اداماتا جارالعالى بەرى ولەرمەن ءىبىلىستىڭ وزىمشىلدىگىنەن باستالعان ز ۇلىمدىق پەن جاماندىق اتاۋلى ادام ۇرپاعى قاسىرەتى مەن قاسيەتى مىڭ قاتپار جۇمباققا اينالعان جەردىڭ قۇشاعىنا تارار كەزەڭدە ابىل مەن قابىلدىڭ ورتاسىنا وت تاستاۋمەن جالعاسىپتى. سودان بەرى ميلليونداعان جىل ءوتىپ, ادام ساناسى نەشە الۋان اۆانگاردتىق كەزەڭدەردى, زۇلمات سوعىستاردى, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەيبىت كۇندەردى باستان كەشىپ كەلە جاتسا دا اق پەن قارانىڭ شايقاسى ءبىر توقتاماپتى. ءبىر جاعىنان ۇلت پەن ۇلتتى, ۇلىس پەن ۇلىستى تايتالاستىرىپ قويسا, ەكىنشى جاعىنان ادام مەن ادامدى باقتالاستىرىپ, ودان وتسە جالعىز كىسىنىڭ ءوزىن وزىمەن الىستىرىپ قويعان قوس ۇعىم, ءسىرا, ماحاببات پەن عاداۋات مايدانداسقان دۇنيەنىڭ اقىرعى ساتىنە دەيىن دامىل تاپپايتىن بولسا كەرەك. مىنە, ادامزات عۇمىرىنداعى گاملەتتىك ساۋالداردىڭ بىرىنە اينالعان وسى وزەكتى ماسەلەلەر تولەن ابدىك شىعارمالارىنىڭ ونە بويىنا ارقاۋ بولىپ كەلەدى.
ادەتتە ادام جانىنىڭ تەرەڭ پسيحولوگيالىق قىرلارىن ىندەتە زەرتتەگەن كورنەكتى قالامگەردىڭ شىعارمالارى فيلوسوفيالىق پايىمعا, پسيحولوگيالىق تالداۋعا جانە بولمىستىڭ كۇردەلى تابيعاتىن اشۋعا ارنالعان. سوندىقتان بولسا كەرەك, جازۋشىنىڭ كوپتەگەن تۋىندىسىندا كەزدەسەتىن تەرەڭ تاقىرىپتىڭ ءبىرى – تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى, ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى قاراما-قايشىلىقتار مەن رۋحاني تارتىس. تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى – ادامنىڭ ساناسىندا ءبىر-بىرىنە قارسى ەكى ءتۇرلى وي, سەنىم نەمەسە مىنەزدىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى دەسەك, مۇنداي جاعداي كوبىنەسە ادامگەرشىلىك پەن قاتىگەزدىك, جاقسىلىق پەن جاماندىق, ار-وجدان مەن جەكە مۇددە اراسىنداعى كۇرەستەن پايدا بولادى. ادەبيەتتە بۇل قۇبىلىس كەيىپكەردىڭ ىشكى الەمىندەگى تەرەڭ يىرىمدەردى كورسەتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. تولەن ابدىك وسى ءتاسىل ارقىلى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسىن, مورالدىق تاڭداۋىن شەبەر بەينەلەيدى.
ءبىر-بىرىمەن ارباسقان, ءوزارا داۋلاسقان كەيىپكەرلەرىنىڭ ۇنىنە قۇلاق توسا وتىرىپ, ءدۇدامال كۇي كەشەسىڭ. كەيدە جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىقتارىن العا تارتىپ, كۇن مەن ءتۇن سياقتى جىمداسا الماسقان جاقسىلىق پەن جاماندىقتى قاتار اقتاپ الۋعا تىرىسقان پىسىقايدىڭ ءسوزى قيسىندى, لوگيكاسى تاستاي بولىپ كورىنەدى, ايتكەنمەن, اقيقات پەن ادىلەتتى جاقتاپ شىر-پىرى شىققان پەرىشتە-پەيىلدىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن سەزگەندە, الگى ويدان لەزدە ارىلاسىڭ. ز ۇلىمدىقتىڭ قانداي ءتۇرىن دە استە اقتاپ الۋعا بولمايتىنىن ۇعاسىڭ. ء«سال-ءپال ارامدىق ارالاسقان ادامدىق, ءسال-ءپال ادىلەتسىزدىك ارالاسقان ادىلدىك, ءسال-ءپال الاياقتاۋ ماحاببات بولمايدى» دەپ كەسىپ ايتادى اۆتور. ويتكەنى ادامنىڭ كۇنا مەن قىلمىسقا, ارسىزدىق پەن ادىلەتسىزدىككە ەتى ۇيرەنۋى – ەڭ زياندى, ەڭ قاتەرلى داعدى.
