100 قادامنىڭ 19 قادامىنان وربىگەن وي
بۇگىندە مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى قامتاماسىز ەتىلىپ, ونى قاداعالاپ, جۇزەگە اسىراتىن سوت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قالتقىسىز جۇمىس ىستەۋى قاجەت. مۇنى مىقتاپ ەسكەرگەن ەلباسىمىز جىل سايىنعى جولداۋلارىندا, زاڭ مەن قۇقىق قورعاۋ ىسىنە قاتىستى القالى جيىنداردىڭ بارىندە بۇل تاقىرىپقا ارنايى توقتالىپ, كەمشىلىكتەردى بۇكپەسىز اشىپ كورسەتىپ, الدا اتقارىلاتىن ىستەردى ايقىنداپ, باعىت-باعدارلاردى ۇدايى كورسەتىپ بەرۋدە. ماسەلەن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ بيىلعى جىلى وتكەن ءحVى سەزىندە ءسويلەگەن سوزىندە: «بۇگىنگى كۇنى سوت جۇيەسىنىڭ ەڭ وسال بۋىنى سۋديالاردى ىرىكتەۋ بولىپ وتىر. سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتار ءتيىمدى ەمەس. سونىڭ سالدارىنان سۋديالار كورپۋسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلىپ جاتادى. سۋديالار جابىق كورپوراتسيا ىسپەتتەس قوعامدىق سىننان الشاق بولماۋى ءتيىس. قوعامدىق سىن سىبايلاس جەمقورلىق كەسەلىنە ەم بولىپ تابىلادى», دەپ سوت سالاسىنا قاتىستى اششى سىن ايتتى, اسا ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى كوتەردى.
سوندىقتان بۇل شەشىمدەردى جويۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جاريا ەتىلگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 قادام» دەپ اتالعان جوسپارىندا قۇقىقتىق سالاعا: «زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن تۇتاس ءبىر تاراۋ ارناپ, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋعا ءتيىستى ناقتى 19 قادامدى اتاپ كورسەتتى.
اتالعان بۇل جوسپار-باعدارلامانى زەر سالىپ, وقىپ قاراعاندا بايقاعانىم, وندا سوت سالاسىنا قاتىستى تومەندەگىدەي ەڭ ءبىر وزەكتى مىندەتتەر قويىلعان:
- ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بۇرىنعى ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق, قاداعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ سياقتى بەس ساتىنىڭ ورنىنا ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق سەكىلدى ءۇش ساتىدان تۇراتىن جۇيەگە كوشۋ;
- سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ;
- سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ;
- سوت پروتسەستەرىنىڭ اشىقتىعى مەن جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ول ءۇشىن بارلىق سوت پروتسەستەرىنە بەينە جانە تاسپا جازۋ شارالارىن مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ;
- القابيلەر سوتى قاتىساتىن سالالاردى كوبەيتۋ.
بۇعان قوسا, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى ءجونىندەگى وكىلەتتىلىكتى تەرگەۋ سۋدياسىنا بەرۋ, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قارايتىن جەكە سوت ىستەرىن جۇرگىزۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە قامتىلعان.
بۇل ايتىلعان مىندەتتەر كەنەت ويدان شىعارىلىپ, اياق استىنان پايدا بولىپ وتىرعان جوق. مۇنىڭ العىشارتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا جاسالىنىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ سەزدەرىندە, قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىنا قاتىستى باسقا دا جيىنداردا سويلەگەن سوزدەرىندە ايتىلدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باس بولىپ, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قۇقىقتىق رەفورمانىڭ زاڭدى جالعاسى, جوبالانىپ, بەلگىلەنگەن ءمىندەتتەردىڭ ساباقتاس تا ساتىلى ءتۇردە جۇزەگە اسۋى بولىپ تابىلادى.
مەن ءوزىم سوت سالاسىندا قىرىق جىلعا جۋىق قىزمەت ەتىپ, زەينەتتىك دەمالىسقا شىققان سۋديامىن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىن ايتپاعاندا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە سوت پەن قۇقىقتىق سالادا ءجۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بارلىق رەفورمالىق وزگەرىستەردىڭ تىكەلەي كۋاگەرىنىڭ ءبىرىمىن. بۇل سالاداعى ءاربىر ءىس, ءاربىر جاڭا قادام-قارەكەت جانىما جاقىن. جەتىستىگىنە قۋانامىن, كەمشىلىگىنە قىنجىلامىن. ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭالىقتارعا باق ارقىلى ءۇن قوسىپ, جاناشىر دا تىلەكتەس وي-پىكىرىمدى ءبىلدىرىپ وتىرامىن. قولدان كەلەر كومەگىمدى دە ايامايمىن.
