ءسوز باققانعا «ساۋدا» مۇندا دا جەتەدى. جاقىندا عوي, ءوزىمىز ءسۇيسىنىپ وقيتىن كەڭشىلىك اقىننىڭ بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان ولەڭى شىعا كەلدى. جاريالانباعان دەگەندە, بىردە-ءبىر جيناعىنا ەنبەگەن جىرى ەكەن. كەزىندە جاتتاپ الىپ, وسى كۇنگە دەيىن كوكەيىندە ساقتاپ, جۋىردا ەلگە تابىستىرعان اقىن مۇحاربەك جاكەي ۇلى ك.مىرزابەكوۆتىڭ «قىز» دەگەن بۇل ولەڭى 1992 جىلى «جالىن» جۋرنالىنا شىققانىن ايتادى. سودان بەرى شىنىمەن-اق ەشبىر كىتابىنا ەنبەگەن. ولەڭ وقي باستاعاننان «مەن عوي, كەڭشىلىك» دەگەندەي جايدارى كۇيىمەن جەتەلەپ, بەيمارال شاققا باتىرىپ اكەتەدى.
«قۇبىلاعا كۇننىڭ قۇلاپ تا قالعان مەزگىلى,
قارشاداي قىزدىڭ جىلاپ تا بولعان مەزگىلى.
ق ۇلىن دا داۋسى شىرقىراپ شىعىپ, شىركىن-اي,
قۇلدىراپ قاشىپ جىراقتا قالعان مەزگىلى».
بۇلاي بىركەلكى باپتى جۇرىستەن حابار بەرەتىن ساۋ اياڭ, سار جەلىستىڭ ءوزىن سالماقتاندىرىپ, اسا الىپ قاشپاي, ج ۇلىپ تا كەتپەيتىن جايدارى لەپپەن شۋماقتايتىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ قانا. ولەڭدەرىنەن باتار كۇننىڭ قىزىل ارايى رەڭ بەرىپ, ويلى اعىسىنا تارتادى. اسپەتى دە, اسەرى دە ەمەس, ءومىردىڭ ءوزى جۇزگەن كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ بۋى سانانى جاۋلايدى.
«كىلەگەي ساۋلە كۇلدىرەپ جانىپ كۇللى ايماق,
تۇرالاپ جاتقان تاعدىرىن قىزدىڭ تۇردى ويلاپ.
قۇيىن دا قاشتى ويپاڭنان ورگە جول بويلاپ,
قۇستار دا ساستى شالقارداي كولدە ويبايلاپ»,
دەپ جالعاسادى ەكىنشى شۋماعى. مۇندا اقىن ءبىرىنشى شۋماقتاعى تىنىشتىقتى «بۇزادى». العاشقى شۋماقتا جىلاپ بولعان قىزدىڭ ق ۇلىن داۋسى جىراقتا قالعان ەدى عوي, دەمەك, ماڭاي تىنا باستاعانىن سەزەمىز. اۆتوردىڭ تەك وزىنە عانا ءتان جەكە قولتاڭباسى وسى ەكىنشى شۋماقتا تىپتەن ايقىن كورىنەدى. تاقيانىڭ باسىندا ۇلبىرەگەن ۇكى مامىعىنداي ساۋلەنىڭ جاندى بەينەگە اينالىپ كۇلدىرەپ كورىنۋى اقىن ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى دەر ەدىك. ونىڭ كۇلدىرەيتىنى – كەشكى شاقتى بىلدىرەتىنى بەلگىلى. كۇننىڭ قىزۋى قايتسا دا, ورتەپ وتكەن ىستىق لەپتەن اينالا كۇلدىرەپ تۇرعانىن ۇعاسىز. اقىن تاعى ءبىر ولەڭىندە «كۇرەڭ ارشا كۇلدىرەپ كەشكى نۇرمەن, ەگىلىپ ءبىر جىلاۋشى ەد ەسكى قىرمەن» دەيتىن. وسىنداي تابيعات كورىنىستەرىن بوياماسىز سۋرەتتەپ, ەڭ باستىسى, سەزىندىرۋ قيىننىڭ قيىنى شىعار. ساۋلەنىڭ جاپىراقتى كەسىپ نە تەسىپ وتكەنى ونسىز دا قيمىلعا قۇرىلعان, ايتىپ بەرگەنگە بەيىم تۇرادى. مۇندا كۇندىز ورتەگەن كۇننىڭ باسەڭسىگەن وتىنان باياۋ «كۇلدىرەپ جانعان كەشكى ايماقتىڭ» دەمى تىنىس بەرۋگە ءتيىس. وسىنشاما قۇبىلىستىڭ ءبارى تابيعاتپەن بىرگە قىزدىڭ دا ىشىندە ءجۇرىپ جاتقانىن سەزدىرەدى اقىن. ناعىز سۋرەت ەندىگى ءۇشىنشى شۋماقتا قىلاڭ بەرەدى.
«سەلك ەتىپ سەلەۋ توپىراعىن تارپىپ تەپكەندە,
شاشاعى ۇشىپ, ساباعى سىنىپ كەتكەن بە؟
سەلەۋلەر نەگە سەلدىرەپ قالعان دەپ جۇرسەم,
اشىنۋلاردىڭ ازابى, ءسىرا, وتكەن بە؟» دەيدى.
