البەتتە, التىن وردا – بۇل جاي عانا مەملەكەتتىك قۇرىلىم ەمەس, ول بۇگىندە ءبىز «ەۋرازيالىق» دەپ اتايتىن ۇلان-عايىر كەڭىستىكتىڭ بارلىق دەرلىك حالقىنىڭ تاريحىنا ارقاۋ بولعان وركەنيەتتىك ماتريتسا. ۇلى دالانىڭ وسى تامىرلى تاريحى ارقىلى قازاقستان ەۋرازيانىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەڭ الدىمەن, ساۋدا جولدارى مەن مادەني قۇندىلىقتاردىڭ الماسۋ تورابى – «ەۋرازيا جۇرەگى» رەتىندە قابىلدانىپ كەلەدى.
التىن وردانىڭ تاريحىن تەك اسكەري-ساياسي تۇرعىدان باعالاۋدان اۋلاق بولىپ, ونىڭ ءرولىن جاڭاشا پايىمداۋ قاجەت. جوشى ۇلىسىنىڭ مول زياتكەرلىك جانە رۋحاني ءداستۇرى, ءتيىمدى باسقارۋ ينستيتۋتتارى مەن دامىعان ەكونوميكاسى بولدى. الىپ وركەنيەت كەزەڭىندە قالىپتاسقان جازبا ادەبيەت پەن تەرەڭ مادەنيەت, ارحيتەكتۋرالىق ۇيلەسىم مەن ەستەتيكالىق تالعام, قالالار مەن وزىق ينجەنەرلىك شەشىمدەر, ورنىقتى قارجى جۇيەسى مەن ۇلى جىبەك جولىنداعى بايلانىستى ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتكەن كولىك لوگيستيكاسى سياقتى دامىعان سالالار – سونىڭ ايقىن ايعاعى.
جالپى, XVIII–XX عاسىرلاردا تاريح ساحناسىنا شىققان كەيبىر «كلاسسيكالىق» يمپەريالاردان ۇلىق ۇلىس تۇبەگەيلى وزگەشەلەنەدى. مىسالى, كوپتەگەن يمپەريا وزدەرى جاۋلاپ العان ەلدەردىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن, ەلدى مەكەندەرىن وزگەرتۋ ارقىلى ۇلت جادىن جويۋعا تىرىسقانى تاريحتان بەلگىلى. ال قۇرامىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءتىلى مەن دىنىنە, سالت-داستۇرىنە ەشقانداي قىسىم جاساماعان ۇلىق ۇلىس ولاردىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوستى. ۇلكەن كونتينەنتتىڭ بىرقاتار مەملەكەتى مەن حالقىنا دامۋ جولىن اشىپ, جاڭعىرتۋشى جاسامپاز قىزمەت اتقاردى.
داۋىرلەپ تۇرعان كەزدەگى اۋماعى 6 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان التىن وردا – ريم يمپەرياسى سياقتى ورنىققان ءارى ءتيىمدى مەملەكەت تەتىگى ارقىلى قالىپتاسقان تۇتاس جۇيە.
التىن وردا مەملەكەتىنىڭ جارعى-ءتۇزىمى ارقىلى الەمنىڭ ءتۇرلى ۇلت- ۇلىس وكىلدەرى, ارقيلى ناسىلدەر مەن ءدىني نانىم-سەنىم وكىلدەرى ءبىر شاڭىراق اياسىندا جاراستىقتا ءومىر سۇرگەنى ءمالىم. حالقىمىزدىڭ جاتتى جاتىرقامايتىن ۇيلەسىمدىلىك پەن ۇندەستىكتى ارداقتايتىن ىزگىلىكتى ءداستۇرىنىڭ ءتۇپ-تامىرى التىن وردا داۋىرىندە تۇبەگەيلى قالىپتاسىپ شىڭدالعانى انىق. ول مەملەكەتتىڭ تەتىگى – مەريتوكراتيا قاعيداتىنا, سونداي-اق ۆەرتيكالدى باسقارۋ مەن ادامنىڭ جەكە تۇلعاسىنا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ۇيلەسىمىنە نەگىزدەلگەن ەدى. سوندىقتان ۇلىق ۇلىس تاريحىنان قازىرگى جاھاندانۋدىڭ, گۋمانيزم يدەيالارىنىڭ, ادام قۇقىقتارى مارتەبەسىنىڭ العىشارتتارىن بايقاۋعا بولادى.
جوشى اۋلەتى الەمگە ايگىلى حان نەمەسە گابسبۋرگ ديناستيالارى سەكىلدى عاسىرلار بويى, دالىرەك ايتقاندا 600 جىلدان استام ۋاقىت ۇلى دالا توسىندەگى ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا بيلىك جۇرگىزدى. بۇل جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى قۇرعان مەملەكەت جۇيەسى تۇراقتى ءارى ومىرشەڭ بولعانىن كورسەتەدى. قۇرىلتاي ينستيتۋتى مەن دانا بيلەر دالا دەموكراتياسىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى رەتىندە قىزمەت ەتتى. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» قاعيداتىمەن ادىلدىك ءپرينتسيپى باستى ءرول اتقاردى. شىعىس پەن باتىستىڭ, تەرىسكەي مەن كۇنگەيدىڭ اراسىن جالعاعان الىپ يمپەريا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتادى. ساليقالى سىرتقى ساياسات ارقىلى التىن وردا مىسىر ماملۇكتەرى, ۆاتيكان, ۆيزانتيا, وسمان يمپەرياسى جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن تىعىز ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتتى. اسىرەسە بەركە حان مەن بايبارىستىڭ بايلامدى دوستىعى ەۋروپا مەن يسلام الەمىن ب ۇلىنۋدەن, قيراۋدان ساقتاپ قالدى.
التىن وردا داۋىرىندە دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى – «تۇركىلىك يسلام» قالىپتاسىپ, ورنىقتى. سول ارقىلى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ مۇسىلماندىق سەنىمى قالىپتاستى. بەركە حاننىڭ يسلام مادەنيەتىن ەنگىزۋ ءۇردىسى ءاز جانىبەك تۇسىندا قۋاتتانىپ, يسلام مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە ورنىعا ءتۇستى. وسى تۇستان باستاپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كونە تۇركىلىك داستۇردەن تۇركى-مۇسىلماندىق مادەنيەتكە بەت بۇرعان جاڭا تۇرپاتتى وركەنيەت قالىپتاسا باستادى. بۇل تۇرعىدا, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ۇلى دالانىڭ زياتكەرلىك مۇراسىندا عۇلاما ويشىل قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇلعاسى دارالانىپ كورىنەدى. ول جالپىعا ورتاق مۇسىلمان قۇندىلىقتارى مەن جەرگىلىكتى رۋحاني داستۇرلەردى ۇيلەستىرگەن «تۇركىلىك يسلامنىڭ» باستاۋىندا تۇردى. سوندىقتان ياساۋي حيكمەتتەرى ۇلى دالانىڭ مادەني كودى ىسپەتتى.
قازاق حالقى – التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى. بۇل – قازاق دالاسىنىڭ اۋماقتىق تەرريتوريالىق تۇرعىسىنان عانا ەمەس, حالىقتىق قالپى, جورالعى-سالتىمەن دە سيپاتتالادى. التىن وردا جۇرگىزگەن تاتۋلىق, تۇتاستىق, تولەرانتتىلىق سياقتى ۇستانىمدار قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ارقاۋىنا اينالعانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار ۇلىستىڭ اتاسى جوشىنىڭ ارقا توسىندە ماڭگىلىك تىنىستاۋى دا بۇل ۇيعارىمدى قۋاتتاي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە گەنەتيكا عىلىمىنىڭ جەتىستىگى كوپتەگەن قازاق رۋىنىڭ باستاۋىن ۇلىق ۇلىستىڭ داڭقتى داۋىرىنەن تاراتاتىنىن ايعاقتاپ, كونە شەجىرەلەردىڭ اقيقاتتىعىن راستاپ وتىر. جالپى, قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق تاريحى مەن شەجىرەلەرىن التىن وردا تاريحى كونتەكسىندە قاراستىرعان ءجون. سەبەبى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ بىرقاتارى التىن وردا قۇرامىندا بولعان وزگە تۇركى حالىقتارىندا مولىنان ۇشىراسادى.
قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تامىرى تاعى دا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتسەك, ەندى وعان 250 جىل قوسىلىپ, 800 جىلعا جەتىپ وتىر. البەتتە, ونىڭ ارعى جاعىندا قاراحان مەملەكەتتىگى, تۇرىك قاعاناتى, عۇن مەملەكەتتىگى سياقتى تامىرلاردىڭ جاتقانى انىق.
دارحان قىدىءرالى,
سەنات دەپۋتاتى
