بيلەر حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتقان, كومەيىندەگىسىن جارىققا شىعارعان ادىلەت جوقشىسى بولعان. بۇل تۇلعانىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ءبيدى بايلىق تا, بارلىق تا جاساي الماعان. بي تۇعىرىنا توپتى جارىپ, تارازى باسىن تەڭ ۇستاپ, ادىلدىكتى ساقتاپ, قارا قىلدى قاق جارىپ ايتاتىن پاراساتتى ادامدار كوتەرىلگەن. بيگە تابيعي دارىن, تەكتى اقىل, الىستان كورىپ, بارلاي الاتىن, ونى زەردەلەي بىلگەن دانا, ءسوزدىڭ «مايىن» اعىزاتىن ءدۇلدۇل شەشەندەر جاتقان. مىنە, وسى بي ۇعىمىنىڭ ءمانىن اشاتىن: «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى – ءبىر, ءتۇپ اتاسى – مايقى بي», دەگەن ءسوز تاريحتا قالعان.
قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرى: تولە, قاز داۋىستى قازبەك, ايتەكەدەن قالعان ءسوز بيلىگى ءداستۇرى عاسىرلار بويى ۇزىلگەن ەمەس. ولاردىڭ زامانىندا, احمەت بايتۇرسىنوۆ پىكىرىمەن ايتقاندا, ء«ادىل بيلەردىڭ قولىنداعى بيلىك قازاقتىڭ نەشە ءتۇرلى دەرتىن جازاتىن تاپتىرماس ءدارى ەدى». بيلەر جاقسى مەن جاماندى, جاقىن مەن الىستى, قىمبات پەن ارزاندى, قيىن مەن جەڭىلدى سالىستىرىپ العا تارتقان. مال داۋى مەن جەر داۋىنا, ار داۋى مەن نامىس داۋىنا كەسىمدى بيلىك ايتىپ, «تىلمەن ءتۇيىپ, تىسپەن شەشە الماس» تۇجىرىم جاساعان. كەز كەلگەن قازاق ول كەزدە مىلجىڭدىقتى, دالباسالىقتى, جاعىمپازدى ءمىن كورىپ, قورلىق ساناعان. ء«سوز شىنىنا توقتايدى, پىشاق قىنىنا توقتايدى» دەپ شىندىقتىڭ تۋىن كوتەرگەن «وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى» شەشەندەرىن قاستەرلەپ وتكەن. «سۋ ءتۇبىن شىم بەكىتەدى, داۋ ءتۇبىن ءسوز بەكىتەدى» دەپ تە رەتىنە قاراي كەلىستىرىپ وتىرعان. بەينەلى, دالەلدى, قيسىندى ءۋاج ايتقان.
بيلەر بيلىك ايتاردا اۋىتقىپ, بۇرا تارتقان تۇستارى بولسا, ءبىرىن-ءبىرى توقتاتىپ, ادىلەتكە شاقىرعان, «ايتقان ءسوزى-قۇرعان قاقپانداي» بولعان بەدەلدى بيلەر قازاق قوعامىنداعى ادىلەتتىلىكتىڭ جارشىسى بولعان. بۇگىندە «بي» ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى جايلى ءبىراۋىزدى كەسىلىپ-پىشىلگەن پىكىر جوق. وسى ماسەلەنى زەرتتەگەن عالىمدار گ.ۆامبەري, ۆ.رادلوۆتار «بي» ءسوزىنىڭ توركىنىن تۇركى تىلىندەگى بيىكتىك, جوعارىلىلىق دەگەن ماعىنالاردان ىزدەسە, لەونتەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, حاليد جانە ت.ب. زەرتتەۋشى عالىمدار وزگە دە پىكىرلەرگە توقتالعان. تۋراسىنا كەلەر بولساق, «بي» ءسوزى ەجەلگى تۇركىنىڭ «بەك» سوزىنەن باستاۋ الىپ, نەگىزىنەن «باسقارۋ», «بيلەۋ», «بيلىك ەتۋ» دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرسە كەرەك. وسى پىكىرگە توقتالساق «بي» تەرمينىنىڭ شىعۋ ۋاقىتى دا ەجەلگى تۇركى زامانى ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى.
قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە بيلەر ينستيتۋتىنىڭ الار ورنى مەن ۇلەس-سالماعى, ماڭىزدىلىعى ايرىقشا بولدى. ويتكەنى, ونىڭ – مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن تەك ادەتتەگى قۇقىقپەن عانا ەمەس, رۋحاني-مادەني سالت-ءداستۇر نەگىزىندە دە ۇشتاستىرا ءارى تەڭەستىرە وتىرىپ قامتاماسىز ەتۋشى بىردەن-ءبىر قۇرىلىم رەتىندەگى ءرولى ەرەكشە. بۇل قۇرىلىم ول كەزدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىمەن تىعىز استاسىپ جاتتى. بيلەر ەل, جەر, جەسىر داۋىن, مال-جان, كاسىپ ماسەلەسىن ءتۇيىندى ءتورت-اق اۋىز سوزبەن تىندىرىپ وتىرعان. تىندىرعاندا دا حاتسىز, قارارسىز, اۋىزشا جۇزەگە اسىرىپ, ءبىتىرىپ وتىرعان. قازىرگىدەي التىن ۋاقىتتارىن جيىن, ءماجىلىس سەزبەن وتكىزىپ, قۇلاش-قۇلاش قاۋلى–قارار قابىلداپ, ونى جوعارى-تومەندى بۇيرىقپەن تاراتىپ, تورەشىلدىككە, قاعازباستىلىققا سالىنباعان. ول كەزدە ءبىر ءبيدىڭ ءوزى وسى كۇنگى سوتتىڭ دا, پروكۋروردىڭ دا, پوليتسيانىڭ دا, وزگە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتتەرىن اتقارعان عوي.
«بي – الەۋمەتتىك كاتەگوريا رەتىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرتە زاماننان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتىر... الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ دامىپ شيەلەنىسۋمەن بىرگە, كەيدە بيلەردىڭ كوپشىلىگى قاناۋشى تاپتاردىڭ ۋاكىلىنە اينالعان. بيلەردىڭ ادەت-زاڭ نورمالارىن تالقىلاۋدا, بيلىك ايتۋدا, ول بيلىكتىڭ ورىندالۋ ادىستەرىن بەلگىلەۋدە كەڭ قۇقىقتارى بولدى. بيلەر سوتى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردىڭ كوپشىلىگىن قارايتىن رەسمي ورگان بولىپ, قۇن, بارىمتا, قالىڭ مال, امەڭگەرلىك, كوپ ايەل الۋ, ت.ب. پاتريارحتىق كەرتارتپا قالدىقتاردى قورعاپ كەلەدى» – دەپ (قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى 2-توم, 322-323بب.) بيلەردىڭ قوعامداعى ءرولىن ادەيى تومەندەتىپ كورسەتكەن. ەل باسقارۋدا بيلەردىڭ ورنى حاننان كەم ەمەستىگىن, ءتىپتى حاننىڭ ءوزىن «بيلەر كەڭەسى» سايلايتىنىنان سەسكەنگەن رەسەي يمپەرياسى قازاقستاندى وتارلاۋ بارىسىندا ولاردىڭ ءرولىن شەكتەپ, مۇلدەم جويىپ تىندى. ال, قاراۋىنداعى بودان ەلدىڭ كۇشتى حاندىقتاردان تۇرۋى, ونداعى بيلەردىڭ كەي جاعدايدا حانداردان دا بەدەلدەرى اسىپ تۇراتىندىعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋىنا كەدەرگى دەپ ءبىلدى. وسى سەبەپتەن بيلەردىڭ قىزمەتىن مۇلدەم جويۋ كوزدەلدى.
