ كەن ورنىن ساقتاۋ ماقساتىندا عىلىمي قولدانبالى ەكولوگيالىق زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىلدى. جەراستى سۋلارىنىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ ءۇشىن گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالار جەلىسى قۇرىلدى. جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا جەراستى سۋلارىن ساقتاۋ جونىندە ۇيىمداستىرۋ جانە تەحنيكالىق ءىس-شارالار  جوسپارى جاسالدى.  يەسىز گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالاردى تۇگەندەۋ جۇمىستارى باستالدى. شالقار اۋدانىندا وزدىگىنەن اعاتىن – 94 ۇڭعىما, بايعانين اۋدانىندا – 99 ۇڭعىما, ىرعىز اۋدانىندا – 19 ۇڭعىما انىقتالدى. بيىل بىرەگەي تۇششى سۋ كەن ورنىن ساقتاۋ ماقساتىندا “كوك­جيدە قۇم” القابىنىڭ جەراستى جانە جەر بەتىندەگى سۋىنا موني­تورينگ جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋ, مەم­لەكەتتىك ورمان قورىنا كىرمەيتىن وڭىردەگى ورمان القاپتارىن تۇگەندەۋ, ولاردىڭ قازىرگى جاعدايىن باعالاۋ جانە ساقتاۋ, وڭتايلى پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق, ەلەك وزەنى باسسەي­نى­نىڭ جەراستى سۋلارىن التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانۋدان تازارتۋ جونىندەگى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. اقتوبە قالاسى ماڭىنداعى جاسىل جەلەكتىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىن قايتا جاراقتاندىرۋ جونىندەگى جۇمىس­تاردى جالعاستىرۋ, 2010 جىلى كولەمى 62 گەكتار جەرگە جۇمىس جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جينالعان ماتەريالداردى زەرتتەۋ جانە تالداۋ ارقىلى جالپى كولەمى 547,66 شارشى شاقىرىم بولاتىن اقتوبە قالاسىنىڭ سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسى بەلگىلەندى. مەردىگەر “قازەكوجوبالاۋ” جشس ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءىس-شارالارىن دايىندادى. جوبالاۋشىلار قايتا قالپىنا كەلتىرىلەتىن اعاشتاردى جالپىلاما تۇبىرىمەن قوپارۋ ادىسىنەن باس تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ويتكەنى, مۇنداي ءادىس ورماندى جويۋعا نەگىز بولادى. سوندىقتان جوبالاۋشىلار ناقتى كۇيرەگەن اعاشتاردىڭ بۇتاقتارىن قيىپ, قايتا تۇلەپ كوكتەۋى ءۇشىن ءتۇبىرىن قالدىرۋدى ۇسىندى. وسىلايشا, اعاش­تاردىڭ تابيعي ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە  الامىز. توپىراقتى زەرتتەۋ مالىمەت­تەرىنە سايكەس, اقتوبە قالاسى سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنىڭ مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرىنىڭ باسىم بولىگىنە (40 پايىزدان استام نەمەسە 2466 گەكتار) كەلەشەكتە قاراعاي وتىرعىزۋ دا ويلاس­تى­رىلۋدا. جاسىل جەلەكتەر سانيتار­لىق-گيگيەنالىق قىزمەتتى اتقارا­دى, قالانى قاتتى جانە اڭىزاق جەلدەن, توپىراق بوراۋدان ساق­تايدى, اۋا باسسەينىن تازارتۋعا,  اۋانى يون­داۋعا, ادامداردىڭ دەن­ساۋلىعىنا, تابيعي كەشەنگە, قالا­نىڭ ساۋلەتتىك-لاندشافتى كەل­بەتىنە وڭ اسەر ەتەتىن, رەكرەاتسيا ءمۇم­كىندىگىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تي­گى­زەتىن فيتونتسيدتەر ءبولىپ شىعارادى. اقتوبە قالاسىنىڭ اينالا­سىنداعى قاراعاشتاردىڭ شەكتى جاسىنا جەتۋى جانە 1990 جىلدارى ءتيىستى  كۇتىم جۇمىستارى جۇرگى­زىلمەۋى سالدارىنان ورمان داقىل­دا­رىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قۋراپ قالدى. وبلىس اكىمدىگى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن ازىرلەۋگە قاراجات ءبولدى, “قازەكوجوبالاۋ” جشس قۋراعان اعاشتاردى اۋىس­تىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن دايىندادى. وندا قورشاعان ورتاعا, وسىمدىكتەرگە زيان كەلتىرمەيتىن ۇتىمدى تەحنولوگيالار ۇسى­نىلدى. جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى جىلى مەردىگەر – “ەلىم اقتوبە” كومپانياسى اۋماعى 62 گەكتار جەردە ورمان اعاشتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. كەلەسى جىلدارى جۇمىس كولەمىن 400-450 گەكتارعا ارتتىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز. اتالعان جۇ-مىس­تاردى ورىنداۋ     10 جىل مەر­­زىمگە بەلگىلەنگەن. ول ءۇشىن اۋماعى 5644 گەكتار