قيىندىققا تولى قيىر جول

بىردە ارىپتەسىم الىبەك توقباەۆپەن بىرگە وبلىس ورتالىعىنا ىسساپارعا جول تارتتىق. جول قىسقارسىن ءارى جۇرگىزۋشى دە جالىقپاسىن دەپ ءارتۇرلى تاقىرىپتا اڭگىمە وربىتتىك. ءسوز اراسىندا سوعىس جىلدارىنىڭ تاريحىنا ويىستىق. كەنەت الىبەك:

– مەنىڭ اتام سۇڭقارباي توقباەۆ گەنەرال ۆلاسوۆتىڭ ارمياسى قۇرامىندا قورشاۋدا قالىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن. سوعىس اياقتالعان سوڭ, كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قايتا تۇتقىندالىپ, كولىمادا جازاسىن وتەگەن, – دەدى.

ونىڭ بۇل اڭگىمەسى مەنى بىردەن قى­زىقتىرىپ, اتاسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى كەڭىرەك سۇراۋىما سەبەپ بولدى.
سۇڭقارباي ماحىم ۇلى 1901 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنا قاراستى قۇندىزدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل ءوڭىر – اتاقتى اقتامبەردى جىراۋ جەرلەنگەن جۇرەكادىر جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى تاريحي مەكەن. جەرگىلىكتى جۇرت بۇل ماڭدى كەزىندە «ايۋباي قوراسى» دەپ اتاعان. ايۋباي – سۇڭقاربايدىڭ اعاسى. ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ايتباي. ول – ايگىلى با­لۋان, بۇگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ ناعاشى اتاسى.

ايتباي مەن سۇڭقاربايدىڭ اكەسى ماحىم ءوز داۋىرىندە جاۋرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان ءارى ءدىني ساۋاتى مول ادام بولعان. سونىمەن قاتار ەل ىشىندەگى اۋقاتتى جانداردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.

سۇڭقارباي توقباەۆ 1939 جىلى اياگوز قالاسىنداعى اسكەري كوميسساريات ارقىلى شاقىرىلىپ, ءنوۆوسىبىر قالاسىنىڭ ماڭىندا ەڭبەك ارمياسى قاتارىندا بولادى. ال 1940 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا قابىلدانىپ, ۆلاديۆوستوك قالاسىنداعى اسكەري بولىمدە قىزمەتىن باستايدى. 1942 جىلى سۇڭقارباي قىزمەت ەتكەن اسكەري ءبولىم گەنەرال ۆلاسوۆ باسشىلىق جاساعان 2-ارميا قاتارىنا قوسىلادى. بۇل كەزدە مايداندا ءالى دە نەمىستەر جاعىندا باسىمدىق بولدى. 1941 جىلى جەلتوقساندا لەنينگراد قورشاۋىن بۇزىپ, نەمىستەرگە سوققى بەرۋ ماقساتىندا ۆولحوۆ مايدانى قۇرىلدى. ول 1942 جىلدىڭ باسىندا ۇرىسقا كىرىسىپ, التى-اق ايدىڭ ىشىندە 396 مىڭ اسكەرىنەن ايىرىلسا, ونىڭ 149 888-ءى ۇرىستا قازا تاۋىپ, قالعانى نەمىس تۇتقىنىنا تۇسەدى. وسى ارميا قۇرامىندا اۋىر شايقاستاردان سوڭ, تۇتقىنعا تۇسكەن سۇڭقارباي باستان كەشكەن مايدانداعى جاعدايدى وزەگى ورتەنىپ, قينالا وتىرىپ ەسكە الۋشى ەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە ۆلاسوۆ باسشىلىق جاساعان 2-ەكپىندى ارمياداعى 88 مىڭ اسكەردىڭ 30 مىڭدايى تۇتقىنعا ءتۇسىپ, 13 مىڭى قورشاۋدى بۇزىپ شىقتى, قالعاندارى قازا تاپتى دەپ كورسەتىلەدى. وتانىنا وپاسىزدىق جاساپ ۇستالىپ, سوعىستان كەيىن ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن گەنەرال ۆلاسوۆ باسشىلىق جاساعان 37-ارميا 1941 جىلى دا ۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىراعان ەدى. اسكەري باسشىلىقتىڭ ساۋاتسىزدىعىنان, سوعىس تاسىلدەرىن دۇرىس مەڭگەرمەگەن بىلىكسىزدىگى سالدارىنان 1941 جىلى تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا «كيەۆ قازاندىعىندا» نەمىستەردىڭ دەرەگى بويىنشا قورشاۋدا قالعان 665 مىڭ كەڭەس اسكەرى تۇتقىنعا تۇسەدى. بىرنەشە اي قورشاۋدا قالىپ, ارىپ-اشىپ, جۇدەپ, تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەردى نەمىستەر ءبولىپ, جاقىن ماڭداعى كونتسلاگەرلەرگە جاياۋ ايداعان. تۇتقىندارعا ەش اياۋشىلىق بولمادى.