تۇمسا تابيعاتتىڭ بۇل سۋرەتى قىردا وسكەن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ باسىن شايقاتارى ءسوزسىز. سەلەۋ دەگەنىڭىز ارقادا قىردىڭ بەتى مەن جازىققا بىتەتىن كودەنىڭ گ ۇلى. مامىردىڭ سوڭى مەن ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا 10–15 كۇن, بالكىم 20 كۇن ءسۇت تاتىپ تۇرادى. بۇل ۋاقىتتا سەلەۋ باسى قويدىڭ سۇتىندەي قويمالجىڭ كەلەدى. ىستىق ءبىر ۇرعاندا ءسۇت تاتىعان بالعىن سەلەۋىڭىزدىڭ شاشاعى ۇشىپ جوعالادى, بىراق بويىنداعى بالعىنى قالىپ, ءسۇتى قويىلىپ, قاۋىزىندا ساقتالىپ شىلدەگە جەتەدى. ال شىلدەنىڭ ىستىعى قۋىرعاندا باسى قاتايىپ, قادالعان جەرىنەن قايتىپ شىقپايتىن ءۇپ-ۇشكىر جەبەنىڭ ۇشى سەكىلدى تىكەنگە اينالادى. قوزى-لاقتىڭ, ءتىپتى قوي-ەشكىنىڭ تەرىسىنە قادالىپ, ەت پەن تەرى اراسىندا ۇشى قالىپ كەتەدى. العاشىندا الگىندەي بالعىن ءارى ءتاتتى بولىپ بىتكەن سەلەۋ قادالعان جەرىنەن قان الماي قويمايتىن قاندى جەبەگە اينالعان سوڭ نە جورىق؟ وقي بىلگەنگە دالانىڭ ءوزى ءومىر ساباعى, وتپەلى عۇمىر سىرىن ناقتى مىسالمەن ۇقتىراتىن ەڭ قاسيەتتى كىتاپ ەكەنى وسىنداي سۇمدىقتاردان بىلىنەدى. ءبىر كەزدەگى گۇل – ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ تىكەن. ءبىر كەزدەگى گۇل بارا-بارا جەمىسكە اينالادى, دەر كەزىندە تەرىپ, ءدامىن تاتپاسا ول دا ءشىرىپ جەردە قالادى. اقىننىڭ ايتپاعى دا وسى سەلەۋ عوي, ىشىنە ۇرەي نە الدەقايدان دۇلەي ءبىر سەزىم تۇسكەندە سەلك ەتىپ ءوزى وسكەن توپىراعىن تارپىپ تەۋىپ تۇسكەنىن كورمەيسىز بە؟ سويتكەنشە بولماي گۇل اتىن ايگىلەپ تۇرعان شاشاعى ۇشىپ جونەلگەنىن دە استارلاپ قانا ايتادى. راسىن دا قىز بالانىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان الاقۇيىن ءومىر سالعان ءارتۇرلى سەزىمدەر جان بالاسىنا ساۋلەسى مەن كولەڭكەسىن تۇسىرمەي قويماسىن سىنالاپ قانا ساباقتايدى. سەلك ەتكەندى تالاي كورىپ ءجۇرمىز, بىراق قالىپتى سانايمىز. ءناپ-نازىك ادام جانى, ونىڭ ىشىندە قىز بالانىڭ نازىكتەن دە نازىك مىڭ قاتپارلى سانا-سەزىمىندە ءبىر سەلك ەتكەندە بالكىم قانشاما ءتىن ءۇزىلىپ, مۇمكىن سول ۇزىلگەن جەردەن ودان دا كوپ ءتىن پايدا بولۋى ىقتيمال عوي. ياعني مۇندا اقىن سەلەۋلەردىڭ سەلدىرەپ قالعانىن, شاشاقتارىنىڭ ۇشىپ كەتكەنىن مەڭزەۋ ارقىلى كەيبىر سەزىمدەردىڭ سونگەنىن نۇسقاعىسى كەلدى مە ەكەن؟ جاستىقتا بارىنە ەلىككىش بالا كوڭىل كەيىن كەلە-كەلە ءورىسىن ناقتىلايدى. باسى ارتىق دۇنيەلەردىڭ كەدەرگى ەكەنىن ءتۇسىنىپ شورت كەسەتىن كەزدەر دە كەزدەسىپ جاتادى. انىعى بۇل ولەڭدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەزدەيسوق نالانىڭ ءتۇپباستاۋىن ۇعۋ ازدىق ەتەدى, دالانىڭ تابيعاتىن مايدان قىل سۋىرعانداي تانۋ قاجەت دەر ەدىك.
«قىزىنعان كەزدە قىپ-قىزىل قۇمدار بۋلانىپ,
جىلادى-اۋ دەيمىن, كوزىنىڭ الدى سۋلانىپ.
كودەدەن كوككە ىشقىنىپ ۇشقان بوزتورعاي
ارباعان جىلان الدىنا ءتۇستى ۋلانىپ.
ەڭكۋدەن جەتكەن سايابىر ساۋلە جالتارىپ,
جاندى دا كەتتى جيەكتە جۇزگەن جاڭقا بۇلت.
قۇراعى كولدىڭ ۇياتتان ۇركىپ قوزعالدى,
ەن سالعان مالدىڭ قۇلاعىنا ۇقساپ قان تامىپ».
ءتورتىنشى, بەسىنشى شۋماقتا ولەڭ تىپتەن شىرقاپ الا جونەلگەندەي. ءوز باۋىرىنان ونگەن سەلەۋ توپىراعىن تارپىپ تەپكەندە تابيعات انا سىلكىنىپ كەتكەندەي كۇي كەشتىرەدى وقىرمانعا. «كودەدەن كوككە ىشقىنىپ ۇشقان بوزتورعاي, ارباعان جىلان الدىنا ءتۇستى ۋلانىپ» دەيدى اقىن. دۇنيەگە وسىلاي ۇرماي-سوقپاي ءتىل ءبىتىرىپ قويعان جىر شۋماقتارىنا ءبىز ارنايى توقتالدىق. قالعان شۋماقتارىن تاۋىپ وقۋ پاتشا كوڭىل وقىرماننىڭ ءوز ىقتيارىندا.