بولاتىن قۋراعان اعاشتاردى كەسىپ, ولاردى قاراعاي, شاعان, تەرەك, قايىڭ سياقتى اعاش تۇرلەرىمەن الماس­تىرۋعا باعىت ۇستالۋدا. اقتوبە وبلىسى قازىرگى ۋاقىتتا ەرەكشە شاپشاڭ دامىپ كەلە جاتقان ايماقتىڭ ءبىرى. مۇناي  مەن باسقا دا كەن  ءوندىرۋ جوعارى قارقىنمەن دامۋدا. سوعان بايلانىستى, مۇندا ميلليونداعان جىلداردان بەرى قالىپتاسقان دالا, شولەيت, جارتىلاي شولەيت القاپتارىنىڭ جانە سۋ ايدىندارىنىڭ ەرەكشە بيوتسەنوزىنا دا قاۋىپ تونۋدە. وسى جاعدايلاردى بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا 2007 جىلى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى دامىتۋ جانە ورنالاستىرۋ رەسۋرستارىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا كەشەندى باعا بەرىلدى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا ۇسىنىلاتىن اۋماقتاردىڭ ءتىزىمى جاسالدى, ولارعا سيپاتتامالار بەرىلدى. 2008 جىلى  مارتوك, قوبدا, ورقاش جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن “ەبيتا” تابيعي اۋماعىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمەسى دايىن­دالدى. بيىل قارعالى اۋدانىندا جالپى الاڭى 83 770 گەكتاردى قۇرايتىن “ەبيتا” جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماعى  قۇرىلدى. 2005-2006 جىلدار ارالى­عىندا وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق  نەگىزدەمەسى دايىندالىپ, ەل ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىل­عى 14 اقپانداعى № 109 قاۋلىسىنا سايكەس, وبلىس اكىمدىگىنىڭ الدىن الا جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جالپى كولەمى 765 مىڭ گەكتار جانە شتاتتىق قۇرامىندا  99 ادامى بار ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى اشىلعان ەدى. وسىلاي وبلىستا العاشقى رەت مارتەبەلى زاڭدى تۇلعالى جانە جوسپارلى قارجىلاندىرىلاتىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق پايدا بولدى. رەزەرۆات اۋماعىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ – 29, قۇستار­دىڭ – 250, جورعالاۋ­شىلاردىڭ – 14, قوسمەكەندىلەردىڭ 4 جانە بالىقتاردىڭ 10 ءتۇرى مەكەندەيدى.  جالپى الاڭى 296 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمال اۋماعىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ –29, قۇستاردىڭ 170 ءتۇرى بار, 30 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا  ەنگىزىلگەن. مۇندا باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 14 , قوسمەكەندىلەردىڭ – 4 جانە بالىقتاردىڭ 11 ءتۇرى كەزدەسەدى بيىل مۇعالجار اۋدانىندا “ورقاش” جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق قۇرۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونومي­كالىق نەگىزدەمەسىن دايىنداۋعا قورشاعان ورتانى قورعاۋ بيۋد­جەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 2,5 ملن. تەڭگە قاراجات قاراس­تىرىلدى. 2011-2015 جىلداردا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار “وزەرنىي” جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار “مارتوك”, “ويىل”  ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق­تارىن قۇرۋ ءۇشىن جارا­تىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحني­كالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدە­مەلەرى دايىندالۋدا. تابيعات پەن تابيعي رەسۋرستار تەك بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندەگى بايلىق ەمەس. سوندىقتان ودان يگىلىكتەردى كورۋدى عانا ويلاماي, تابيعاتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا, مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋعا, كەلتىرىلگەن زيان­نىڭ ورنىن تولتىرۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە قالىپتاسۋىمىز كەرەك. مۇنى الەمدىك وركەنيەت تە تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل باعىتتا ءبىزدى كوپ شارۋالار كۇتىپ تۇرعانى شىندىق. بۇل ءبىزدىڭ ارقاي­سىمىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانى­مىمىزعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزگە سىن. جاقسىعالي يمانقۇلوۆ, اقتوبە وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.