1868 جىلى قابىلدانعان «جاڭا ۋستاۆ» قازاق دالاسىندا سۇلتاندىق پەن ەلدى باسقارۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇرلى جۇيەسىن جويىپ تىندى. ەندى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» دەگەن ساياساتپەن قازاق دالاسى ۇساق بولىستارعا باعىنىشتى بولدى. وسىنداي ۇساقتالعان بولىستاردى, بۇرىن كوسەمدىگىمەن, شەشەندىگىمەن حالىققا تانىلعاندا عانا وزدىگىمەن بي اتاناتىنداردى ەندى حالىق سايلاپ, رەسەي پاتشاسىنىڭ ەركەشە قۇقىقتى وكىلدەرى زاڭداستىرىپ بەكىتەتىن بولدى. مۇنداي قادامعا بارۋ عاسىرلار بويى ءمىنسىز قىزمەت ەتىپ, تاريحتىڭ, قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ولاردىڭ بويىنداعى سان-الۋان تۋما تالانتتارىن ءبىرجولاتا جويۋ ەدى. ويتكەنى, ەندى بولىستىققا بي – قازىلىققا ءوزىنىڭ دارا قاسيەتتەرىمەن بي اتانعاندار ەمەس, پارا بەرۋ ارقىلى, حالىقتىڭ ەمەس, قارا باسىنىڭ قۇلقىنىن ويلايتىن, رەسەي پاتشاسى وكىلدەرىنىڭ ايتقانىن ىستەپ, ايداعاندارمەن جۇرەتىن دارىنسىز, جەتەسىز مانساپقورلار «سايلاندى».
بۇل جونىندە دانا اباي ءوزىنىڭ ء«ۇشىنشى سوزىندە» ءاربىر ستارشىن باسى ءبىر بي سايلاۋ ساياساتىن سىناي كەلىپ, بىلاي دەگەن ەدى: «بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاربىر سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇعان بۇرىنعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن», ءاز تاۋكە حاننىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىنداعى كۇندە كەڭەس بولعاندا «جەتى جارعىسىن» بىلمەك كەرەك. بۇل ەسكى سوزدەردىڭ قايسىسى زامان وزگەرگەندىكپەن ەسكىرىپ, بۇل جاڭا زامانعا كەلىسپەيتۇعىن بولسا, ونىڭ ورنىنا تاتىمدى تولىق بيلىك شىعارىپ, تولەۋ سالارعا جارارلىق كىسى بولسا كەرەك ەدى, ونداي كىسى از, ياكي ءتىپتى جوق». ابايدىڭ-«باس-باسىنا بي بولعان وڭشەڭ قيقىم» دەپ قىنجىلۋى وسى كەزدىڭ كورىنىسىنە ايقىن كۋا دەپ بىلەمىز. ال, شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى ش.ءۋاليحانوۆ «بيلەر سوتىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان حالىقتىق ءتۇرى» دەگەن ماقالاسىندا, «بي اتاعىن بەرۋ قازاقتا حالىق تاراپىنان ءبىر سايلاۋ ارقىلى نەمەسە حالىقتى بيلەپ وتىرعان ۇكىمەت تاراپىنان بەكىتۋ ارقىلى بولعان ەمەس, تەك سوت عۇرىپتارىنا ابدەن جەتتىك, سونىمەن قاتار, تىلگە شەشەن قازاقتار عانا بۇل قۇرمەتتى اتاققا ءوز بەتىمەن يە بولىپ وتىرعان. مۇنداي بي اتاعىن الۋ ءۇشىن بي بولام دەگەن قازاق ءوزىنىڭ ىسىنە جەتىكتىگى جانە شەشەندىك قابىلەتى بار ەكەندىگىن حالىق الدىندا سان رەت كورسەتۋگە ءتيىس بولعان. ونداي ادامداردىڭ اتاعى بۇكىل قازاق دالاسىنا تەز جايىلىپ, ولاردىڭ اتى جۇرتتىڭ بارىنە ءمالىم بولىپ وتىرعان».
تاپ وسىنداي پىكىرلەردى قازاق ساحاراسىن كوپ كەزىپ, اۋىز-ادەبيەتىمىز, ادەت-عۇرىپ, سالت-سانامىز تۋرالى كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازعان ءا.ديۆاەۆ, ا.ۆاسيلەۆ, ۆ.رادلوۆىڭ شىعارمالارىنان دا كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. باسقانى بىلاي قويعاندا, جات جۇرتتىڭ وكىلدەرىنىڭ ءوزى «بي ۇستەم تاپتىڭ وكىلى, ول تەك قانا حان-سۇلتانداردىڭ, باي-ماناپتاردىڭ سويىلىن سوعىپ, حالىقتى قاناۋشى» دەگەن پىكىردى بىردە-ءبىرى جازباپتى. ارعى-بەرگى اۋىزشا تاراعان نەمەسە جيناقتالىپ قاعازعا تۇسكەن كونە شەجىرەلەرىمىزگە زەر سالساق, ءبيدىڭ تەك بايلاردىڭ عانا اراسىنان ەمەس, جوق-جىتىكتى كەدەيلەر اراسىنان دا تالاي شىققانىن, «ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن بىتىرگەن» ساڭلاق بيلەر بولعانىن تاريح راستايدى.
سونىمەن, بي دەگەنىمىز – ەل جۇرتىنىڭ ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن, وتكەن شەجىرەسىن, تاريحىن, قوعامىنىڭ دامۋ بارىسىن, اينالا قورشاعان تابيعاتتىڭ سان-الۋان قاسيەتتەرى مەن قۇپيالارىن بىلەتىن, ادامداردىڭ كوكىرەك كوزدەرىنە وي كوزىمەن قاراي الاتىن, قىرلى-قىرلى مىنەز-ق ۇلىقتاردى ايتقىزباي-اق تاپ باساتىن, عىلىم-بىلىمنەن حاباردار, كەمەل پىكىرلەرىن شەشەن تىلمەن جەتكىزىپ بەرۋدە دارا قاسيەتى بار جاندار بولدى. ءبىز بۇل تۇجىرىمىمىزبەن بي اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي شەتىنەن كەمەڭگەر, كوسەم بولعان دەگەن ۇشقارى پىكىر ايتۋدان اۋلاقپىز. ءوزىنىڭ ازدى-كوپتى كورگەن-تۇيگەنىمەن, ءبىر قاعار شەشەن تىلىمەن ورتاعا ءتۇسىپ, قارا باسىنىڭ, قۇلقىنىنىڭ قامى ءۇشىن مالى بارلاردىڭ, حان-سۇلتانداردىڭ تەرىس ەكەندىگىن كورە-تۇرا بۇرىس تارتىپ, ءوز رۋلارىنىڭ سويىلىن سوققان بيسىماقتار دا ەل اراسىندا از ۇشىراسپاعانىن ايتپاساق, اقيقات اۋىلىنان ىرگەمىزدى اۋلاق سالعانىمىز بولار ەدى.
ارينە, ونداي بيسىماقتار اقىعا العان اتىمەن, كيگەن تونىمەن بىرگە توزىپ, حالىق جادىنان تەز ۇمىت بولىپ وتىرعان. بي دەگەنگە ءۇش ارىسىمىز – تولە, قازىبەك, ايتەكە جەتكەن زاڭعار بيىكتەن قاراعانىمىز ابزال. ەندى حالىق دانالىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بيلەر بويىنداعى دارا قاسيەتتەرگە قىسقاشا بولسا دا جەكە-جەكە توقتالىپ, سارالاساق. ول قاسيەتتەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ تۇرماعان جاعدايدا اتىشۋلى بيلەر دوداسىندا قارسى جاعى وسال تۇستان ورىپ ءتۇسىپ, وماقاستىرىپ كەتە بەرەتىن بولعان. ءيا, بي-كوپتى كورگەن, ياعني «كورە-كورە كوسەم بولعان», كوكىرەك كوزى قياداعىنى شالاتىن, ويى ورامدى, كونەنى عانا ءبىلىپ قويماي, بولاشاقتى دا تاپ باسىپ, بايلامدى, باعانالى بولجام جاساي الاتىن, ءاردايىم حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىن جان بولۋى شارت. شەشەندىك – كوپ حالىقتاردا ەرتەدەن ۇشىراساتىن قاسيەت.
ءتىپتى, ەجەلگى ريم يمپەرياسى مەن گرەك, مىسىر ەلدەرىندەگى وقۋ ورىندارىندا شەشەندىك ونەر «ريتوريكا» اتالىپ, نەگىزگى پاندەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالعان. ال, قازاق دالاسىندا بيلەر بىزدەگى سەكىلدى ەشبىر ءپاندى وقىماي-اق ساليقالى ويدىڭ ءتۇيىنىن ءدال جەتكىزۋگە شەبەر بولعان. ءبيدى بۇرىنعى دا, قازىرگى دە جازبا تىلدەرىمىزدە سوت دەپ ءجۇرمىز. بۇل ءبىر جاقتى پىكىر. ادەتتە, داۋلى ماسەلەنى شەشكەن جەردە كەمى ءۇش بي قاتىسقان, ءبىرى – ايىپتاۋشى (پروكۋرور), ەكىنشىسى – اقتاۋشى (ادۆوكات), ءۇشىنشىسى –توبە بي (سۋديا). ال, سوت دەگەنىمىز ءبىر عانا ۇكىم شىعارۋشى سۋديا دەگەن ماعىنانى عانا بىلدىرەدى. سوندىقتان ءبيدى سوت دەپ ەمەس, زاڭگەر دەپ قاراعان دۇرىس سەكىلدى. ايتپەسە, جالپىعا تۇسىنىكتى جاعدايدا «بي» – دەپ اتاعان دا ءجون. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاي – قازاقتا, سونداي-اق جالپى تۇركى ەلدەرىندە بي سەكىلدى قازى دەگەن ءسوز ءجيى كەزىگەدى. قازى دا بيلىك ايتۋشى, تورەلىك ەتۋشى بولىپ سانالادى.
ايتسە دە بي مەن قازى سوزدەرىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. قازى ءبىر ءوزى عانا داۋلى ىسپەن جۇگىنۋشىلەرگە شەشىم شىعارىپ, تورەلىك ايتادى. ال ونىڭ ادىلدىگى مەن ادىلەتسىزدىگى كوپ جاعدايدا تەڭ ءتۇسىپ جاتۋى ىقتيمال. ونداي جاعدايدا داۋشىلار قازىدان اسىپ, بيلەر الدىنا جۇگىنەتىن بولعان. ءارى جوعارىدا ايتقان جانە تومەندە باياندالاتىن تەك بيگە ءتان قاسيەتتەردى قازىدان تالاپ ەتۋ – ورىنسىز, بىلمەستىك بولادى. ياعني, قازى ءوزىنىڭ دۇنيەتانىم, كوزقاراسىنا قاراي دۇرىس بولسىن, بۇرىس بولسىن – تورەلىك ايتۋشى عانا. بيگە وراي تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت بار. حالىق اراسىندا «بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ» دەگەن استارلى ءسوز بار. بۇل ءسوزدى كەيدە بيلەر جۇرگەن جەردە داۋدا كوپ دەپ سىڭارجاقتى ۇعىپ قالامىز. مۇنداي پىكىر قاتە. بۇل ارادا داۋلى ماسەلەنى ەكى بي ەمەس, ءۇش بي (ياعني, تاق ساندى) شەشسىن دەگەنى.
ياعني, ءبىرى ايىپتاۋشى, ەكىنشىسى – اقتاۋشى بولسا, ال ءۇشىنشىسى – ورتاق, ءادىل شەشىم ايتاتىن توبە بي بولسىن دەگەندى مەڭزەگەنى. بۇل ءادىس سول كەزەڭدەگى دالا دەموكراتياسىنىڭ تاپتىرماس تۋىندىسى بولىپ تابىلادى. بي ەلشى (ديپلومات) مامىلەگەر رەتىندە دە تاريحتان ورىن العان. «جاۋلاستىرماق-جاۋشىدان, ەلدەستىرمەك-ەلشىدەن», «ەلشىسىنە قاراپ ەلىن تانى» دەگەن سەكىلدى تەك قانا قازاققا ءتان ەمەس, تۇركى داۋىرىنەن كەلە جاتقان كوپتەگەن ماقال-ماتەلدەردە قانشاما تەرەڭ ماعىنا جاتقانىن ءبىز ءالى دە جەتە پايىمداي الماي كەلەمىز. ياعني, بي تەك ەل ىشىندەگى داۋلى ماسەلەنى شەشەدى ەكەن دەپ قاراۋىمىز دا جەتە باعامداماۋشىلىق. ارينە, جەكە ادامدار, رۋ, تايپا, ۇلىس ارالىعىنداعى كيكىلجىڭدى ەل مەن ەل اراسىنداعى داۋلى ىستەرمەن قاتار قويۋعا بولمايدى. سول سەبەپتى دە, سوڭعى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جات جۇرتقا ناعىز بەدەلدى بيلەردى جىبەرىپ رەتتەپ وتىرعان. قازاقتارمەن جاۋلاسىپ كەلگەن جوڭعار حاندىعىنا سوعىستى توقتاتىپ, تاتۋ كورشىلىك قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن كەزىندە قازىبەك بي باستاعان ەلشى جىبەرىلگەن. سوندا قازبەك ءبيدىڭ جوڭعار حانىنا ەلشىلىككە بارعاندا ايتقانى: «سەن تەمىر دە مەن كومىر, ەرىتكەلى كەلگەمىن. ەكى ەلىكتىڭ بالاسىن, تەلىتكەلى كەلگەمىن. ەگەسەتىن ەل شىقسا, يىلتكەلى كەلگەمىن. تۇتقىر سارى جەلىممىن, جابىسقالى كەلگەمىن. جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار شابىسقالى كەلگەمىن. تانىمايتىن جاتتارعا, تانىسقالى كەلگەمىن. قازاق-قالماق بالاسى, تابىسقالى كەلگەمىن. تابىسۋعا كەلمەسەڭ, تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت, سەن قابان دا مەن ارىستان الىسقالى كەلگەمىن».
