ەجەلگى زامانداردان بەرى وتباسىنى وتان ءتارىزدى ۇلى قۇندىلىقپەن قاتار قويىپ, الەۋمەتتىك ۇيىسۋ مەن ۇرپاق جالعاستىرۋدىڭ ۇلاعاتتى ۇياسىنا بالاعان حالقىمىز ءۇشىن شاڭىراق قاي كەزدە دە كيەلى ۇعىم, قاستەرلى تۇسىنىك سانالعان. سوندىقتان, بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني فەنومەن رەتىندەگى ءمانىنىڭ باسقاشا سيپات الا باستاۋى, قازاقستاندىق وتباسىنىڭ دۇنيەتانىمدىق تاڭداۋلارىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى ءبىزدىڭ قوعامدى دا الاڭداتاتىن قۇبىلىستار. ماسەلەن, ءبىر كەزدەرى زاڭنان تىس ارەكەت رەتىندە قاراستىرىلىپ, سول ءۇشىن قۋدالانعان جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەتتە اشىق كورسەتىلۋى نەمەسە الەمنىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە ءتۇرلى قۇقىقتىق مارتەبەلەرمەن ءبىرجىنىستى نەكەلەرگە, ولاردىڭ بالا اسىراپ الۋىنا رۇقسات ەتىلۋى سياقتى وقيعالاردىڭ كەزدەسۋى ەلىمىزدە وتباسى ينستيتۋتىن ءداستۇرلى جولمەن نىعايتۋدا جانە جاستارعا تاربيە بەرۋ ىسىندە ءالى دە قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وتكەن جىلى «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ راسىمىندە: «بىرىنشىدەن, جەردەگى وركەنيەتتىڭ بۇكىل حرونولوگياسى – كەز كەلگەن قوعامنىڭ نەگىزى رەتىندەگى ادامزات وتباسىنىڭ ۇلى تاريحى. ەكىنشىدەن, وتباسى – وتە ۇلى قۇندىلىق. مىڭجىلدىقتار مەن عاسىرلاردان بەرى وتباسى ءاربىر قوعامنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان مورالدىق سالتتاردىڭ, ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ ساقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. ۇشىنشىدەن, وتباسى – ءوز حالقىڭا, ونىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ سارقىلماس قاينار كوزى. ول اتا-انالار, بالالار مەن نەمەرەلەر باقىتىنىڭ پريزماسى ارقىلى وتەتىن پاتريوتيزم مەن وتاننىڭ وركەندەۋىنە دەگەن ماڭگىلىك قامقورلىقتىڭ قاينار كوزى. ول ۇرپاقتاردىڭ عاسىرلىق ءوزارا بايلانىسى. تورتىنشىدەن, ءححى عاسىردا جاھاندانۋ ءداۋىرى وتباسى مەن باقىتتى نەكە قۇندىلىقتارىن پروگرەستىڭ ماڭىزدى شارتتارى ەتەدى. ونى قازىرگى زامانعى الەمنىڭ بارلىق تابىستى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرى ايعاقتايدى» دەپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ءمانىن ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تۇعىرنامالىق تۇجىرىمدارى جانە بايانداماسىندا اتاپ كورسەتكەن مەملەكەت پەن قوعامنان جۇيەلى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن بەس باعىتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قىزمەتىنىڭ الداعى نەگىزگى باعدارلارىن بەلگىلەۋگە جول سىلتەدى. اتالعان سالتاناتتى راسىمدە بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ اياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وتباسىلىق قاتىناستاردى, مورالدىق-ەتيكالىق جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدىڭ 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى» قابىلداندى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامى نىعايتىلىپ, ونىڭ قاتارىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ بەدەلدى وكىلدەرى تارتىلدى. ناتيجەسىندە ۇلتتىق كوميسسيا وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋدى ەشۋاقىتتا وزەكتىلىگىن جويمايتىن: وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, ءتۇرلى بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ, ءداستۇرلى تاربيەنىڭ ساقتالۋى سياقتى ماسەلەلەردى جان-جاقتى ۇيلەستىرۋگە, سونداي-اق مەملەكەت پەن وتباسى اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى بەكەمدەۋگە ۇلەس قوسۋدا.
قازىرگى زامانعى رۋحاني سۇرانىستاردىڭ جانە وركەنيەتتىك ولشەمدەردىڭ جاڭارۋى تۇسىندا كەز كەلگەن ەل ءۇشىن وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدا جۇيەلى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, دامۋ باعىتىن جان-جاقتى زەردەلەپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىز.
قازىرگى زامان ءۇشىن وتباسى نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندە عالىمدار وتباسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ اراسىنان ل.مورگاننىڭ «ەجەلگى قوعام» جانە لەۆي-ستروسستىڭ «تۋىسقاندىقتىڭ ەجەلگى قۇرىلىمى» اتتى نەگىزگى ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەتىنى بەلگىلى. العاشقى اۆتوردىڭ وتباسىنىڭ نەگىزگى تاريحي تيپتەرىن جىكتەۋى, كەلەسى زەرتتەۋشىنىڭ گەندەر تەورياسىنا سۇيەنەتىن تۋىسقاندىق جانە وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ زاماناۋي تۇجىرىمدامالارىن جەتىلدىرۋى بۇل سالادا ەڭبەك ەتەتىن وتاندىق الەۋمەتتانۋشى ءۇشىن قاجەتتى تەوريالىق باعىتتاردى بەلگىلەپ الۋىنا جول كورسەتەتىنى انىق.
ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلە زەرتتەۋدىڭ ارنايى نىسانىنا اينالىپ, وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى جالپىحالىقتىق ساۋالنامالار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اتاپ كورسەتسەك, «دەموكراتيا ينستيتۋتى» عىلىمي-زەرتتەۋ اسسوتسياتسياسى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ «ءسىز ءۇشىن نە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى؟» دەگەن تاقىرىپتا جۇرگىزگەن ساۋالناماسى بويىنشا جاۋاپ بەرۋگە جاس مولشەرى, ەتنوستىق شىعۋ تەگى تولىق قامتىلعان بارلىق الەۋمەتتىك توپتاعى ادامدار تارتىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىقتار ءۇشىن وتباسى باستى قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىنى تۋرالى قورىتىندى جاسالدى. سۇراق قويۋ بارىسىندا رەسپوندەنتتەرگە «تاتۋ-ءتاتتى وتباسىلىق قاتىناس», «دەنساۋلىق», «ماتەريالدىق جەتىستىك», «مانساپ» جانە باسقا دا بىرقاتار قاجەتتىلىكتەردى قالاۋلارىنا قاراي ورنالاستىرۋ ۇسىنىلعان. بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە «تاتۋ-ءتاتتى وتباسىلىق قاتىناستاردى», ودان كەيىن «دەنساۋلىقتى», سودان كەيىن عانا «ماتەريالدىق جەتىستىكتى» تاڭداعان. بۇل ارقىلى ءبىز قازاقستاندىق وتباسى تۇراقتىلىعىنىڭ باستى نەگىزى – تاتۋ-ءتاتتى, باقىت پەن شاتتىققا تولى وتباسى ءومىرى ەكەنىن انىقتاپ, ءتيىستى ءتۇيىن جاساي الامىز.
سونىمەن بىرگە, وتانداستارىمىز ءۇشىن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزى زور ەكەنىن وسى ساۋالنامالار قورىتىندىلارى ارقىلى بىلۋگە بولادى. ياعني, رەسپوندەتتەردىڭ 80,3%-ى قازاقستان قوعامى مەن مەملەكەتىنىڭ تۇراقتىلىعىن وتباسىداعى ۇيىعان تاتۋلىقپەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. بۇعان قوسا, «ءسىز قازاقستاندىق وتباسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ويلايسىز؟» دەگەن سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتا دا رەسپوندەنتتەردىڭ 99,6%-ى قازاقستاندىق وتباسىنىڭ دامىپ, نىعايا تۇسەتىنىنە جانە قوعامداعى ءمانى ارتاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن.
زەرتتەۋ بارىسىندا وتباسىنى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى قازاقستاندىقتار قالاي باعالايتىندىعى, قانداي ماسەلەگە اسا نازار اۋداراتىنى جانە ءوز ۇمىتتەرىن نەمەن بايلانىستىراتىندىقتارى تۋرالى ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەستىرىلگەن. رەسپوندەنتتەر مەملەكەت تاراپىنان وتباسى ينستيتۋتىنا قولداۋ كورسەتۋىنە وڭ باعا بەرەدى. سونىمەن قاتار, ساۋالناماعا جاۋاپ بەرۋ بارىسىندا ءالى دە زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ, قابىلدانعان اكتىلەر مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن انىقتاۋ كەرەكتىگى ايتىلعان.
الەۋمەتتانۋ سالاسىنداعى بۇل زەرتتەۋلەر قازاقستان قوعامىنداعى وتباسىنىڭ ءرولىن ايقىنداۋدا جانە وعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدا, سونداي-اق وتباسىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەمەس, كەڭ تۇرعىدا كونتسەپتۋالدى ءتۇردە زەردەلەۋ ىسىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن كەلەشەكتەگى ءىس-شارالارعا قاجەت بولادى دەگەن پىكىردەمىز. ياعني, مەملەكەتتىڭ وتباسىن قولداۋعا باعىتتالعان ساياساتىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ بەرىك ءارى تۇراقتى بولۋىنا كەپىلدىك بەرە الماقپىز. قازاقستاندىق وتباسى ينستيتۋتىن گەندەرلىك, فيلوسوفيالىق-الەۋمەتتانۋلىق تۇرعىدا زەرتتەۋگە باعىتتالعان وسى جۇمىستارى بەلگىلى ءبىر قورىتىندىلارعا قول جەتكىزگەنىمەن, جاڭا ۇردىستەردى ءتۇسىنىپ, كەيبىر الەۋمەتتىك زارداپتاردىڭ الدىن الۋدا بۇل جەتكىلىكسىز. سوندىقتان, ناق بۇگىنگىدەي دۇنيەتانىمنىڭ, قۇندىلىقتاردىڭ, ەكونوميكالىق جانە وزگە دە ولشەمدەردىڭ وزگەرىپ وتىرۋى جاعدايىندا وتباسى ماسەلەسىن زەرتتەۋدى جەتىلدىرە ءتۇسۋ اسا قاجەت.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە, جاھاندانۋ ءۇردىسى ۇلتتىق بولمىستى قانشالىقتى باسەڭسىتىپ بارا جاتىر دەسەك تە, وسكەلەڭ ۇرپاققا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ءىسى ءار حالىقتىڭ ءوز بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالۋدىڭ نەگىزگى الەۋەتتى قۇرالى رەتىندە ساقتالۋى كەرەك. جاس بۋىننىڭ حالقىمىزعا ءتان ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ, سان عاسىرلىق تاريحى بار ەلدىڭ ازاماتى ەكەندىگىن سەزىنىپ وسۋىنە جاعداي تۋعىزۋدا ەشكىم ەنجارلىق تانىتىپ, بەي-جاي قاراماۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە, سانالى تاربيە العان سالاماتتى ۇرپاق وسىرۋدە قازىرگى قازاقستان قوعامىنداعى اكە مەن انانىڭ وتباسىداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرى مەن مىندەتتەرىن سەزىنۋى قوعامداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەر ەدىك.
ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن بەلگىلى ويشىل, دالا دانىشپاندارىنىڭ ءبىرى ءجۇسىپ بالاساعۇني «قۇتتى بىلىك» اتتى ەڭبەگىندە: «بالا بويى تۇنعان وي, اقىل بولسا, اكەسىنىڭ ءجۇزى دە جارقىن بولماق» دەپ اتاپ كورسەتۋى ۇرپاقتىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنداعى اكەنىڭ ەرەكشە ءرولىن مەڭزەيدى. مۇنى حالقىمىزدىڭ «ۇل تابالدىرىقتان اتتاۋدان باستاپ, ار-نامىسىن ساقتاۋعا دەيىن اكەدەن ۇيرەنەدى» دەگەن ناقىل ءسوزى دە راستاي تۇسەدى. سوندىقتان, بالا تاربيەسىندە اكەنىڭ ابىرويى, اسقاق تۇلعاسى ەرەكشە ىقپال ەتەدى. حالقىمىزدىڭ سالت-ساناسىندا اكەنى اسقار تاۋعا تەڭەپ, وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى, اقىلشىسى, جول كورسەتۋشىسى, كەز كەلگەن جانۇيالىق ماسەلەنىڭ كەسىمىن ايتىپ, شەشىمىن قابىلدايتىن وتاعاسى رەتىندە قۇرمەتتەلگەنى ءمالىم. سوڭعى ۋاقىتتا ۇل بالانىڭ, تۋعاننان باستاپ بالا باقشادا, مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورنىندا تۇگەلدەي دەرلىك ايەلدەر قاۋىمىنىڭ تاربيەسى مەن ىقپالىندا بولۋى ونىڭ بويىندا ناعىز ەر-ازاماتقا ءتان قاسيەتتەر تولىق قالىپتاسا الماۋى مۇمكىن دەگەن ويدامىز. «قۇتتى بىلىكتى» پاراقتاي تۇسسەك, «ەگەر اكە ۇلىنا نەمەسە قىزىنا تيىسىنشە كوڭىل بولمەي, ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى ناشار بولسا, وعان بالانىڭ ەش كىناسى جوق, وعان كىنالى – اكەسى» دەپ قاداپ ايتىلادى. كونە زاماندا كوكەيكەستى بولعان بۇل ماسەلە قازىر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. سوندىقتان, بالا تاربيەسى ەركەككە ءتان ەمەس دەگەن ءداستۇرلى سانادان باس تارتىپ, اكەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءرولىن ارتتىرۋدىڭ بۇگىنگى قوعامداعى الەۋمەتتىك ءمانى بولەك.
وكىنىشكە قاراي, كەيبىر ەر-ازاماتتاردىڭ دۇنيەگە اكەلگەن ءوز پەرزەنتتەرىن ءوسىرۋدەن, ياعني ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋدەن باس تارتىپ, جاس ءسابيدى تاعدىردىڭ تالقىسىنا قالدىرىپ كەتۋ وقيعالارىنىڭ ورىن الۋى دا قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى ۇلتتىق كوميسسيا مەن باس پروكۋراتۋرا بىرلەسىپ ءناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەن ءبىرقاتار ازاماتتاردان بالالارىنىڭ نەسىبەسىن وزدەرىنە قايتارتقىزۋى وسىعان دالەل. تۇراقتى تابىسى جوق كەيبىر اكەلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتۋ دە قوعامداعى ىزگىلىك شارالارىنىڭ قاتارىنا ەنبەك. بۇل ءبىر جاعىنان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرسە, ەكىنشى جاعىنان وتاۋ قۇرۋدى نيەت ەتكەن جاس جىگىتتەر اراسىندا اكە تۇلعاسى, ونىڭ وتباسىنداعى ورنى, بالا ومىرىندەگى ءرولى تۋرالى جۇمىستار اياسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان, ۇلتتىق كوميسسيا بالا تاربيەسىنە اكەلەردى قاتىستىرۋ ماسەلەسىن ءوز جۇمىسىنىڭ تۇراقتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى. بۇل تاقىرىپ باسپاسوزدە كەڭىنەن تالقىلانىپ, جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرى جان-جاقتى سارالاندى. ناتيجەسىندە اۋقىمدى قوعامدىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن قاتار, قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەتتىلىگى انىقتالىپ, وتباسىلىق-نەكە قاتىناستارى, بالالار قۇقىقتارى, اتا-انالاردىڭ بالا تاربيەسىندەگى, كامەلەتكە تولعان بالالاردىڭ قارت اتا-انالارىنا قامقورلىق جاساۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى توقتالا كەلە, «ەڭ الدىمەن, ءبىز قىزدارىمىزدىڭ تاربيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ولار – بولاشاق جار, بولاشاق انا, شاڭىراقتىڭ شىراقشىلارى», دەپ اتاپ كورسەتكەنى بارشاعا بەلگىلى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, كونەدەن جەتكەن ءداستۇرلى تۇركىلىك قوعامدا قىز-كەلىنشەكتەر يناباتتىلىقتىڭ, يماندىلىقتىڭ ۇلگىسى, جانۇيانىڭ جاراسىمى رەتىندە قابىلدانىپ, ايەل-انا قۇرمەتكە بولەنىپ وتىرعان. ايەلگە دەگەن مۇنداي قاتىناس كوشپەندى مادەنيەتتىڭ تەرەڭ ءمان-مازمۇنىمەن تۇسىندىرىلەدى. قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنداعى «قۇت» ءسوزى ومىرلىك قۋات, ۇرپاق جالعاستىرۋ, ءومىر جالعاسىن بىلدىرەتىن قاسيەتتى ۇعىم بولسا, ايەل شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى, قۇتى سانالعان. ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى سانىندا جاريالانعان «ادامدىق نەگىزى – ايەل» اتتى ماقالاسىنداعى: «ال, قازاق, مەشەل بولىپ قالام دەمەسەڭ, تاعىلىمىڭدى, بەسىگىڭدى تۇزە. ونى تۇزەيمىن دەسەڭ, ايەلدىڭ حالىن تۇزە!» – دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا كوپ ءمان جاتىر. بۇل باعىتتا الدىمىزدا انانىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسىن كوتەرۋ ماسەلەسى بويىنشا كەشەندى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى تۇرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونداي-اق, وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك وركەن جايۋى ءۇشىن ەلدەگى ىرگەلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ەر-ازاماتتارمەن بىرگە ايەلدەر قاۋىمىنىڭ اتسالىسۋلارىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ەل پرەزيدەنتىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ شارالارىنا كاسىبي بىلىكتى ايەلدەردى تارتۋعا مەيلىنشە ماڭىز بەرىلۋ كەرەك.
