مۇنايدى تەرەڭدەتە وڭدەۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى

مۇناي باعاسى الدەقاشان بارلىق پسيحولوگيالىق مەجەدەن وتكەن جانە قازىرگى ۋاقىتتا مۇنايشى مامانداردىڭ, سونداي-اق ەكونوميستەردىڭ, قارجىگەرلەردىڭ, ساياساتتانۋشى مەن كەز كەلگەن ساراپشىنىڭ ءبىر دە بىرەۋى باعانىڭ قاي مەجەدە تۇراقتاناتىنىن جانە جوعارىعا قاراي قاشان جىلجىيتىنىن بولجاپ ايتا المايدى. ونىڭ بولاتىنىن ءبارى دە بىلەدى, بىراق قاشان باستالاتىنىن ەشكىم ايتپايدى. ءبىز ءۇشىن, قازاقستان ءىجو-ءسىنىڭ تورتتەن ءبىرى مۇناي-گاز سالاسىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ەسكەرسەك, باعانىڭ قۇلدىراۋى ءسوزسىز, ناقتى قارجىلىق تاۋەكەلگە اكەپ سوقتىرادى.  مۇنايعا الەمدىك باعانىڭ قۇلدىراۋىن ەسكەرە وتىرىپ مەملەكەت باسشىسى سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق قوردا جينالعان قاراجاتقا جۇگىنۋگە شەشىم قابىلدادى. قازىر وسى رەزەرۆتەردى پايدالانۋعا ءتيىس بولاتىن كەزەڭ تۋىنداپ كەلەدى. بۇل قارجى قيىن ۋاقىتتاردى ەڭسەرىپ, ەكونوميكامىزدىڭ ءوسىمىن ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسەتىن بولادى, دەدى  پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى حالىققا جولداۋىندا. ۇلتتىق قوردى جۇيەلى تولىقتىرا وتىرىپ, قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتىڭ كەلۋىنە ەلىمىز الدىن-الا دايىندالعان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءارتا­راپ­تاندىرۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ ورنىقتى جانە تەڭدەستىرىلگەن ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باسقا دا جوبالار پى­سىقتالعان بولاتىن. مىسالى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى اياقتالدى. سوڭعى ايلاردا باسپاسوزدە وسى باعدارلاما بويىنشا قول جەتكەن ناتيجەلەر, يننوۆاتسيالىق وندىرىستەر, جاڭادان اشىلعان مىڭداعان جۇمىس ورىندارى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر جاريالاندى. ءۇيدب-عا سايكەس, 2015 جىلعا دەي­ىن­گى كەزەڭگە ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى, باعدارلامادا اتاپ وتىلگەن: «قازاقستاندىق قامتۋدى ماقساتتى دامىتۋ, كەيىنگى قايتا ءبولىسۋ مەن وڭدەۋ ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتى جاڭا بيزنەس مۇمكىندىكتەرىمەن» ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى ەكسپورتقا باعدارلانعان سەكتورىندا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بولعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ بارلىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە, مينيسترلىك بويىنشا ءۇيدب-نىڭ اۋقىمدى جوبالارى ىشىنەن  اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا سالىنعان حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىن وندىرەتىن كەشەندى (حكك) اتاپ وتكىم كەلەدى. حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىن وندىرەتىن كەشەن مۇناي-حيميا ءۇشىن جوعارى قوسىل­عان قۇنمەن ءونىمدى شىعارۋعا, سونداي-اق جوعارى وكتاندى بەنزين ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن شيكىزات الۋعا باعدارلانعان. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وسىناۋ بىرەگەي ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىسىن باستاۋ ءجو­نىن­دە 2014 جىلعى 25 جەلتوقساندا «قازاق­ستاندى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ» اتتى جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. حكك كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى بىرەگەي بولىپ تابىلادى. يكەمدى تەحنولوگياسىن ەسكەرسەك, كەشەن ەكى باعىتتتا: وتىن جانە مۇناي-حيميا نۇسقالارى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى بار. بىلاي ايتقاندا, بۇل كەشەن جوعارى وكتاندى بەنزين رەس­ۋرستارىن شىعارۋعا نەمەسە جوعارى وڭدەلگەن مۇناي ونىمدەرىن – بەنزول مەن پاراكسيلولدى شىعارۋعا باعدارلانعان. ەكى جاعدايدا دا ماسەلە كەشەندى سالعانعا دەيىن ءبىزدىڭ مۇناي-حيميا ماماندارىنا قولجەتىمدى بولعان مۇنايدى ودان دا تەرەڭ وڭدەۋدە بولىپ وتىر. ولاي بولسا, حكك الەۋەتى اسا جوعارى قوسىلعان قۇنمەن جوعارى ساپالى ءونىمدى شىعارۋعا قابىلەتتى. جانە مۇندا ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعى ءۇشىن جانە ەڭ باستىسى, اۋەسقوي اۆتومو­بيلشىلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءسات بولارىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وتكەن جىلدىڭ وتىن داعدارىسى اسا سۇرانىسقا يە ججم تۇرلەرى بويىنشا ءبىزدىڭ ۇستانىمىزدىڭ وسالدىعىن كورسەتتى. جانە بۇل ولقىلىق, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ءبىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ اياقتالعانعا دەيىن ءالى ەكى جىلدا تولىق جويىلمايدى. وسىعان بايلانىستى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى نارىعىن جوعارى وكتاندى بەنزينمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اتىراۋ ءموز-ىندە جاڭادان سالىنعان كەشەن وسى كۇنى جۇمىستىڭ وتىن نۇسقاسىنا, ياعني كەيىن اۆتوبەنزيننىڭ قاجەتتى تۇرلەرىن شىعارۋ ءۇشىن جوعارى وكتاندى بەنزين كومپونەنتتەرىن وندىرۋگە باعدارلانعان. كەلەشەكتە, وتاندىق ءموز-ءدى جاڭعىرتۋ اياقتالعان سوڭ جانە وتىن تاپشىلىعىن جويعاننان كەيىن كەشەندى حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر: جىلىنا كولەمى 133 مىڭ توننا بەنزول مەن كولەمى 496 مىڭ توننا پاراكسيلولدى وندىرۋگە قايتا باعدارلاۋعا مۇمكىن بولادى. جوعارى قايتا وڭدەلگەن ءونىم الەم نارىعىندا سۇرانىسقا يە. مىسالى, 2013 جىلى بەنزولدىڭ الەمدىك تۇتىنۋ كولەمى 45 ملن. دەرلىك توننانى قۇرادى. 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 3,2% كەزىندە 1,7 ەسەگە, 76,7 ملن. تونناعا دەيىن ارتتىرۋ كۇتى­لۋدە. سونداي-اق, پاراكسيلولعا دا سىرت­قى نارىقتاعى سۇرانىس بەنزولدان كەم ەمەس. ءوز كەزەگىندە, بەنزول مەن پاراكسيلولدى, تۇپكى ءونىمدى الىپ ودان ءارى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن تابىستى پايدالانۋعا بولادى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم بولعانداي, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا وندىرىلەتىن مۇناي ونىمدەرى 2011 جىلعى 18 قازانداعى كەدەن وداعىنىڭ «اۆتوموبيل جانە اۆيا بەنزينگە, ديزەل جانە كەمە وتىنىنا, رەاكتيۆتى قوزعالتقىش وتىنى مەن مازۋتقا قويىلاتىن تالاپتار تۋرالى» تەحنيكالىق رەگلامەنتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە حوش ءيىستى كومىرسۋتەگى قوسپالارىنىڭ كورسەتكىشتەرى تالاپتارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. حكك پايدالانۋعا بەرۋ حالىقارالىق ەكولوگيالىق ستاندارتتاردىڭ جوعارى دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىن تاۋارلىق ءونىم شىعارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى, ول بەنزول جانە حوش ءيىستى كومىرسۋتەگى تومەن اۆتوموبيل بەن­زيندەرىن پايدالانۋعا بايلانىستى قور­شا­عان ورتاعا زياندى اسەرىن ازايتۋعا جاعداي جاسايدى. كەشەندى سالۋ كەزەڭىندە شامامەن 3800 جۇمىس ورنى اشىلعان بولاتىن.  ءىس­كە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ ءجا­نە ونى پايدالانۋعا بەرگەننەن كەيىن تۇراق­تى 177 جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ەگەر قازاقستان بويىنشا تۇتاستاي مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋدىڭ وسى زامانعى تەحنولوگياسىن ەندىرۋ تۋرالى ايتساق, وندا بۇگىندە جۇرگىزىلىپ وتىرعان وتان­دىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ مۇناي وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن اشىق ءتۇستى مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولە­مى­مەن قاتار, ەڭ ماڭىزدىسى, ونى ءوڭ­دەۋ تەرەڭدىگى مەن ساپاسىن دا كوزدەيدى. مىسالى, حوش ءيىستى كەشەنىنەن باسقا ءاموز-دە وسى كۇنى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ (متوك) قۇرىلىسى جالعاستىرىلۋدا. كاتاليزدى كرەكينگ قوندىرعىسى مەن باسقا دا بىرقاتار قوندىرعىلاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى متوك جوباسىن ىسكە اسىرۋ وڭدەۋدى تەرەڭدەتۋ ەسەبىنەن ك-4 جانە ك-5 ەكولوگيالىق كلاس­تى قوزعالتقىش وتىننىڭ شىعارىلاتىن كولەمىنىڭ ۇلعايۋىن قامتاماسىز ەتەدى. يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەر وڭدەلەتىن مۇناي تەرەڭدىگىن 84 %-عا دەيىن جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. متوك جوباسىنان نەگىزگى ەكونو­مي­كالىق تيىمدىلىك تاۋارلىق مازۋت پەن ۆاكۋمدىق گازويلدىڭ شىعارۋىن ەداۋىر قىسقارۋىمەن, اسا جوعارى وڭدەلۋ دارەجەلى مۇناي ونىمدەرى – «رەگۋليار-92», «پرەميۋم-95», «سۋپەر-98», سونداي-اق ديزەل وتىنىنىڭ ۇلەسىنىڭ ارتۋىمەن اتىراۋ ءموز-ءدىڭ تاۋارلىق بالانسىنىڭ وزگەرۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسادى. جانە وتە ماڭىزدىسى, متوك ىسكە قوسىلۋىمەن شامامەن 500 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. وسىلايشا, وتاندىق مۇناي وڭدەۋگە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ وتاندىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى جانە تەپە-تەڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, الەم نارىعىندا ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا سەبەپكەر بولىپ تابىلماق. ۇزاقباي قارابالين, ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.