ماسەلەن, سوناۋ 2004 جىلعى 3 ماۋسىمدا رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ IV سەزىندە سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر 25 ەمەس (قانشا بىلىكتى جانە ءبىلىمدى بولعانىمەن بۇل جاستاعى ازاماتتىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى, كورگەن-بىلگەنى ازدىق ەتەدى) 30 جاستان قابىلدانسا, ال, ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان, دەنساۋلىعى جارامدى, بىلىكتى دە تاجىريبەلى سۋديالار 70 جاسقا دەيىن قىزمەتىندە قالدىرىلسا دەگەن ۇسىنىستار ايتقانبىز.
وسىعان بايلانىستى «قر سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا (34-1-باپ.): 1. سۋديا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان كەزدە ونىڭ شەكتى جاسقا تولعانعا دەيىن سۋديا لاۋازىمىندا ودان ءارى بولۋىنا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ كەلىسىمىمەن جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى رۇقسات ەتەدى. 2. سۋديا لاۋازىمىندا بولۋعا ونىڭ شەكتى جاسقا – 65 جاسقا تولۋىنا دەيىن جول بەرىلەدى, بۇل ايرىقشا جاعدايلاردا وسى باپتىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن تارتىپپەن بەس جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە ۇزارتىلۋى مۇمكىن», دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلدى. زاڭعا الگىندەي وزگەرىس ەنگىزىلگەنىمەن قازىرگى كۇنگە 70 جاسقا دەيىن سوت جۇيەسىندە جەمىستى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بىردە-ءبىر سۋديا تۋرالى ەستىگەن ەمەسپىز. اقيقاتىندا, ماسەلەگە بايىپتى تۇردە قارايتىن بولساق, كوپتەگەن شەتەلدەردەگىدەي زەينەتتىك دەمالىسقا شىققانىنا قاراماستان تاجىريبەلى دە كاسىپتىك بىلىكتىلىگى جوعارى سۋديالاردى قىزمەتكە قالدىرىپ, پايدالانسا ودان رەسپۋبليكانىڭ سوت جۇيەسى پايدا تاپپاسا, زيان شەكپەس ەدى. كەرىسىنشە, ونداي ارداگەر سۋديالاردىڭ كورگەنى مەن بىلگەنى, باي تاجىريبەسى كەيىنگى جاس سۋديالارعا اۋاداي قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ال ەكىنشى ايتقان ۇسىنىسىمىز جاقىندا ماقۇلدانىپ, ەندىگى جەردە سۋديالىق قىزمەتكە تالاپ قىلعان ازامات 30 جاستان قابىلداناتىنداي زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلەتىن بولدى. وسى سياقتى 2013 جىلعى 20 قاراشادا شاقىرىلعان قازاقستان سۋديالارىنىڭ كەزەكتى VI سەزىنىڭ قارساڭىندا ءباسپاسوز ارقىلى سۋديالىققا تاڭداپ, ىرىكتەۋ مىندەتىن تۇگەلدەي بىلىكتى زاڭگەرلەر مەن باسقا دا سالا وكىلدەرىنەن جاساقتالعان, شتاتتىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيىن جوعارى سوت كەڭەسىنە بەرۋ, ۇمىتكەرلەردىڭ اتا-تەگىن تەكسەرۋ, سۋديالاردىڭ جالاقىسىن شەتەلدەردەگىدەي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ, وبلىستىق, اۋداندىق سوت توراعالارىن سۋديالاردىڭ ءىس قاراۋىنا ارالاسپاي, تەك ۇيىمداستىرۋ شارۋالارىمەن اينالىساتىنداي ەتىپ تاعايىنداۋ, زاڭدى بۇزعان سۋديالاردى قاتاڭ جازالاۋ دەگەن سەكىلدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى كوتەرگەنمىن. ويتكەنى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ماقسات-مۇراتى جولىنداعى ءىس-ارەكەتتەرگە ءۇن قاتىپ, ۇلەس قوسۋ ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق, پەرزەنتتىك بورىشىمىز بەن مىندەتىمىز.
ال ەندى جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلباسىمىز بەلگىلەپ كورسەتكەن 100 قادامدىق ۇلت جوسپارىنداعى: «16-قادام. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ينستانتسيالارىن وڭتايلاندىرۋ. بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ء(بىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق, قاداعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ جاساۋ) ءۇش ساتىلى ء(بىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق) سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ», دەلىنگەن. سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدى, ءىستى قاراۋ ساتىلارىنىڭ مەيلىنشە ىقشامدى بولۋى اسا قۇپتارلىق قادام. ولاي دەيتىنىمىز, وسىعان دەيىن ءادىلدىكتىڭ ءتۇبىن ىزدەگەن تالاي جۇرت سوت تورەلىگىنىڭ بەس ساتىسىنان ءوتىپ اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ كەلدى. وعان قانشاما ۋاقىت, ءجۇرىس-تۇرىس كەتەدى. قوسىمشا قاراجات-قارجى شىعىندالادى. تالايلاردىڭ جۇيكەسى جۇقارادى.
تاياۋدا مەن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى قاداعالاۋشى سوت القاسىنىڭ توراعاسى اباي ءراحماتۋلليننىڭ گازەت ءتىلشىسى ا.تاسبولاتوۆقا بەرگەن سۇحباتىنان («سوت ساتىلارى وڭتايلانىپ, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى ارتادى», 14 شىلدە, 2015 جىل) مىناداي جولداردى وقىدىم: «جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا سوت جۇيەسىنىڭ ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ تۋرالى باستامانى قولداپ وتىر. ەندى كەلەسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءبىرىنشى ساتى – اۋداندىق سوتتار, اپەللياتسيالىق ساتى – وبلىستىق سوتتار, كاسساتسيالىق ساتى – جوعارعى سوت بولادى دەگەن شەشىم قابىلدانىپ وتىر. بۇل شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى دا ماقۇلداپ وتىر. ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, سونداي-اق, كەيبىر زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزگەننەن كەيىن سوت جۇيەسى جاڭا ۇلگىدە جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەيدى.
دەمەك, ەندىگى جەردە, الداعى ۋاقىتتا سوتقا تۇسكەن ىستەر قاسساتسيالىق دەڭگەيدە جوعارعى سوتتا قارالاتىن بولادى. دۇرىس-اق دەيىك. وسىعان بايلانىستى مەندە بىرقاتار سۇراقتار تۋادى. قاداعالاۋ ساتىسىن – كاسساتسيالىق ساتىعا اۋىستىرىپ, ونى جوعارعى سوتقا بەرگەننەن نە ۇتامىز؟ بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت وسىنداي وزگەرىس جاسالىپ, ياعني قاداعالاۋ ساتىسى بىرەسە وبلىستىق سوتقا, بىرەسە جوعارعى سوتقا بەرىلىپ, ودان دۇرىس ناتيجە شىققان جوق قوي. باسقاسىن ايتپاعاندا, «قر سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا (2012 ج. 16 اقپاندا №559- IV) وزگەرىس ەنگىزىلگەنگە دەيىن قاداعالاۋ قۇزىرەتى وبلىستىق سوتتان جوعارعى سوتقا بەرىلىپ, ول 2011 جىلعى ساۋىردە جوعارعى سوتتىڭ 6 بىردەي سۋدياسىنىڭ قىزمەتتەرىنەن بوساتىلۋى سياقتى جايتتارعا اپارىپ سوقتىردى ەمەس پە؟ بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا بەلگىلەپ كورسەتكەن بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ, ياعني جەرگىلىكتى جەرگە بەرۋ (دەتسەنتراليزاتسيا) ساياساتىنا قايشى كەلمەي مە؟ ونىڭ ۇستىنە مۇنداي وزگەرىس جوعارعى سوتتىڭ شتاتتىق قۇرىلىمىن ۇلعايتىپ, ەلدىڭ بيۋدجەتىنە سالماق تۇسىرمەي مە؟ ارينە, بۇعان بايلانىستى مۇنىڭ ەشقانداي قيىندىعى بولمايدى, وبلىستىق سوتتاردان كاسساتسيالىق ساتىسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تاجىريبەلى دە بىلىكتى سۋديالاردى جوعارعى سوتقا قىزمەتكە تارتىپ, ماسەلەنى وپ-وڭاي شەشە سالامىز دەگەن جاۋاپ ايتىلۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ول سۋديالارعا جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى رەتىندە جوعارى جالاقى تاعايىنداپ, پاتەر بەرۋگە, وتباسىن كوشىرۋ شىعىنىن تولەۋگە تۋرا كەلەدى. سايىپ كەلگەندە, ايتارلىقتاي قوسىمشا قاراجات جۇمسالىنادى.
