كۇلتەگىن جازۋىنىڭ كىلتى

اڭگىمە جەلىسىن اۋەلدەن باس­تاساق, كۇللى ەۋرازيالىق اۋماقتى قامتىپ جاتقان ەجەل­گى تۇركى ەسكەرتكىش جازبالارىنىڭ ءبىر پۇشپاعى ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرى حاقىنداعى مالىمەت ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنان باستاپ, باتىس پەن رەسەي ماماندارىنىڭ نازارىن اۋداردى. جازبا تۋرالى تۇڭعىش  دەرەك 1825 جىلى رەسەيلىك ءسىبىرتانۋشى گريگوري سپاسسكيدىڭ اۆتورلىعىمەن «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىنا جاريالانىپتى. بۇل ماعلۇمات ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەردى ەلەڭ ەتكىزەدى. ناتيجەسىندە, فين ارحەولوگيالىق قوعامى موڭعول دالاسىنا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرادى.

ءدال وسى جىلدارى وتۇكەن دالاسىندا ورىن تەپكەن تۇركى جازبالارىن زەرتتەۋ جولىندا رەسەي عىلىم اكادەمياسى مەن «فين-ۋگور» قوعامى اراسىندا باسەكەلەستىك پايدا بولادى. ءبىرىنشى بولىپ قوزعالعان ن.يادرينتسەۆ (1842–1894) باستاعان ورىس عالىمدارى 1879 جىلى ورحون بويىن كوكتەي ءسۇزىپ, كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى تىڭ دۇنيەلەر تابادى. ونى رەسەي ارحەولوگتەرىنىڭ ءVىىى كونگرەسىندە جاريا ەتەدى.

ودان كەيىن 1891 جىلى بۇل ىسكە اتاقتى تۇركولوگ ۆ.رادلوۆ تارتىلادى. ول باستاعان ەكسپەديتسيا ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بارلىق نىسانىن فوتوعا ءتۇسىرىپ, ەكى ۇلكەن اتلاس جاساپ شىعادى.

جوعارىدا رەسەيلىكتەر جاساعان اتلاستارمەن تانىسقان كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆيلگەلم تومسەن (1842–1925) 1883 جىلى 25 قاراشا كۇنى قۇپيا جازۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, بۇل جاڭالىعىن دانيانىڭ كورولدىق عىلىم اكادەمياسى الدىندا 15 جەلتوقسان كۇنى بايان ەتەدى. ءسويتىپ, بۇدان 60 جىل بۇرىن گ.سپاسسكي ايتقان «ەرتە مە, كەش پە, ءسىبىردىڭ بايىرعى مۇرالارى ءوزىنىڭ شامپوليونىن تۋدىرادى» دەگەن ءسوزى شىندىققا اينالادى.

«تومسەننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – چەح, نەمىس, سەرب, پولياك, ۆەنگر, اراب, پارسى, سىعان, جاپون, قىتاي, تۇرىك تىلدەرىن ءارتۇرلى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن, تالانتتى عالىم ەدى», دەپ جازادى, ەلىمىزگە تانىمال تۇركولوگ-عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.

وسى ورايدا دانيالىق عالىم بۇعان دەيىن ەشكىم وقىماعان كۇلتەگىن جازۋىنىڭ كىلتىن قالاي تاپتى دەگەنگە توقتالساق, بۇل تۋرالى وتاندىق تۇركولوگتەر م.جولداسبەكوۆ پەن ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىلعانداي, تومسەن مىرزا ەڭ اۋەلى بەلگىسىز جازۋدى وقۋ ءۇشىن ونىڭ تاڭبالانۋ باعىتىن ايقىنداۋ قاجەت دەپ تانيدى. ءسويتىپ, ءماتىن وڭنان سولعا قاراي جازىلعانىن (اراب جازۋى  سياقتى) انىقتاپ الادى. ودان كەيىن ارىپتەردىڭ بادىزدەلگەن دارا بەلگىسىنە نازار اۋدارىپ, 38 ءارىپ-تاڭبا بارىن انىقتايدى.

تومسەن وسىلاي ەسكەرتكىش جازبانىڭ سىرتقى كورىنىسى مەن جالپى مازمۇنىن ناقتىلاپ العاننان كەيىن ءبىر داۋىسسىز ىلگەرى دىبىستىڭ ىقپالىمەن بايلانىسا ما, جوق پا دەگەنگە ءمان بەرەدى. ول ءۇشىن تومسەن حVح ءتارىزدى ۇقساس تاڭبالار توبىن تاڭداپ الىپ, ح داۋىسسىز دىبىستى بىلدىرسە, ءۇ داۋىستى داۋىس دىبىس بولۋعا ءتيىس, ال كەرىسىنشە ح داۋىستى بولسا, ءۇ داۋىسسىز دىبىس بولۋعا ءتيىس دەگەن قورىتىندى جاسايدى. وسى ءتاسىل ارقىلى تاڭبالاردى داۋىستى جانە داۋىسسىز دەپ ەكى بولىككە جىكتەپ الدى.

