وسى باي قازىنانى جيناقتاپ, عىلىمي جۇيەگە تۇسىرۋگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەڭبەك ەتكەن تۇلعانىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ەتنوگرافياسىنا زور ۇلەس قوسقان ابۋباكىر ديۆاەۆ. ول ۇلتتىق ويىنداردى قاعازعا ءتۇسىرىپ قانا قويماي, قاتىسۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي جىكتەپ, تاربيە مەن دامۋ كەزەڭدەرىمەن بايلانىستىرعان. ءا.ديۆاەۆتىڭ ۇسىنعان جىكتەۋىندە جەتى جاسقا دەيىنگى بالالار ويىنى, 7–15 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ويىندار جانە 15–30 جاسقا دەيىنگى ەرەسەكتەر ويىنى دەپ بولىنەدى. وسى تەوريالىق نەگىزدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ول ۇلتتىق ويىنداردى ءۇش توپقا توپتاستىرعان. اتاپ ايتساق, ءبىرىنشى توپ – سابيلەر ويىنى (بالانىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن قاراپايىم دا اسەرلى ويىندار), ەكىنشى توپ – بوزبالالار ويىنى (قاعىلەزدىك پەن شىمىرلىقتى, ءتوزىم مەن دالدىكتى جەتىلدىرەتىن ويىندار), ءۇشىنشى توپ – جىگىتتەر ويىنى (قوعامدىق ومىرمەن تىعىز بايلانىستى, جەدەل قيمىلدى, باسەكەلىك سيپاتى باسىم ءارى سپورتتىق ماڭىزى بار ويىندار).
پەداگوگيكالىق پراكتيكادا قوزعالمالى ويىندار بالانىڭ دەنەسىن شىنىقتىرىپ قانا قويماي, تارتىپكە باۋليتىن, قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ءتيىمدى قۇرال رەتىندە كەڭ قولدانىلادى. ساباق بارىسىندا دا, سىنىپتان تىس ۋاقىتتا دا مۇعالىمدەر ۇجىمدىق جانە جەكە قوزعالمالى ويىنداردى, سونداي-اق سپورتتىق ارەكەتتەرگە باستايتىن, دايىندايتىن جەتەكشى ويىنداردى ءجيى پايدالانادى. مۇنداي ويىندار بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى, ءارى سپورتقا بىرتىندەپ بەيىمدەيدى.
ۇجىمدىق قوزعالمالى ويىندار – ءبىر مەزەتتە قاتىسۋشىلاردىڭ شاعىن توبىنان باستاپ, تۇتاس سىنىپ, سپورت سەكتسياسى, ءتىپتى كەي جاعدايدا ويىنشىلاردىڭ سانى ەداۋىر كوپ ورتاعا دەيىن قامتيتىن ويىن تۇرلەرى. بۇل ويىنداردا بالالار ءبىر ماقساتقا جۇمىلىپ ارەكەت ەتەدى, ياعني توپپەن كەلىسۋ, ءبىرىن-ءبىرى قولداۋ, ورتاق ەرەجەنى ساقتاۋ, ءادىل باسەكە جۇرگىزۋ سياقتى داعدىلار قالىپتاسادى. ەڭ ماڭىزدىسى – ۇجىمدىق ويىن ءار بالانىڭ ءوز ورنىن تابۋىنا, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىنە, كوشباسشىلىق پەن ۇيىمشىلدىقتى قاتار دامىتۋىنا ىقپال ەتەدى.
ال ينديۆيدۋالدى (جەكە) قوزعالمالى ويىندار كوبىنە كىشى جاستاعى بالالارعا ارنالعان. مۇنداي ويىنداردا ءار بالا ءوز جوسپارىن قۇرىپ, وزىنە قىزىقتى شارتتاردى بەلگىلەيدى, قاجەت بولسا ونى قالاعانىنشا وزگەرتە الادى. ياعني ويىننىڭ باعىتىن, قارقىنىن, تاپسىرماسىن بالانىڭ ءوزى تاڭدايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالانىڭ قيالىن دامىتىپ, دەربەس شەشىم قابىلداۋىنا, ءوز ارەكەتىن جوسپارلاپ, سوعان ساي قيمىل جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جەكە ويىن – بالانىڭ ىشكى ەركىندىگىن, شىعارماشىلىعىن, وزىندىك قىزىعۋشىلىعىن ايقىن كورسەتەتىن الاڭ.
قوزعالمالى ويىننىڭ مازمۇنى ادەتتە ءۇش تىرەككە سۇيەنەدى, ياعني سيۋجەتى (تاقىرىبى مەن يدەياسى), ەرەجەسى جانە قوزعالىس ارەكەتتەرى. سيۋجەت ويىنعا ماعىنا بەرەدى, قىزىقتىرادى, ماقسات قويادى. ەرەجە تارتىپكە, ادىلدىككە, ءوز-ءوزىن باقىلاۋعا ۇيرەتەدى. ال قوزعالىس ارەكەتتەرى شاپشاڭدىق, ەپتىلىك, توزىمدىلىك, دالدىك سەكىلدى دەنە قاسيەتتەرىن جەتىلدىرەدى. وسى مازمۇننىڭ ءبارى كەزدەيسوق پايدا بولماعان. قوزعالمالى ويىندار ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءومىر تاجىريبەسىنەن, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن دۇنيەتانىمىنان ءنار الىپ, تاربيەنىڭ تابيعي تەتىگىنە اينالعان.