وسى ورايدا جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە ب.بەكنازاروۆتىڭ بىلاي دەپ جازعانى ەسكە تۇسەدى: «ءۇش بۋىندى جۇيەدە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن تەكسەرۋ تەك جوعارعى سوتتىڭ عانا قۇزىرەتىندە بولدى. ەلىمىزدىڭ باستى سوتىنا ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ شاعىمدارىمەن ءتۇسىپ جاتقان مىڭداعان سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن ساپالى تەكسەرۋ وڭاي بولعان جوق. ماسەلەن, 2011 جىلى جوعارعى سوتتىڭ ءار سۋدياسىنىڭ وندىرىسىندە, اي سايىن, تۇراقتى تۇردە 70-80 ىستەن كەم بولعان جوق. ءاربىر سۋديا اپتا سايىن 20-30 شاعىمدى ساراپتاپ, سوت القاسىندا بايانداۋعا ءتيىس بولدى. ال ەگەر وسى ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن جوعارعى سوتقا جولداماي, ادامداردى استاناعا سابىلتپاي, وبلىستىق سوتتاردا قاراپ, قاتەلىكتەرىن دەر كەزىندە جويىپ وتىرسا, بۇل حالىق ءۇشىن دە, سوت ءۇشىن دە ءتيىمدى بولار ەدى» («ەڭ ۇلىق مارتەبە – ەل سەنىمى», «ەگەمەن قازاقستان», 5.01.2013 جىل. اۆتورى – ا.تاسبولاتوۆ).
جوعارىدا اتالعان ا. راحماتۋللينمەن بولعان سۇحباتتا وبلىستىق سوتتاردا جىلىنا كاسساتسيالىق دەڭگەيدە 24-25 مىڭ ءىستىڭ قارالاتىنى ايتىلعان. ەندەشە, ادىلدىك ىزدەگەن وسىنشاما جۇرت ءىستى كاسساتسيالىق ساتىدا قاراتامىز, جوعارعى سوتقا جۇگىنەمىز, دەپ تاعى دا استاناعا شابىلىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسپەي مە؟
ماسەلەن, قازىر وبلىستىق سوتتار ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر ءجونىندەگى اپەللياتسيالىق القادان, قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق القادان جانە كاسساتسيالىق القادان تۇرادى. اپەللياتسيالىق القالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ توراعالارى بار. ال كاسساتسيالىق القانى وبلىستىق سوت ءتوراعاسى باسقارادى. دۇرىسى ەندى اپەللياتسيالىق ساتىلاردىڭ توراعالارىن قالدىرىپ, كاسساتسيالىق ساتىعا دا بولەك توراعا تاعايىنداپ, وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسىنا سوت تورەلىگىنە ارالاسپايتىنداي, تەك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن سوت پراكتيكاسىن تالداۋ مىندەتتەرى جۇكتەلسە دۇرىس بولماي ما؟ مۇنداي وزگەرىستەر اسا ءبىر ارتىق شىعىندى, شتاتتى كوبەيتۋدى قاجەت ەتپەيدى. قايتا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسەدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى, جوعارعى سوتقا سوتتىلىق (پودسۋدنوست) بويىنشا باقىلاۋ تارتىبىمەن ەرەكشە ءبىر ىستەردى قاراۋ قۇزىرەتىن قالدىرۋ كەرەك. سونان سوڭ ونىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندەگى سوت تاجىريبەلەرىن جيناقتاپ قورىتىپ, نورماتيۆتىك قاۋلىلار شىعارۋمەن, عىلىمي-كەڭەسشىلىك قىزمەتتەرمەن, سونداي-اق, 18-قادامدا ايتىلعانداي سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇرىلىمىنان ءوز قاراماعىنا الىپ, سۋديالاردىڭ ءبىلىمىن كوتەرىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, ماگيستراتۋرادا بولاشاق سۋديالاردى وقىتىپ, دايارلاۋ ىستەرىمەن اينالىسقانى ءتيىمدى بولماق.
ال بەسىنشى ساتىعا, ياعني پلەنارلىق وتىرىس دەڭگەيىندە ءىس قاراۋعا قاتىستى ايتارىمىز: بۇل جاي فورمالدى تۇردە ەنگىزىلگەن ينستانتسيا بولاتىن. تاجىريبەدە ونداي دەڭگەيدە قانداي دا ءبىر ءىستىڭ قارالعانىن كەزدەستىرگەن ەمەسپىز. سوندىقتان ونى مۇلدە الىپ تاستاۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ءالى دە جان-جاقتى ويلاستىرعان, جەتىلدىرىپ, شيراتقان, مەيلىنشە ۇتىمدى ۇلگىسىن تاڭداعان ءجون-اۋ دەگەن ويدامىز.