جالپى العاندا, زيگمۋند فرەيدتىڭ پسيحواناليز تەورياسىمەن ۇندەس جاتقان تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى ماسەلەسى ادەبيەتتە ادام جانىنىڭ كۇردەلىلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن كوركەمدىك ءتاسىل ەكەنى بەلگىلى. وسى تاقىرىپتى قاۋزاعان روبەرت ليۋيس ستيۆەنسون, فەدور دوستوەۆسكي, ەدگار اللان پو, فرانتس كافكا, البەر كاميۋ سىندى جازۋشىلار تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋىن ءارتۇرلى قىرىنان كورسەتەدى. بىرىندە بۇل قۇبىلىس ادامنىڭ ءمان ىزدەۋى, پەندەنىڭ بويىنداعى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ بىتىسپەس كۇرەسى رەتىندە سۋرەتتەلسە, ەكىنشىسىندە پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس, قوعامدىق قىسىمنىڭ كورىنىسى, ەكزيستەنتسيالدىق داعدارىس رەتىندە سيپاتتالادى. ماسەلەن, روبەرت ليۋيس ستيۆەنسوننىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىسىندا ءبىر ادامنىڭ بويىندا پايدا بولعان دوكتور دجەكيل – قوعامعا پايدالى, مادەنيەتتى ادام بولسا, ميستەر حايد – زۇلىمدىقتىڭ بەينەسىنە اينالادى. فەدور دوستوەۆسكيدىڭ «قوس» («دۆوينيك») اتتى شىعارماسىندا گوليادكين – ءبىرى تۇيىق, وزىنە سەنىمسىز, ال ەكىنشىسى ەپتى, تابىستى, قوعامعا بەيىم قوس تۇلعا رەتىندە سيپاتتالادى. سول ارقىلى قالامگەرلەر ەكىگە جارىلعان ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلى ءارى قايشىلىققا تولى تابيعاتىن شىنايى ءارى اسەرلى تۇردە اشادى, وقىرمانعا ءوز ىشكى دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, مورالدىق تاڭداۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق ادەبيەتىندە مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جارماق» رومانى دا وسى تاقىرىپتى قاۋزايدى.
وسى ءتاسىلدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تولەن ابدىك شىعارمالارىنان بايقايمىز. توڭىرەگىندەگى ادامداردىڭ جان-تۇرشىگەرلىك وقيعالارعا تىتىركەنبەي, شىمىرىكپەي, ەشتەڭە بولماعانداي جايباراقات ءجۇرۋى قالامگەردىڭ زارەسىن ۇشىرادى. سوندىقتان فورماتسيالار وزگەرگەن تۇستا قازاق قوعامىنىڭ ەسەڭگىرەپ قالعانىن كورىپ, كۇنى كەشە عانا قۇدايداي سەنىپ, مىزعىماستاي كورىنگەن تەمىر قۇرساۋلى, بولات بۇعاۋلى يدەولوگيانىڭ ءاپ-ساتتە ك ۇلى كوككە ۇشقانىن تۇلا بويىمەن سەزىنىپ, ەسىنەن ايىرىلا جازداعان توعىشارلىقتىڭ «جان داۋسىن» ەستىگەندە جازۋشىنىڭ «پاراسات مايدانى» سياقتى شىعارما جازباۋعا حاقى جوقتاي كورىنەدى.
شىعارماداعى كەيىپكەر كۇندەلىگىندە جاقسىلىق پەن جاماندىق, ز ۇلىمدىق پەن مەيىرىم وقىرماننىڭ ءوزىن الا-قۇيىن كۇيگە تۇسىرەدى. بەيتانىس ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ديالوگ, ءبىر ادامنىڭ ىشكى مەنىمەن ارپالىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ويلاعاندا, ەكى فورماتسيانىڭ اراسىندا تۇرىپ, نە ىستەرىن بىلمەي دال بولعان حالىقتىڭ كۇيى ەسىڭىزگە تۇسەدى. قاسيەت تۇتقان قۇندىلىقتارى اياق استى بولعان, اقىرى ءوزى دە قياناتقا بارعان, جەمقورلىققا ەتى ۇيرەنگەن, ۇرلىققا ورتاق بولعان, جاقسى مەن جاماندى ايىرا الماي بىلعانعان, ءسويتىپ «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» دەپ ءوزىن اقتاپ الۋعا ۇمتىلعان, ويى ونعا بولىنگەن ءارى-ءسارى قوعامنىڭ قاسىرەتى.