«البەتتە, بۇل ءتاسىل بىردەن دالدىگىن تاپپادى. ويتكەنى عالىمعا تۇسپال-بول­جام ەمەس, ءدال تۇسكەن ناقتى دالەل كەرەك ەدى. سوندىقتان تومسەنگە ءارى قاراي ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى», دەپ جازادى تۇركولوگ-ادەبيەتشى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ (جولداسبەكوۆ. م. ۇلى دالا ادەبيەتى. – استانا: «عىلىم» باسپاسى, 2018. – 39-ب.).

كەلەسى كەزەكتە زەرتتەۋشى كۇلتەگىن جازبا ەسكەرتكىشىنىڭ ەكىنشى بەتىندە بادىزدەلگەن قىتاي تىلىندەگى ماتىنگە نازار اۋدارادى. ونداعى ء«تاڭىر», «كيۋە-تە-گين» جانە «تۋ-كيۋە» سوزدەرىن تاڭداپ الىپ, زەرتتەۋدىڭ تىرەگى ەتەدى. بۇل اتاۋلار دىبىستالعان توعىز تاڭبا-ءارىپتى انىقتاعان سوڭ, قالعان دىبىستىق تاڭ­بالاردى وسىلارعا ۇيلەستىرە زەرتتەپ, جازبا ەسكەرتكىشتىڭ الىپپەسىن قۇراپ شىعادى.

كەلەسى 1894 جىلى ورىس عالىمى رادلوۆ ارىپتەسى تومسەن انىقتاعان ارىپتەردى پايدالانا وتىرىپ, كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ تولىق اۋدارماسىن جاساپ, ونى 1894 جىلى 19 قاڭتار كۇنى پەتەربۋرگ عىلىم اكادەمياسى تورالقاسى الدىندا ايگىلەيدى. ودان كەيىن ماتىن­گە بەرتىندە اكادەميك س.مالوۆ جان-جاقتى اۋدارما جاساسا, قازاق عالىم­دارى اراسىنان ع.مۇساباەۆ, ع.ايداروۆ, ا.امانجولوۆ, م.جولداسبەكوۆ, س.قارجاۋ­بايلار ورحون جازبالارىنىڭ تىلدىك مۇراسىن زەرتتەدى.

ۇزاق جىل قۇپياسىن ساقتاپ كەلگەن كۇلتەگىن جازبا ءماتىنى وسىلاي وقىلعان ەكەن. بىراق جازۋدىڭ كىلتىن تاپقان ۆ.تومسەن ەكى جىل اۋىرىپ قالىپ, كونە تۇركى جازۋ تاڭبالارىن زەرتتەۋ ىسىندە ازداعان ءۇزىلىس تۋىندايدى. دەنساۋلىعىن تۇزەپ العان تومسەن 1896 جىلى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىتاپتى جازىپ شىعادى.

كىتاپ ەكى تاراۋدان تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىمى «الفاۆيت» (L’Alphabet) دەپ اتالىپ, اۆتور ءوزى نەگىزدەگەن ەجەلگى تۇركى الىپبيلەرىن جەكە-جەكە تاڭبالاپ, ولارعا دىبىستىق (فونەما) تۇرعىدان تۇسىنىك بەرگەن ەكەن. ەكىنشى بولىمگە  «ترانسكريپتسيا جانە اۋدارىلعان ماتىندەر» (I جانە II ەسكەرتكىشتەر) («Transcription et traduction des textes (monuments I et II)») دەگەن اتاۋ بەرىلىپتى.

ال ءۇشىنشى ءبولىم «تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەر» («Additions et rectifications») اتالىپ, ىشىنەن «ماتەريالداردىڭ انا­ليتيكالىق يندەكسى» («Index analytique des matières») جانە «تۇركى ين­دە­سى: اتاۋلارعا تۇسىنىك» («Index turc. a. Lexique») دەيتىن ەكى تاراۋعا جىكتەلىپتى.

بۇل كىتاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇركىتانۋ سالاسىندا ءالى قۇنىن جويماعان بىردەن-ءبىر دەرەككوز رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.