ال 100 قادامدىق ماڭىزدى جوسپاردىڭ: 17-قادامىندا كورسەتىلگەن – «سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ; مىندەتتى تۇردەگى تالاپ – سوت ىستەرىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋدىڭ 5 جىلدىق ءوتىلى. كاسىبي داعدىسى مەن ىسكەرلىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن احۋالدىق تەستىلەر جۇيەسىن ەنگىزۋ. سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر سوتتاردا ستيپەنديا تولەنەتىن ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان وتەدى. ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان كەيىن سۋديا ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىنەن وتەدى», دەلىنگەن. سۋديالىققا ءۇمىتكەرلەردىڭ (كانديداتتاردىڭ) ءبىر جىلدىق تاعىلىمدامادان ءوتۋى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا دا بولعان. تاعىلىمدامادان ءوتىپ سۋديالىققا تاعايىندالعان سۋديانى كەلەسى ساتى ءۇش جىلدىق – سىناق مەرزىمىنە جىبەرىپ سودان سۇرىنبەي وتكەندى عانا تۇراقتى سۋديا ەتىپ تاعايىنداعان ءجون. بۇل مەرزىمدە ونىڭ سۋديالىق قىزمەتكە قابىلەتتىلىگى نە قابىلەتسىزدىگى ايقىن بايقالادى.
وسى ارادا ايتا كەتەتىن جايت, ءبىزدىڭ ۇنەمى ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى تاڭداپ, ىرىكتەۋ, سونداي-اق, اۋداندىق, وبلىستىق سوت توراعالارىن تاعايىنداۋعا ۇسىنۋ مىندەتتەرىن تۇگەلدەي بىلىكتى زاڭگەرلەر مەن باسقا دا سالا وكىلدەرىنەن جاساقتالعان, شتاتتىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيىن جوعارعى سوت كەڭەسىنە بەرۋ كەرەك. وسى سياقتى سوت ءجيۋريىن دە جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ جانىنان ۇيىمداستىرعان ءجون بولار ەدى. سوندا جوعارعى سوتتى بىرىڭعاي سوت تورەلىگىمەن اينالىساتىنداي ەتىپ, سۋديالىققا كادرلار تاڭداۋ, اۋداندىق, وبلىستىق سوت توراعالارى, القا توراعالارى لاۋازىمدارىنا كادرلار رەزەرۆىن جاساقتاۋ, ۇسىنۋ ءتارىزدى ماشاقاتتان قۇتقاراتىن بولامىز.
سونداي-اق, 19-قادامدا: «سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ» جايى ايتىلعان. ماسەلەن, كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا سۋديانى حالىق سايلايتىن. سوندىقتان ول ءوزىن سايلاعان حالىقتىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا ەسەپ بەرەتىن. ەندىگى جەردە سۋديالار كىمنىڭ الدىندا جانە قالاي ەسەپ بەرەدى؟ وسىنىڭ جولى, ءتارتىبى, رەتى, ورىندالۋ تەتىگى ناقتىلانىپ, تاراتىلىپ كورسەتىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
كەلەسى 20-قادامداعى: «بارلىق سوت پروتسەستەرىنە بەينە جانە تاسپاعا جازۋ شارالارىن مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ. سۋديالاردىڭ بەينەجازۋدى توقتاتۋعا نەمەسە اۋديو جازۋ ماتەريالدارىن رەداكتسيالاۋعا مۇمكىندىگى بولماۋى ءتيىس», دەگەن دە اسا قاجەتتى تالاپ. بۇل سوت تورەلىگىنىڭ بارىنشا اشىق, جاريا بولۋىنا قىزمەت ەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
جالپى, «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن» ايتار بولساق, بىزدە جۇرتتىڭ ەشبىر كۇدىك-كۇمانى بولمايتىنداي ادىلەتتى دە شىنايى سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزدا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا كورسەتىلگەندەي: «سۋديا سوت تورەلiگiن iسكە اسىرۋ كەزiندە تاۋەلسiز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. سوت تورەلiگiن iسكە اسىرۋ جونiندەگi سوتتىڭ قىزمەتiنە قانداي دا بولسىن ارالاسۋعا جول بەرiلمەيدi جانە ول زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشiلiككە اكەپ سوعادى», دەگەن تالاپ مۇلتىكسىز قاتاڭ ورىندالۋى ءتيىس. وسىعان قوعام, مەملەكەت بولىپ كۇش سالۋىمىز كەرەك.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.
استانا.