ارينە, بۇل جالقىنى ايتىپ وتىرىپ, جالپىنىڭ قالپىنا الاڭداۋ بولاتىن. اربىردەن سوڭ, ءبىر حالىقتىڭ عانا ەمەس, كۇللى ادامزات الدىنداعى ەكى ايرىق جولدىڭ باسىندا قايسىنا تۇسەرىن بىلمەي تۇرعان كۇماندى ءھام قاۋىپتى تاڭداۋدى ويلايسىز. جانى تاڭعى شىقتاي تازا جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى «دۇنيەدەگى ەڭ جامان نارسە – بىرىڭعاي جالعاندىق ەمەس, شىندىق ارالاسقان جارتىلاي جالعاندىق. ەڭ قاتەرلى ادام – از دا بولسا جاقسى قاسيەتتەرى بار جەكسۇرىن» دەيدى. ويتكەنى جارتىلاي شىندىققا يلانىپ, ەكىجۇزدى سيپاتقا سەنىپ قالۋىڭىز, ونى ءتىپتى, اقتاپ الۋعا تىرىسۋىڭىز كادىك. سوندىقتان وتىرىكتىڭ از-كوبى, ۇرلىقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايتىنىن ۇعىنىپ, ادامدىق پەن ارامدىق اراسىندا جۇرگەن پىسىقاي قوسمەكەندىلەردەن جيرەنەدى. وعان قوسىلىپ ءسىز دە جاماندىقتى جەك كورىپ, جاقسىلىققا ماداق ايتاسىز. ىزگىلىكتى ىزدەيسىز. ز ۇلىمدىقتى ءوز اتىمەن اتايسىز. تازالىقتى اڭسايسىز. بۇل سول جوعارىداعى جاقسىلىقتى جاماندىقتان جاساۋدىڭ جولى بولىپ شىعادى.
« ۇلى ترانسفورماتسيا» اتتى ىرگەلى ەڭبەگى ارقىلى عىلىمعا «قوس قوزعالىس» تەورياسىن ۇسىنعان سوتسيولوگ كارل ءپولانيدىڭ پىكىرىنشە تاريحي كەزەڭدەردە بۇيىردەن قىسقان نارىق پەن قالىپتاسقان قۇندىلىقتار اراسىندا قالاتىن قوعام ءوزىن-ءوزى قورعاۋ تۇيسىگى ارقىلى الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلادى. راسىندا, تونالعان – تابىلار, دۇنيە – وڭالار; بارىنەن جانعا باتارى – ءبىز توقسانىنشى جىلداردىڭ توپالاڭىندا ادالدىق, ادىلدىك, تازالىق, قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك سياقتى ىزگى قاسيەتتەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتىپ الا جازداعاندايمىز...
وسى ەكى تاڭداۋ تۇرعان كەزدە ادام بالاسى جۇرەر جولىن, باسار سوقپاعىن اقىلىمەن تاڭداپ الماسا, دەل-سال كۇيگە تۇسەدى. وزىمەن ءوزى حات جازىسقان پسيحولوگيالىق وزگەرىستەر ءبىر عانا ادامنىڭ تاعدىرىن وپات قىلمايدى. بۇل ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىڭ قايعىسىنا دۋشار قىلاتىن, حالىق رەتىندە ساقتالۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن كەساپات. ول كەساپاتتى جەڭۋگە بولا ما؟ قالامگەردىڭ پىكىرىنشە, ونىڭ ەمى – ىزگىلىككە سەنۋ, جاقسىلىقتى جولداس ەتۋ, پاراساتتى مۇرات تۇتۋ. ء«بارىن كورىپ, ءبىلىپ ءجۇرىپ, جاقسىلىققا دەگەن سەنىمدى جوعالتپاۋ – باقىت ەمەس پە؟» وسى رەتتە شىعارمانىڭ:
«ويىم بار مەنىڭ,
ويىم بار مەنىڭ ەرەكشە.