سۇڭقارباي تۇسكەن لاگەردەگىلەردىڭ كوپشىلىگىن كوپ ۇزاماي ۆاگوندارعا تيەپ باتىسقا جونەلتتى. ءبىر ايداي ءجۇرىپ بەرلينگە جاقىن جەردەگى كونتسلاگەرلەردىڭ بىرىنە جەتتى. الىستاعى نەمىس جەرىندە سۇڭقارباي دا فاشيستەردىڭ قورلىعىنا شىداپ, ازاپتى كۇندەردى وتكىزدى. كورەتىن جارىعى بار ەكەن. بىردە ءبىر اۋقاتتى نەمىس كەلىپ ونى لاگەر باسشىلىعىنان سۇراپ, وزىنە جۇمىسقا الدى. كونتسلاگەرگە قاراعاندا بۇل جەر پەيىشتىڭ تورىندەي. جۇمىسى – نەمىستىڭ باۋ-باقشاسىن قاراۋ, جىلقى تۇراتىن قوراسىن تازالاۋ, ارباعا ات جەگىپ, بارام دەگەن جەرىنە اپارىپ كەلۋ. جەكە شاعىن جاتاتىن بولمەسى بار. باعىنا قاراي قوجايىنى جايلى بولدى.

1945 جىلى مامىر ايىندا كەڭەس وداعى گەرمانيانى تىزە بۇكتىردى. بۇكىل ەۋروپا حالقىن گيتلەرلىك ەزگىدەن ازات ەتتى. گەرمانياداعى, باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندەگى كونتسلاگەرلەردەگى تۇتقىندار بوساتىلدى. جامان ءسوز جاتا ما؟ ەلگە قايتاتىن تۇتقىنداردى نكۆد-نىڭ جازاسى كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى ءسوز جەلدەي ەستى.

1945 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى. گەرمانيا جەرىندە «تۇتقىنداردى جيناپ-جونەلتۋ پۋنكتتەرى» دەپ اتالعان ارنايى بولىمدەر اشىلعان. بەرلين ماڭايىنداعى وسىنداي پۋنكتتەردىڭ بىرىندە ۇلكەن الاڭعا نەمىستەرگە تۇسكەن تۇتقىنداردى جيناپ, ساپقا تۇرعىزدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلگە قايتۋدى تاڭداسا, قالعاندارى ول جەردەن كەتكىسى كەلمەدى. سول جەردە ەلگە قايتۋعا نيەتى جوقتاردى بولەك جيناپ, باسقا جاققا الىپ كەتسە, وتانعا قايتامىن دەگەندەرگە سول جەردە ەشقانداي تەرگەۋ-تەكسەرۋسىز-اق «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمىن شىعاردى. ءسويتىپ, جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ كسرو-عا جونەلتتى. نەمىستىڭ ازاپتى لاگەرلەرىنەن امان قالعان ولاردى ودان دا قيىن ازاپتى كۇندەر كۇتىپ تۇرعان-دى. نكۆد-نىڭ ارنايى لاگەرلەرىنە جىبەرىلگەن بۇل ەشەلونداعى تۇتقىندار اراسىندا سۇڭقارباي دا بار ەدى.

وزدەرى ارىپ-اشىپ ءولىم اۋزىنان شىققان تۇتقىندار اراسىندا ۇزاق جولداعى ازاپ ۆاگونىنداعى قورلىققا شىداماي دەمى تاۋسىلعاندار دا بولدى. تىرىلەرىنىڭ جەتكەن جەرى سۇڭقاربايدىڭ بۇرىن ەستيتىن قازاقتار «يتجەككەن» اتاپ كەتكەن ياكۋتيا ەدى. جازى قىسقا, قىسى ۇزاققا سوزىلاتىن ياكۋتيا جەر شارىنداعى ەڭ كليماتى قاتال ايماق بولىپ سانالادى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى نەمىس تۇتقىنىندا بولعانداردىڭ تۇراعىنا اينالعان ياكۋتياداعى 105 تۇتقىندار لاگەرىندە شامامەن ءبىر مەزگىلدە 450 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتكەن. ءار لاگەردە 2 مىڭنان 10 مىڭعا دەيىن جازاسىن وتەۋشى بولعان. ولار التىن وندىرۋمەن, اعاش دايىنداۋمەن, تاۋ-كەن جۇمىسىمەن شۇعىلدانعان, ء«ولىم جولى» دەپ اتالعان «كولىما» فەدەرالدىق جولىن سالعان. جۇمىستىڭ بارلىعى قولمەن ىستەلگەن. ەڭبەك كۇنى 12–14 ساعاتقا سوزىلعان. جوسپاردى ورىنداماعانداردى ءولىم جازاسى كۇتىپ تۇردى. كەڭەستىك رەپرەسسيالىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن بۇل جازالاۋ ورىندارىندا 60 گرادۋسقا دەيىن جەتەتىن سۋىقتان, اشتىقتان, اۋرۋدان, لاگەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ادام توزگىسىز ايۋاندىق ارەكەتتەرىنەن مىڭداعان ادام ءولىم قۇشىپ جاتتى. ولگەندەردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن باسقالاردى اكەپ جاتادى. سۇڭقارباي تۇسكەن جازالاۋ مەكەمەسىندەگىلەر اعاش دايىنداۋمەن اينالىسادى ەكەن.