ماسەلەن, ەلدەگى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىقتىڭ سانى وتكەن جىلى 8,6 ملن. ادام بولسا, ايەلدەر ونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇراپ, ىشكى جالپى ءونىمدى قالىپتاستىرۋعا قىرىق پايىز ۇلەس قوسىپ وتىر. جولداۋدا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ ءۇشىن بۇرىن بولىنگەن 1 تريلليون تەڭگەگە قوسىمشا ۇلتتىق قوردان 500 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولۋ تاپسىرىلعانى ءمالىم. ونىڭ 100 ميلليارد تەڭگەسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, سونداي-اق, ءىرى كاسىپكەرلىكتى جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋگە باعىتتالادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى يەلەرىنىڭ ىشىندە ايەلدەر ۇلەسى 41% قۇرايتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل – ايەلدەردىڭ ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا, ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولۋعا جاسالعان ەلەۋلى كومەك. ءارى بۇل ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 2002 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز.
ەلىمىزدەگى وتباسى-دەموگرافيالىق سالادا قارتتار مەن جەتىم بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا تۇر. حالىقتىڭ قارتايۋى سياقتى جاھاندىق قۇبىلىس ءبىزدىڭ ەلدى دە اينالىپ وتپەگەنى ايان. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, سوڭعى حالىق ساناعى قازاقستاندا جاسى الپىستان اسقان تۇرعىنداردىڭ سانى جەتى پايىزدان اسقانىن ايعاقتايدى. حالىق سانىندا قارت ادامدار ۇلەسىنىڭ كوبەيۋى ءبىر جاعىنان ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇلعايعاندىعىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان بالا تۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋىن العا تارتادى. جالپى العاندا, حالىقتىڭ قارتايۋى – ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىق سانىنىڭ كەمۋىنە اكەپ سوعاتىن فاكتور ەكەنى انىق.
سوندىقتان, جۇمىس كۇشىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنىڭ الدىن الۋ شارالارى قارت ادامدارعا بەلسەندى ءومىر سۇرەتىن جاعداي جاساۋدى قامتيتىنى زاڭدى تەتىككە اينالۋدا. قازىر جالپىۇلتتىق جوسپارعا سايكەس, قارت ادامداردى كەمسىتۋدەن قورعاۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن ەنگىزۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. سوڭعى جىلداردا رەسپۋبليكاداعى بالا تۋدىڭ جالپى كورسەتكىشى وسكەنىمەن (2012 جىلى 381005, 2013 جىلى 387227, 2014 جىلى 401066 نارەستە دۇنيەگە كەلگەن), كەيبىر جەرلەردە تەرىس ءۇردىس بايقالىپ وتىر. بۇل رەتتە دەموگرافيالىق وسىمگە ەڭ از ۇلەس قوسىپ وتىرعان وڭىرلەر, ياعني سولتۇستىك قازاقستان (2012 جىلى 8711, 2013 جىلى 8562 نارەستە), شىعىس قازاقستان (2012 جىلى 23243, 2013 جىلى 22900 نارەستە) وبلىستارى قالىپتاسقان احۋالدى جاقسارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋلارى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
حالقىمىزدا «جەتىمدى قۋانتساڭ, جەردە جەتپىس پەرىشتە, كوكتە جەتپىس پەرىشتە قۋانادى» دەگەن ءسوز بار. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, قازاقتىڭ عۇرپىندا تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەتىم قالعان بالانى جاقىن اعايىن-تۋىسى باۋىرىنا باسىپ, ءوزىنىڭ تۋعانىنداي وگەيسىتپەي ءوسىرىپ, ەسەيتىپ, ۇلكەن ومىرگە قاناتتاندىرىپ وتىرعان. اتا ءدىنىمىز – يسلامدا دا جەتىمگە جاردەم ەتۋ ۇلكەن ساۋاپتى ءىس سانالعان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.): «مۇسىلمان ادامدار تۇراتىن ۇيلەردىڭ ەڭ جاقسىسى جەتىم باققان ءۇي. ول ۇيدە جەتىمگە قۇرمەت كورسەتىلەدى. مۇسىلمان ادامداردىڭ تۇراتىن ۇيلەردىڭ ەڭ جامانى – جەتىم قينالعان ءۇي», دەگەن ءحاديسى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جەتىم بالالاردى اسىراپ الاتىن وتباسىلاردى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ زاڭ جۇزىندە بەكىتىلىپ, 21350 جەتكىنشەك قازاقستاندىق وتباسىلاردا ءتالىم-تاربيە الۋدا. ءبىز كەلەشەكتە وسى ءۇردىستى ودان ءارى جانداندىرىپ, بالالار ۇيلەرىنىڭ سانىن ازايتىپ, جەتىم بالالاردىڭ وتباسىدا تاربيە الۋىنا جان-جاقتى جول اشىپ بەرسەك دەگەن ويىمىز بار. سوندىقتان, جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان جەتكىنشەكتەردى قوعامعا كىرىكتىرۋ, ولاردى اسىراپ الۋشىلارعا قولايلى قۇقىقتىق جاعداي تۋدىرۋ ماقساتىندا وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, پاتروناتتىق تاربيە, جەتىم بالالارعا قامقورشىلىق جاساۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋىمىز قاجەت.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ ءوز قاتارلاستارىنان قالماي, قوسىمشا ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بالالار باقشالارى جەلىسىن كەڭەيتۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. تاعدىردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, داعدارىسقا ۇشىراعان جاس ايەلدەر سابيلەرىن تاستاندى ەتپەۋلەرى ءۇشىن استانادا «انالار ءۇيى» جۇمىس ىستەي باستادى. سونىمەن بىرگە, وتباسىلىق-ونەگەلىلىك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ جونىندەگى اقپاراتتىق جۇمىستار كۇشەيتىلىپ, قوعامدا ماسكۇنەمدىك پەن الكوگوليزم, تەمەكى شەگۋ مەن ناشاقورلىق, وتباسىلىق بورىشقا جاۋاپسىز قاراۋ, ۇلكەندەردى سىيلاماۋ سياقتى تەرىس كورىنىستەرگە توزبەستىك احۋالىن تۋدىرۋعا ماڭىز بەرىلۋدە.
بۇل جۇمىستارداعى تۇپكى ماقسات بىرەۋ – ءوز ءىس-ارەكەتتەرىمىزبەن بالا قاي جەردە: مەيلى ءوز ۇيىندە, مەيلى بالالار ۇيىندە تۇرسا دا, ولاردىڭ ءومىرى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن, ولاردىڭ قوعامنىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندە بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا الۋىنا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىمىزدى كورسەتۋ. ياعني, بولاشاق ۇرپاق ءبىزدىڭ حالقىمىزعا ءتان ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ, سان عاسىرلىق تاريحى بار ەلدىڭ ازاماتى ەكەندىگىن سەزىنىپ وسۋىنە جاعداي تۋدىرۋ بولماق.
كەلەشەكتە ماقالا بارىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەردى قاپەرگە الا وتىرىپ, ەلىمىزدە وتباسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پاراديگمالارىن ءتۇزىپ, اكە مەن انانىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, قارتتارعا قامقورلىق جاساۋ, بالانى دۇنيەگە اكەلۋ جانە ونى تاربيەلەۋدى اركىمنىڭ جەكە ءىسى رەتىندە ەسەپتەمەي, تۇتاستاي قوعام دەڭگەيىندە قاراستىرۋ قوعامدا وتباسى قۇندىلىقتارى مەن ءداستۇرىنىڭ بەرىك ساقتالۋىنا كەپىل بولماق. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ ايەلدەر قاۋىمداستىعى, انالار مەن قىز-كەلىنشەكتەر وتباسىلىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى تەرەڭدەتۋگە, تۇتاستاي العاندا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسىن شىنايى سەزىنۋدە. سوندىقتان, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان قۋاتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرگىزۋ جونىندەگى سىندارلى ساياساتىنا جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ, ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سالاتىنىنا سەنىمدىمىن.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى.