جاقسىلىق جاۋىپ,
دۇنيەنى مىناۋ سەل ەتسە,
جاۋىزدىقتاردىڭ,
جاماندىقتاردىڭ بارلىعىن
كورگە الىپ كەتەم كەرەكسە...»,
دەگەن مۇقاعاليدىڭ جىر جولدارىمەن اياقتالۋى بەكەر ەمەس. جاۋىزدىقتاردى جويىپ, جاماندىقتاردى كورگە كومىپ كەتۋ ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋگە دايار اقىننىڭ ءسوزى ادامگەرشىلىكتىڭ مانيفەسى ىسپەتتى. ادالدىق پەن ادامدىقتى, ىزگىلىكتى تۋ ەتكەن, وزگەلەردىڭ باقىتى ءۇشىن ءومىر سۇرگەن, شىنايى دوستىق جولىندا ءوز ماحابباتىنان باس تارتقان مۇرات ء(«بىز ۇشەۋ ەدىك») «ادام توزگىسىز قاتالدىقپەن جاۋ قولىنان قازا تاپقان يسا پايعامباردىڭ جەڭىلىسى اقىرى ادامزات ءۇشىن ۇلى جەڭىس بولىپ شىققان جوق پا؟» دەيدى ەمەس پە؟ راسىندا ءار پەندە ولەرمەن وزىمشىلدىكتەن باس تارتىپ, وزگەنى وزەككە تەپپەي, تەجەۋسىز ءناپسىسىن تىيىپ, ىندىنى ىنساپقا كەلىپ, رۋحىن شىڭداسا – ىزگىلىكتىڭ سالتانات قۇرعانى. بۇل رەتتە قالامگەردىڭ «ادام قۇرىسا – شەگىنە جەتكەن رۋحاني ازعىندىقتان عانا قۇريدى. ول «مەن» دەگەن تويىمسىز, ولەرمەن وزىمشىلدىك اۋرۋىنان باستالادى. ەگەر بۇكىل «مەندەر» قوسىلىپ, پاراساتتى «بىزگە» اينالسا, ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن ىسكە اسىرۋ الدەقايدا جەڭىل بولار ەدى» دەگەن سوزىنە ەرىكسىز كەلىسەسىز...
ءبىر ادام بويىندا ەكىنشى تۇلعانىڭ پايدا بولۋى, تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى – پسيحيكا پاتولوگياسى. «بۇگىنگى الەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىق: وزىنەن باسقانىڭ ءبارىن جەك كورەتىن ولەرمەن وزىمشىلدىك, جەكسۇرىن ماقتانشاقتىق, جانى اشىماس قاتىگەزدىك, مەيىرىمسىزدىك, ىشتارلىق – پاتولوگيا ەمەس پە؟» دەپ سۇرايدى اۆتور كەيىپكەرى ارقىلى. ەرىكسىز ويلاناسىڭ. مەيىرىمگە سۋساعان قاتىگەز قوعامداعى ارسىلداعان اگرەسسيا القىمىڭنان الا تۇسەدى. ونىڭ جاۋابى «وڭ قول» اڭگىمەسىنەن تابىلادى. وڭ قول – ادامنىڭ بويىنداعى قاراڭعى, باقىلاۋعا كەلمەيتىن تىلسىم كۇشتىڭ سيمۆولى. باستى كەيىپكەر – بەيكۇنا بويجەتكەننىڭ وڭ قولى ءوز ەركىنەن تىس ارەكەت جاساپ, كەيدە ءوز يەسىنە قارسى ارەكەت ەتەدى. كورىكتى قىزدىڭ كوركەم ويى ماحابباتتى, ىڭكارلىكتى قالاسا, گەنەتيكالىق سانا ارقىلى باسقارىلاتىن ونىڭ وڭ قولى مۇلدە باسقا, وزبىر ارەكەت جاساۋعا ۇمتىلادى. بۇل جاعداي سىرتتاي قاراعاندا مەديتسينالىق نەمەسە پسيحولوگيالىق قۇبىلىس بولىپ كورىنگەنىمەن, جازۋشى ونى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ماعىنادا كورسەتەدى. «قيانات جاساۋدىڭ مىڭ ءتۇرى بار, ال قيانات جاساماۋدىڭ ءتۇرى بىرەۋ-اق, ول – تەك قيانات جاساماۋ» دەيدى قالامگەر. سول ارقىلى وبال, ساۋاپ دەگەن ۇعىمداردى قايتا پايىمداۋعا شاقىرادى. بويىڭدى عانا ەمەس, ويىڭدى دا تازا ۇستاماساڭ ءبىر كەزدەگى قاتىگەزدىكتىڭ ۇرپاعىڭا دەيىن جالعاساتىنىن مەڭزەيدى. ادامنىڭ تاعدىرى – قوعامنىڭ تاعدىرى دەسەك, جازۋشى تەك ەل, جەر دەپ قانا كۇرەسپە, الدىمەن زياندى قىلىقتان قۇتىل, اربىردەن سوڭ, وزىڭنەن باستا دەيتىندەي.
تابيعاتى جۇمساق جازۋشى قولىنا قالامىن العاندا قاتال جانعا اينالادى. ىمىراسىز. ۇكىمى قاتقىل. شىعارمالارىنداعى شيرىققان شەشىمدەرىندە دەندەگەن دەرت – اڭدىعان جاۋ سياقتى, الماي قويمايدى. سوندىقتان ءوز قولىنىڭ قۇربانىنا اينالعان البىرت الماعا قالاي قايعىرساڭىز, اقىل ازابىن ارقالاپ, دۇنيەدەن تياناق تاپپاعان روبەرتتى دە جوقتايسىز. بۇل رەتتە «اقيقات» – شىندىق پەن جالعاننىڭ شەكاراسى ارالاسىپ كەتكەن جاساندى دۇنيەنىڭ وتىرىگى مەن وپاسىزدىعىنان, سۇرقاي الەمنىڭ پالاتاعا ۇقساس كەيپىنەن تازا بولمىس ارقىلى عانا قۇتىلۋدىڭ جولىن سۋرەتتەيدى. «ۇلكەن اۋرۋحانا اشىپ, وعان وزىمشىلدەردى, وپاسىزداردى, جاعىمپازداردى, قاسكۇنەمدەردى, وسەكشىلەر مەن كۇنشىلدەردى جاتقىزۋ كەرەك» دەيدى روبەرت. الدەبىر تىلسىمنىڭ كىلتىن تاۋىپ, كورىپكەلدىك قاسيەت دارىعان ول ىزگىلىك ىزدەپ ۇڭىلگەن ءدىندار اكەيدىڭ كوزىنەن دە, سۇيىكتى جارىنىڭ سوزىنەن دە وپاسىزدىقتى كورەدى. داڭعازا داڭقتى, تاريحتا قالۋدى ەمەس, كىرشىكسىز ادام بولۋدى اڭسايدى. جانى بايىز تاپقان جۇرەكتىڭ تىنىشتىعىن قالايدى. سوندىقتان ونىڭ «بالا كۇنىمدە باقىتىمنان ايىرىلىپپىن» دەيتىن ءسوزى ويلاندىرادى.
كوركەم شىعارما – كوركەم ويدان تۋادى. كوركەم ويلاۋ, ارينە, تىرشىلىك دۇنيەسىنەن ءبىر ساتى جوعارى كوتەرىلىپ, پاراسات بيىگىنەن كوز سالۋ دەگەن ءسوز. كوركەم ويلايتىن, كەسەك سويلەيتىن, كەشەگى كەڭەستىڭ كەزەڭنىڭ وزىندە تالعامى بيىك ەستەت رەتىندە عانا ەمەس, ادىلەت پەن اقيقات جولىنداعى پاراسات مايدانىنىڭ جالاۋگەرىنە اينالعان جازۋشىنى جەكە ادامنىڭ تاعدىرىن ايتىپ وتىرىپ, ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قوپارا جازعان ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايمىز. بۇل رەتتە ويشىل جازۋشىنىڭ قاي شىعارماسى دا الەم كلاسسيكتەرىمەن قاتار, يىقتاسىپ تۇرادى. ءبارى قولىنان كەلگەندە, قيانات قىلماۋ قولىنان كەلمەگەن بالاسىنا قايران قىلا الماي, اقىرى قابىرىنىڭ باسىندا تەمەكىسىن ەرمەك ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىنىڭ («قىز ءباتىش پەن ەر سەيىت») بولمىسى دا ءومىردىڭ وزىنەن الىنىپ, حالىقتىڭ وزىنەن مىسال عىپ, وزىنە ەسكەرتۋ. تولەن اعانىڭ شىعارمالارىنىڭ ونە بويىنداعى جاماندىقپەن كۇرەس, ادىلەت پەن پاراساتقا ۇمتىلىس, ىزگىلىككە ىڭكارلىك ەشقاشان توقتاعان ەمەس. قالامگەر-قايراتكەر اعانىڭ قوعامداعى بويكۇيەزدىك, ءبىزدىڭ كۇندە كورىپ, ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن جاعدايلارعا ۇلتتىق كوزقاراسپەن قاراي الاتىندىعى ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى بولسا كەرەك.
كەيدە ومىردەگى قايشىلىقتى, ءدۇدامال ءدۋاليزمدى ءبىز قولدان جاسايتىندايمىز. مۇنى جازۋشىنىڭ «تۇعىر مەن عۇمىر» شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ, تاعى ءبىر تۇيسىنەسىڭ. اۋەلى رەپرەسسياعا ۇشىراعان, ودان قان مايداندا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, توزاقتان وتكەن, سوندا دا ناقاقتان ساتقىن اتانىپ, يتجەككەنگە ايدالعان, كورمەگەن قۇقايى جوق كەيىپكەر اقىرى تۋعان ەلىنە جەتكەندە ءوزىنىڭ ەڭسەلى تۇعىرىن كورەدى. الايدا تۇعىرداعى تۇلعانىڭ ءومىربايانى مۇلدەم باسقا – سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان. وسىلاي سوۆەتتىك يدەولوگيا قولدان باتىر جاساعان. ەشكىمگە كەرەگى جوق ەرلىكتەر جاساعان جالعان باتىردىڭ تۇعىرى. ال بۇل بەيباق ءوزىنىڭ ولمەگەنىن, قىل كوپىردەن امان وتكەنىن دالەلدەي المايدى: ويتكەنى ەلگە بوياماسىز شىنايى عۇمىر ەمەس, وزدەرى ماقتاناتىن, بالالارى گۇل شوقتارىن قوياتىن تاس تۇعىر كەرەك. مىنە, شىندىق پەن وتىرىك, شىنايى تاريح پەن قولدان جاسالعان ميف اراسىنداعى قايشىلىق. وكىنىشكە قاراي مۇندايدا قوعام كوبىنە جايسىز شىندىقتى ەمەس, جەلپىندىرەر ءميفتى تاڭدايدى.
شىعارمالارىندا پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك تەرەڭدىكپەن بىرگە تولستويلىق فيلوسوفيا بار قالامگەر «قايىرسىز جۇماداعى» ءبىرىنشى حاتشى مەن ەكىنشى حاتشىنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ارقىلى دا تۇرلاۋسىز تىرلىكتەگى ومىرلىك شىندىقتاردى ۇلكەن پايىم-پاراساتپەن ەكشەپ جازادى. بىرەر ءسات بۇرىن عانا الدىنا كەلگەندى كوزىنە ىلمەي وتىرعان ءدۇر باسشى ءاپ-ساتتە ەشكىمگە كەرەكسىز, ەشتەڭەگە ەبى جوق دارمەنسىز پەندەگە اينالىپ, ومىردەن ءوتىپ كەتەدى. ال ەشتەڭەدەن حابارى جوق جەسىرى ونىڭ ەسىمىن ماڭگىگە قالدىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتادى. وسىلايشا, كەڭەستىك شەنەۋنىك قايراتكەر رەتىندە دارىپتەلىپ, ول تۋرالى ماداق ماقالالار جازىلادى, ەسىمى كوشەگە بەرىلەدى, ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورنايدى. بۇل – ءبىز كورىپ, كۋا بولىپ جۇرگەن اششى شىندىق. توكەڭ وسى ويدىڭ جالعاسىن «ۇرى مەن ۇلى» پەساسى ارقىلى دا قاۋزايدى. بۇگىنگى قوعامىمىزدا ورىن الىپ جاتقان كەلەڭسىز جايتتاردىڭ ءبارى سوندا ءسوز بولادى. ۇيىنە تۇسكەن ۇرىمەن اڭگىمەلەسە كەلە ءۇي يەسى دە اقىرىندا ۇرى بولىپ شىعادى: ءوز ويلارى مەن ەڭبەكتەرىن وزگەلەردەن ۇرلاپ, سول ارقىلى تابىسقا جەتكەن. سوندا ناعىز ۇرى كىم؟ كۇندەلىكتى ومىردە ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن, بىراق ماڭىزدى سۇراق. وسىنداي ادەتكە اينالعان ادىلەتسىز كورىنىستەر جازۋشى جانىن جەگىدەي جەيدى.
فيلوسوف-جازۋشىنىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» شىعارماسىن كەڭەس وكىمەتى بيلەپ-توستەپ تۇرعان كەزدە جازىپ, از ۇلتتاردىڭ جانايقايىن كۇللى الەمگە پاش ەتۋى ناعىز ەرلىككە تەڭ. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بالا كەزدە وقىعان, كياكۋدىڭ تاعدىرىنا الاڭداتىپ, قامىقتىرعان بۇل شىعارمانى شەتەلدىك اۆتوردىكى دەپ ويلاپ ءجۇرىپپىن. اراكۋ تايپاسىنىڭ عانا ەمەس, ادامزات تاريحىندا جويىلۋدىڭ شاق الدىندا تۇرعان قانشاما ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن بۇل تۋىندىنى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقتى وياتقان شىعارمالاردىڭ ءبىرى دەپ باعالاپتى. راسىندا ايگىلى شۋكشيننىڭ قىرقىنشى سينونيم قاعيداتىمەن وقيتىن بولساڭىز, سول دەڭگەيدە تۇجىرىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەرەڭ شىعارما. الەمگە ايگىلى دارىگەر ەدۋارد بەيكەر ءوز تايپاسىنىڭ سوڭعى تۇياعىن قۇتقارا المايدى. مۇنداعى باستى ماسەلە, دارىگەردىڭ كەشىككەنىندە, بولماسا, دەرتتىڭ اسقىنعاندىعىندا عانا ەمەس. دارىگەر – جالعىز, سوندىقتان دارمەنسىز. وعان شارىقتاپ تۇرعان اتاق-داڭقى دا كومەكتەسە المايدى. ماسەلە وسى. سوڭىندا اكە الدىندا بەرگەن انتىن ورىنداي الماعان ول ءوزىن ءتىپتى, ادام ساناتىنا دا قوسپايدى. ەگەر ءبىر ۇلت ەرتە قيمىلداپ, كوبەيىپ, ءوزىن قولعا الماسا, كەشىگۋ سول بولادى. ال دەرت, ىندەت – بۇعاۋلىق. قۇدايعا شۇكىر, قازاقتىڭ باسىنا ءبىر زامانداردا تونگەن سول دەرت اسقىنىپ بارىپ قايتتى. بۇل سول زاماندا قازاقتىڭ ساناسىن وياتۋعا قاعىلعان كەزەكتى دابىل بولاتىن. بۇل دا جاماندىقپەن جاماندىقتى ايتىپ وتىرىپ, ز ۇلىمدىقپەن ز ۇلىمدىقتى ايتىپ وتىرىپ كۇرەسۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىك جايت, ءبىر عانا «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» شىعارماسىن جازۋ ءۇشىن ءۇندى تايپاسىنىڭ ءومىرىن, اۋىز ادەبيەتىن, وسىمدىكتەردى, امازونكاداعى بالىقتاردى زەرتتەۋگە ءۇش جىلىن سارپ ەتكەن جازۋشىنىڭ تاباندىلىعى ناعىز شەبەرگە لايىق جۇمىس.
شىعارماشىلىق ارقاۋى ادالدىق پەن ادامدىققا, تازالىق پەن ادامگەرشىلىككە, ارلىلىق پەن ارىلۋعا قۇرىلعان تولەن اعا اقيقاتتىڭ الداسپانى ىسپەتتى پايىم مەن پاراساتقا قاپىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سوندىقتان «ادامدىقتىڭ بايگەسىنە اتىڭدى قوس, وزساڭ دا – ولجالىسىڭ, قالساڭ دا – ولجالىسىڭ» دەگەن ءسوزدى شىعارمالارىنا عانا ارقاۋ ەتپەي, ومىرلىك كرەدوسىنا دا اينالدىرعان ابزال اعانى اقىل ويدىڭ ازابىن ارقالاعان, اباي ايتقان اينىمايتىن انىق ادام دەۋگە بولادى. پاراسات مايدانىنىڭ مايتالمانى, سارا ءسوز ساردارى قالامىنان ءالى دە تالاي كەسەك تۋىندى تۋا بەرەرى انىق.
دارحان قىدىءرالى,
سەنات دەپۋتاتى