«ولمەگەنگە ءولى بالىق» دەگەندەي, قيسىنى كەلەيىن دەسە كەلەدى ەكەن. اۋىر جۇمىستان ازاپ شەگىپ جۇرگەندە, ەت قويماسىنىڭ باستىعى ونىڭ ازيالىق ەكەنىن ءارى مال سويۋعا ەپتىلىگىن بايقاپ, وزىنە جۇمىسقا الادى. ساقىلداعان سارى ايازداعى ورمان ىشىندەگى جۇمىسقا قاراعاندا, مۇنداعى جۇمىس الدەقايدا جەڭىل. جۇمىسى – بۇعى سويىپ, ەتىن تۇرمەلەرگە جىبەرۋ. اراسىندا بۇعى ەتىن ىشكى رەسەيگە دە جىبەرەدى. بىردە مال سو­يىپ جاتقاندا ۇلتى ورىس زونانىڭ دارىگەرى كەلەدى. قويما باستىعى كەلگەن دارىگەرگە ەت اكەلىپ بەرۋدى تاپسىرادى. ارادا ەكى-ءۇش اپتا وتكەندە دارىگەر تاعى دا ەت الۋعا كەلەدى. ول سۇڭقاربايعا ۇزاق قاراپ تۇرادى دا: «وسى سەن قازاقسىڭ با؟» دەپ سۇرايدى. ء«يا, قازاقپىن, قازاقستاننانمىن», دەيدى سۇڭقارباي. دارىگەر قازاقستاننىڭ قاي جەرىنەن ەكەنىن سۇرايدى. «سەمەي وبلىسى, اياگوزدەنمىن», دەگەن ءسوزىن ەستىگەن دارىگەر قۋانىپ كەتىپ: «مەن سەرگيوپولدەنمىن», دەيدى. ەكەۋى سول جەردە قۇشاقتاسىپ, مارە-سارە بولادى. دارىگەر كەلەسى كەلگەنىندە سۇڭقارباي بۇعى ەتىنىڭ مول جەرىنەن كەسىپ دايىنداپ قويىپ ريزا ەتىپ جىبەرەدى.

بىردە دارىگەر سۇڭقاربايدى تۇرمە باستىعىنان سۇراپ, ءبىر كۇنگە دەمالىس بەرگىزىپ, جۋىنىپ-شايىنۋىنا جاعداي جاسايدى. اراسىندا لازارەتكە جاتقىزىپ ەم-دوم قابىلداتادى. تاعى ءبىر كەزدەسۋدە: «ەلگە قايتۋ ويىڭدا بار ما؟» دەپ سۇراق قويادى. توسىننان قويىلعان مۇنداي سۇراقتى كۇتپەگەن سۇڭقارباي ويلانىپ قالىپ, ءبىرازدان سوڭ: «ونداي مۇمكىنشىلىك بولا ما؟» دەيدى. تۇرمەنىڭ دارىگەرى وعان ەشكىمگە سىرىن اقتارماۋدى قاتاڭ تاپسىرىپ, سوزىنە بەرىك بولۋىن ەسكەرتىپ, ونىڭ تۇرمەدەن بوساتىلىپ, ەلگە قايتاتىنىن ايتادى. سۇڭقاربايدى بىرنەشە رەت لازارەتكە تەكتەن-تەككە جاتقىزباعانىن, وعان دەنساۋلىعى جارامسىز دەگەن انىقتاما دايارلاعانىن ايتقاندا, سۇڭقاربايدىڭ كوزىنە جاس كەلىپ, دارىگەردى قۇشاقتاپ, العىسىن جاۋدىرادى.

دارىگەردىڭ وعان جاساعان جاقسىلىعى كوزسىز ەرلىك ەدى. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولۋدان قورىقپاي, ۇلتى باسقا جەرلەسى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ وتىر. ول سۇڭقاربايعا جولدىڭ ۇزاقتىعىن, ەلدىڭ جاعدايى ءالى تۇزەلە قويماعانىن, ۇرى-قارىنىڭ بارلىعىن ەسكەرتىپ, جولعا جۇپىنى كيىنۋدى ەسكەرتەدى. ەلگە بارعاندا ەڭسەسى تۇسپەسىن دەپ باسىنان اياعىنا دەيىن سۋ جاڭا كيىم بەرىپ, «ەلگە بارعاندا ءبىر-اق كي» دەپ شامادانعا سالىپ بەرەدى. پويىزعا ماگاداننان اياگوزگە دەيىنگى جول ءجۇرۋ بيلەتىن اپەرىپ, ايداۋدا بولعان سەگىز جىلداعى ەڭبەگىنىڭ اقىسىن ەسەپتەتىپ الىپ بەرەدى دە, شىعارىپ سالادى. بۇل 1953 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. ومىردە نەبىر ىزگى نيەتتى, جاقسى جاندار بار عوي. «ادامعا جاساعان جاقسىلىق اللادان قايتادى» دەپ جاتادى. ۇلتى باسقا دارىگەردىڭ وزىنە جاساعان جاقسىلىعىن سۇڭقارباي ءومىر بويى ۇمىتپاي, قاشاندا ونىڭ اماندىعىن تىلەپ ءوتتى.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. سۇڭقارباي 1939–1953 جىلدار ارالىعىندا, 14 جىلدا دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن «تۇگەندەپ», قىرعىن سوعىستى كورىپ, نەمىستەردىڭ كونتسلاگەرى مەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ جازالاۋ لاگەرىندە ازاپتى ءومىر مەن قيامەت-قايىمدى باستان وتكەرىپ, 52 جاسىندا تۋعان جەرىنە ورالىپ, وتباسىمەن تابىسادى.

جالپى, سوعىس جىلدارى 5 ملن 300 مىڭ كەڭەس اسكەرى نەمىس تۇتقىنىندا بولىپ, ونىڭ 3 ملن 900 مىڭى كونتسلاگەرلەردە قازا تا­ۋىپ, 1 ملن 800 مىڭى كسرو-عا قايتارىلسا, 100 مىڭداي تۇتقىن باسقا ەلدەرگە ەميگراتسيالاندى دەگەن دەرەكتەر ايتىلادى. 1955 جىلى نەمىس تۇتقىنىندا بولعاندارعا امنيستيا جاريا­لانىپ, ولاردىڭ سوڭعىلارى 1957 جىلدارى بوستاندىققا شىعادى. بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسىنا سوعىستا بولدى دەگەن قۇقىق قايتارىلمادى. بۇل ادىلەتسىزدىك 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن جالعاستى. ول كۇندى ولاردىڭ كوپشىلىگى كورە المادى. سولاردىڭ ءبىرى سۇڭقارباي توقباەۆ ەدى.

«اتامنىڭ باسىنان وتكەرگەن وسى قاسىرەتتى وقيعالاردى ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. مەن ول كەزدە 11-12 جاس شاماسىندامىن», دەپ الىبەك اڭگىمەسىن جالعاستىردى: «ول كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىن قولدامادى, جالپى كەڭەس وكىمەتىن جاقتىرمادى. قالايشا جاقتىرادى, ءوز ەلىنىڭ ازاماتىن جاۋىنىڭ قولىنا بەرىپ, ونى اراشالاي الماسا, 700 مىڭداي ازاماتىن «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتۋ جازاسىنا كەسسە, ميليوندا­عان ادام جازىقسىز تۇرمەگە توعىتىلىپ ازاپ شەكسە, «وتانىن ساتقان» دەگەن قارالى ۇعىم جەر قوينىنا كىرگەنشە ارتىندا قوڭىراۋ بولىپ ءجۇردى. 1961 جىلى سول كەزدەگى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى 35 سوممەن زەينەتكە شىقتى. مايدانگەرلەر قاتارىنا قوسپادى, ولار العان جەڭىلدىكتەردى المادى. ومىردە كورگەن بەينەتتىڭ زەينەتىن كورە الماي, 1968 جىلى دۇنيەدەن وزدى», دەيدى ارىپتەسىم.

وسى ماقالادا سوعىس تاۋقىمەتىن كورگەن ميلليونداعان بوزداقتىڭ ءبىرىنىڭ اۋىر تاعدىرىن بايانداپ وتىرمىن. قانشاما ادام وسىنداي اۋىر تاعدىردى باستان كەشتى, بىراق ايتا الماي بار سىردى وزىمەن بىرگە الا كەتتى.

بەكبولات احمەشوۆ,
اياگوز اۋدانى
ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى

اباي وبلىسى