م.گۋننەر قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىن مازمۇنى مەن ءوتۋ جاعدايىنا قاراي جالپى ويىندار, قارسىلاسۋ مەن كۇرەسۋ سيپاتىنداعى ويىندار, اشىق الاڭقايداعى ويىندار, قىس مەزگىلىندەگى ويىندار, دەمالىس ويىندارى, ات ۇستىندەگى ويىندار, اتتراكتسيون-كورىنىس ويىندار دەپ بىرنەشە تۇرگە جىكتەيدى. بۇل جىكتەۋ ۇلتتىق ويىنداردىڭ تۇرمىسپەن, تابيعاتپەن, مەزگىلمەن جانە قوعامدىق ومىرمەن بىتە قايناسقانىن كورسەتەدى. شىن مانىندە, ۇلتتىق ويىندار ادامنىڭ ومىرلىك قاجەتىنە قىزمەت ەتكەن, ياعني بالانى ەڭبەككە, قورعانىسقا, ۇيىمشىلدىققا, ەپتىلىك پەن توزىمگە باۋلىعان. الايدا ۋاقىت اعىمىمەن, تىرشىلىك داعدىسىنىڭ وزگەرۋىمەن كەيبىر ويىندار سيرەپ, ءتىپتى ۇمىت بولا باستاعانى دا راس.
سولاردىڭ ءبىرى – قارسىلاسۋ مەن كۇرەسۋ سيپاتىنداعى «كومبە» ويىنى. بۇل ويىن بۇگىنگى كۇندە تۇران ويپاتىنىڭ شەتكەرى, الىستاۋ اۋىلدارىندا عانا ساقتالىپ كەلەدى. جىل وتكەن سايىن ونى وينايتىنداردىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. ايماقتىق اتاۋى دا ءارتۇرلى. ارال وڭىرىندە «تيىن», وڭتۇستىكتە «قاراۋىل», ال ورتالىقتا «كومبە» دەپ اتالادى. اتاۋى بولەك بولعانىمەن, ءمانى ءبىر. بۇل – ەكى جاقتىڭ «ايقاسى» سەكىلدى, جاۋىنگەرلىك رۋحتى وياتاتىن, كۇش پەن قايراتتى عانا ەمەس, اقىلدى دا تالاپ ەتەتىن ويىن. قازاق حالقى كەڭ دالاسىن قورعاۋ ءۇشىن تالاي سىننان وتكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي ويىنداردىڭ تاربيەلىك جۇگىنىڭ اۋىر بولعانى تۇسىنىكتى. «كومبە» بالانى باتىلدىققا, شاپشاڭدىققا, يكەمدىلىككە, قارسىلاسىن جەڭۋدىڭ امالىن تاباتىن تاپقىرلىققا تاربيەلەيدى. ويىننىڭ ماقساتى – قارسى كوماندانىڭ الاڭىن باسىپ الىپ, ۇستەمدىككە جەتۋ.
ويىننىڭ ەرەجەسى مەن تارتىبىنە توقتسالساق,
سايىس ەكى كوماندا اراسىندا وتەدى. ءار توپتا الاڭنىڭ كولەمى مەن ويىننىڭ شارتىنا قاراي 5 نەمەسە 7 ويىنشىدان بولادى. كوماندالار ءبىر ءتۇستى ۇلتتىق كيىممەن ەرەكشەلەنەدى. ەكى كوماندانىڭ الاڭى ءبىر-بىرىنە جاناسا ورنالاسادى, ءارى ءار الاڭنىڭ كىرىپ-شىعاتىن ءوز جولى بولادى. ويىن ەكى كەزەڭنەن تۇرادى: ءار كەزەڭگە 10 مينۋتتان ۋاقىت بەرىلەدى.
ويىنشىلاردىڭ مىندەتى – ءوز الاڭىن قورعاۋ جانە قارسىلاستىڭ ويىنشىلارىن السىرەتۋ. ول ءۇشىن قارسىلاس ويىنشىنى يتەرىپ الاڭنان شىعارۋ نەمەسە ءوز الاڭىنا تارتىپ اكەلۋ كەرەك. الاڭنان تولىق شىققان ويىنشى ويىننان شىعارىلادى. ۋاقىت اياقتالعاندا, قارسىلاسىنىڭ الاڭىن كوبىرەك «جەڭىپ العان» (ياعني ۇستەمدىك ورناتقان, ويىنشى سانىن ازايتقان, الاڭعا ەنۋ مۇمكىندىگىن كوبەيتكەن) كوماندا جەڭىمپاز اتانادى. وسى ويىننىڭ وزىنەن-اق ۇلتتىق ويىنداردىڭ جاي قىزىق ءۇشىن ەمەس, ەلدىك رۋحتى, كۇرەسكەر مىنەزدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ومىرگە كەلگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
«كومبە» سەكىلدى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ويىنداردى قايتا ءتىرىلتۋ – ۇلتتىڭ ءتان تاربيەسىن عانا ەمەس, مىنەز تاربيەسىن دە كۇشەيتەدى. باتىلدىق, ەپتىلىك, ادىلدىك, ۇيىمشىلدىق, قارسىلاسقا قۇرمەت – وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق ويىننىڭ بويىندا بار. دەمەك, ۇلتتىق ويىنعا قايتا بەت بۇرۋ – تامىرعا قايتا جالعانۋ, ۇرپاق پەن ۇرپاقتىڭ اراسىن جالعايتىن التىن كوپىردى قايتا نىعايتۋ.
باۋىرجان مۇسىرەپوۆ,
اقتوبە قالاسىنداعى بلاگودار ورتا مەكتەبىنىڭ دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمى
