كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
2014 جىلى ەلىمىزدە الكوگولدى ىشىمدىكتەردى ساتۋ ۋاقىتى شەكتەلدى. كۇشتىلىگى جوعارى اراق-شاراپتى دۇكەندە ساعات 21:00-دەن 12:00-گە دەيىن, ال سپيرتتىك مولشەرى از سۋسىنداردى 23:00-دەن 08:00-گە دەيىن ساتۋعا تىيىم سالىندى. مۇنداي شەكتەۋ بۇرىن جۇمىس كۇندەرى ساعات 23:00-دەن 08:00-گە دەيىن, دەمالىس كۇندەرى 00:00-دەن 08:00-گە دەيىن قولدانىلاتىن. 2020 جىلى ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى 21 جاسقا تولماعان ادامدارعا ساتۋعا توسقاۋىل قويىلدى. وعان دەيىن بۇل شەكتەۋ تەك 18 جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى ەدى.
2019 جىلى ماساڭ كۇيدە كولىك جۇرگىزگەندەرگە قولدانىلاتىن جازا ايتارلىقتاي قاتايتىلدى. وسىنداي قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرگەندەر كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان 7 جىلعا دەيىن ايىرىلىپ, 15 تاۋلىككە دەيىن مىندەتتى تۇردە اكىمشىلىك قاماۋعا الىنادى. ماساڭ كۇيدە جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن بۇزىپ, جول-كولىك وقيعاسىنا سەبەپكەر بولعانداردى 20 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ, بىردەن 7 جىلعا كولىك جۇرگىزۋدەن شەتتەتۋ قاراستىرىلدى. ناتيجەسىندە, اراقپەن بىرگە «اقىلىن دا ىشكەن» ادامداردىڭ كىناسىنەن بولعان اپات سانى 2019 جىلعى 622-دەن 2023 جىلى 426-عا دەيىن, كىسى ءولىمى 138-دەن 104-كە دەيىن تومەندەدى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى رەسپۋبليكامىزدا ماس كۇيدە جاسالعان 14 276 قىلمىس تىركەلگەن بولسا, بىلتىر وسى كورسەتكىش 8 322-گە دەيىن نەمەسە 52,3%-عا ازايدى. ەسىرتكىگە, ۋىتتى زاتتارعا ەلتىگەن كۇيدە جاسالعان قىلمىس سانى 1347-دەن 765-كە دەيىن, ياعني 56,7%-عا كەمىدى. بۇل دەرەكتەر ناشاقورلىقپەن سالىستىرعاندا ىشىمدىككە تاۋەلدىلىكتىڭ قوعامعا توندىرەتىن قاۋپى الدەقايدا زور ەكەنىن ايعاقتايدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باياندامالارىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, 2019 جىلى ەلىمىزدە 15 جاستان اسقان ءار ادامعا شاققاندا 4,8 ليتر تازا سپيرت تۇتىنىلعان بولسا, 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش
4,5 ليترگە دەيىن ازايعان. ايتسە دە ەلىمىز اراق-شاراپ ىشۋدەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە قىرعىزستاندى عانا العا سالىپ وتىر. ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ ارقايسىسى ورتا ەسەپپەن 5 ليتر الكوگول تۇتىنعان. تاجىكستاندا – 0,9, ازەربايجاندا – 2, وزبەكستاندا – 2,6, تۇرىكمەنستاندا 2,9 ءليتردى قۇراعان. باۋىرلاس تۇركيادا دا «اششى سۋ» بىزبەن سالىستىرعاندا ەداۋىر از ىشىلەدى ەكەن – 1,8 ليتر. قانداستار كوپ شوعىرلانعان موڭعوليادا بۇل كورسەتكىش – 7,9 ليتر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءار تۇرعىنىنا شاققاندا 10,9 ليتردەن كەلەتىن بەلارۋس «كوش باستاپ» تۇر. رەسەيدە ودان ءسال از – 10,4 ليتر, ارمەنيادا 5 ليتردەن كەلگەن.
الكوگولدى ەڭ از تۇتىناتىن ەلدەردىڭ قاتارىنان كۋۆەيت, سۋدان, ماۆريتانيا, سومالي, اۋعانستان, بانگلادەش, ساۋد ارابياسى, يندونەزيا, مىسىر, نيگەر, يەمەن, پاكىستان, ليۆيا سىندى حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن 13 مەملەكەت ورىن العان. «ەڭ كوپ ىشەتىن» ەلدەردىڭ وندىعىنا رۋمىنيا (جان باسىنا ورتا ەسەپپەن 17 ليتر), گرۋزيا (14,3), چەحيا (13,3), لاتۆيا (13,1), ۋگاندا (12,2), گەرمانيا (12,2), اۋستريا (12), سەيشەل ارالدارى (12), بولگاريا (11,9), ليتۆا (11,8) ەنگەن.
«بىرەۋگە قاراپ بۇكىرمىن, بىرەۋگە قاراپ شۇكىرمىن» دەمەكشى, ەلىمىزدە الكوگولدى تۇتىنۋ ءبىرشاما ازايىپ, ماس كۇيدە جاسالعان قىلمىس سانى دا اجەپتاۋىر كەمىگەنىمەن, وڭىرلەردەگى جاعداي ءارتۇرلى. ءسپيرتتى ىشىمدىكتى شەكتەن تىس ءىشۋ سالدارىنان قىلمىسقا ۇرىنۋ, اسىرەسە استانا قالاسىندا جيىلەپ تۇر. مەگاپوليستە مۇنداي قىلمىس سانى بۇرناعى جىلعى 718-دەن بىلتىر 674-كە دەيىن تومەندەگەنىنە قاراماستان ەلوردا وزگە وڭىرلەرگە «بايگە بەرگەن» جوق. قوستاناي (670 قىلمىس), شىعىس قازاقستان (667), اقمولا (647), سولتۇستىك قازاقستان (621), پاۆلودار (608) وبلىستارىندا دا ماستىقپەن جاسالعان قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق كوپ. شىمكەنت قالاسىندا وسى جونىندەگى كورسەتكىش بۇرناعى جىلعى 182-دەن 317-گە دەيىن, ياعني 74,2%-عا كۇرت ارتقان. وعان كورشىلەس تۇركىستان وبلىسىندا 254-تەن 386-عا دەيىن نەمەسە 52%-عا كوبەيىپ كەتكەن. اتىراۋ وبلىسىندا 175-تەن 199-عا دەيىن (13,7%-عا), باتىس قازاقستان وبلىسىندا 378-دەن 452-گە دەيىن (19,6%-عا) ۇلعايعان.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ءاربىر ەكىنشى كىسى ءولتىرۋ, ءاربىر ءۇشىنشى زورلاۋ, بۇزاقىلىق, ءاربىر ءتورتىنشى توناۋ, جول-كولىك وقيعاسى, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جارتىسىنان كوبى ماس كۇيدە جاسالادى. وسىعان وراي ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ بىلتىرعى قازاندا ماجىلىستە وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا الكوگولدى ينتەرنەت ارقىلى ساتۋعا تولىق تىيىم سالۋدى, اراق-شاراپتى مامانداندىرىلعان دۇكەندەردە عانا ساتۋدى, ويىن-ساۋىق ورىندارىندا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋ ۋاقىتىن شەكتەۋدى ۇسىندى. بىراق بۇل ۇسىنىستار كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى مەن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. دەگەنمەن كەيبىر قوعام بەلسەندىلەرى ءمينيستردىڭ باستاماسىن وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سانايدى. ەگەر اتالعان ۇسىنىستار قابىلدانسا, وندا ەلىمىز الكوگولگە قارسى زاڭناماسى ەڭ قاتاڭ مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋى مۇمكىن. الايدا تاريح تىيىم سالۋ ءتاسىلىنىڭ ءوزىن اقتاي بەرمەيتىنىن تالاي مارتە دالەلدەگەن. مىسالى, كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارى ەنگىزگەن «قۇرعاق زاڭ», ءجۇزىم القاپتارىن جويۋ شارالارى ەش ناتيجە بەرمەگەنى ايان.
جاقىندا ۇكىمەتكە ماسكۇنەمدىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ساۋال جولداعان ءماجىلىس دەپۋتاتى ماگەررام ماگەرراموۆ بىرقاتار باستاما كوتەردى. سونىڭ ىشىندە بالالار مەكەمەلەرى مەن ءبىلىم ۇيىمدارىنان 100 مەتر راديۋستا الكوگولدى ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالعان بۇرىنعى نورماعا قايتا ورالۋ, الكوگول ءونىمى قوزعالىسىن باقىلاۋ ماقساتىندا اراق-شاراپتى مىندەتتى تۇردە تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ, كامەلەتكە تولماعاندار مەن جاستار اراسىندا ىشىمدىككە تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىستارى نازار اۋدارارلىق. بۇعان قوسا, مۇددەلى ورتالىق, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر بۇگىندە ەلىمىزدەگى 429 اۋىلدىڭ الكوگولدەن تولىق باس تارتقانىن, اتىراۋ وبلىسىندا اراق-شاراپ ساتىلمايتىن 53 اۋىلدا كەيىنگى ەكى جىلدا بىردە-ءبىر قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلمەگەنىن ەسكەرىپ, وسى باعىتتاعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جانداندىرا تۇسسە, قۇبا-قۇپ.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنىپ, وتكەن جىلى 30 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قۇقىقبۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭنىڭ 74-بابى ماساڭ كۇيدە جاسالاتىن قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ارنالعانى وتە ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدا پسيحيكاعا بەلسەندى اسەر ەتەتىن زاتتاردى تۇتىنۋىنا بايلانىستى مىنەز-قۇلقى بۇزىلعان ادامداردى انىقتاۋ, ەسەپكە قويۋ جانە وڭالتۋ, ولارعا مەديتسينالىق سيپاتتاعى ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولدانۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كوشەدە, قوعامدىق ورىندا ىشىمدىك ىشەتىن نەمەسە ماساڭ كۇيدە جۇرەتىن ادامداردى انىقتاۋعا مىندەتتىلىگى تۋرالى تالاپتار كوزدەلگەن. سونداي-اق ماسكۇنەمدىككە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جۇكتەلدى. بۇل شارالاردىڭ قوعامدى وسى الەۋمەتتىك دەرتتەن ارىلتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