ەل باسشىلارى سول زاماندا بيلەر ارقىلى بارلىق تۇيىندەلگەن ماسەلەلەردى مۇمكىندىگىنشە بەيبىت جولمەن شەشىپ, ءباتۋالاستىرۋدى مۇرات تۇتقان. بيلەر ساياساتپەن دە اينالىسىپ, قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ وتىرعان. بي – جەكەلەگەن ادامدار, رۋ مەن رۋ, تايپا مەن تايپا اراسىنداعى داۋ-جانجالدى شەشۋمەن عانا شەكتەلمەگەنى بارشاعا ءمالىم جاي. ولار ەل مەن ەل اراسىنداعى قوعامدىق ءمانى زور ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋدە حان-سۇلتانداردىڭ نەگىزگى تىرەگى, كەڭەسشىسى بولعان. حان قانشاما قاھارلى بولعاننىڭ وزىندە «بيلەر كەڭەسىندە» كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانعان شەشىمدى جەكە بيلىكپەن بۇزا الماعان. ايگىلى ءاز جانىبەك حاننىڭ جانىندا ەل ءىشىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, باعا بەرىپ, ءجون-جورالعى سىلتەيتىن الپىس بي بولعان ەكەن دەيدى.
اتاقتى ابىلاي حاننىڭ جانىندا ۇنەمى كەڭەسشى 8 بي بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ال, ءيىسى قازاقتىڭ كەمەڭگەر حانى ءاز تاۋكە, بۇگىندە ەجەلگى گرەكتەردىڭ زاڭگەرى سالون شىعارعان زاڭمەن پارا-پار دەلىنىپ جۇرگەن, «جەتى جارعىنى» جازعاندا وشاقتىڭ ءۇش اياعىنداي تەڭ تۇرعان بيلەرىمىز – تولە, قازىبەك, ايتەكەلەردىڭ اقىل-كەڭەسىن باسشىلىققا العانىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. كۇلتوبە, مارتوبە باستارىندا وتكەن تالاي ايگىلى كەڭەستەردە ەل بىرلىگى, اس-اۋقاتى, اماندىعى مەن بولاشاعى جايىندا كەلەلى ىسكە كەڭەس بەرگەن دە وسى بيلەرىمىز بولاتىن. ەل ىشىندە بي وي ءتۇيىپ, ءسوز ۇستاپ, ءادىل تورەلىك ايتۋمەن بىرگە, بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ بولاشاق ۇرپاعىن تاربيەلەۋدە دە تەڭدەسسىز قىزمەت اتقارۋمەن قادىرمەندى سانالعان. قالاي بولعاندا دا سان عاسىرلار بويى حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ, ونىڭ ەل باسقارۋ جۇيەسىندە ايرىقشا قوعامدىق ماڭىز اتقارىپ كەلگەن بيلەردىڭ ءرولىن قايتا جانداندىرساق, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتەرىمىزدى ساقتاۋعا كومەكتەسەر ەدى.
وسى قاستەرلى مۇرا, دانالىق, «قارا قىلدى قاق جارار» ادىلدىكتىڭ ادال وعى, ساتىلماعان قازاقتىڭ كيەلى اۋىزدى بيلەرىنەن شىققان سوزدەر بۇگىنگى تاڭدا دا قازاق قوعامىنا ۇلگى بولۋى قاجەت ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق دەگەن ويدامىز.
قۋاندىق ەسەنعازى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
