سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
«ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەيدى قازاق. ۇيدەگى تاربيەنىڭ بالا ءۇشىن ءجونى بولەك. وتباسىندا اتا-اناسىنىڭ كىتاپ وقىعانىن كورگەن بالا دا كىتاپقا جاقىن وسەدى. بالانى سوزبەن ەمەس, ىسپەن تاربيەلەۋ قاجەت. بالا اتا-اناسىنا ەلىكتەيدى. ەگەر اتا-انا قولىنان سمارتفونىن تاستاماسا, بالا دا سوعان ءۇيىر بولادى. سول سەبەپتى كىتاپ وقۋدىڭ ماڭىزىن الدىمەن بالاعا ەمەس, اتا-انانىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن ءجون. بالانىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەكتەپتە ەمەس, وتباسىندا قالانادى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا كىتاپ سورەسى جوق وتباسىلار قانشاما؟ اعارتۋشى ۇستاز ىبىراي التىنسارين «بالا ءۇش جاستان ون ەكى جاسقا دەيىنگى ارالىقتا ءوزىنىڭ رۋحاني دامۋىنا قاجەتتى نارسەنىڭ ءبارىن ەرتەگىدەن الادى» دەگەن ەكەن. ەرتەگى تىڭداپ جەتىلگەن بالانىڭ ءتىلى ەرتە شىعادى. ويىن ۇشتاپ, قيالىنا قانات بىتىرەدى. ەرتەگىگە قۇمار بالا جاقسى مەن جاماندى اجىراتىپ وسەدى. قازاق سابيلەرى جورگەگىنەن بەسىك جىرىمەن ۇيىقتاپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن تىڭداعان. قازىر نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتاتىن اجە-اتالار بار ما؟ بار شىعار, بىراق وتە سيرەك. ۇيىقتاتاردا ەرتەگى وقىپ بەرەتىن اتا-انالاردىڭ قاتارى قانشا؟ ءبىز بالانى قالاي تاربيەلەپ, ونىڭ دۇنيەتانىمىن قالاي قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز؟ بالاسى جىلاسا, قولىنا تەلەفون ۇستاتا قوياتىن اتا-انالاردى ءجيى كورەمىز. بۇگىندە وتباسىلىق كىتاپحانانىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. ءتىپتى گازەت-جۋرنالعا جازىلۋ دا ارحايزمگە اينالىپ بارادى. وتباسىلىق وقۋ ءداستۇرىن قايتادان قولعا الىپ, كوڭىل بولمەسە, جاعداي كۇردەلەنە بەرمەك.
وتباسىلىق كىتاپ وقۋ – بىرلەسكەن شىعارماشىلىق. وتباسى مۇشەلەرىمەن تىم بولماسا جارتى ساعات كىتاپ وقۋدىڭ ءوزى ءومىرىڭىزدى وزگەشە تۇسكە بويايدى. وتباسىمەن وقۋ ساۋاتتىلىقتى عانا ارتتىرمايدى, بەرەكە مەن بىرلىكتى نىعايتا تۇسەدى. وقىعان ءار كىتاپ ورتاق اڭگىمەگە اينالادى. سوندىقتان اتا-انا بالاعا ۇلگى, ونەگە كورسەتۋگە ءتيىس.
ءيا, جاس وتباسىلاردىڭ جاعدايىن دا تۇسىنۋگە بولادى. جاڭا كىتاپ الۋعا قاراجات جەتپەيتىن شىعار. قازىر كىتاپحانالاردىڭ قىزمەتى تەگىن ەمەس پە؟ اپتاسىنا ءبىر رەت كىتاپحاناعا بارۋدى داستۇرگە اينالدىرسا قۇبا-قۇپ. مىسالى, وسكەمەن قالاسىنداعى و.بوكەي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانادا كىتاپ وقيمىن دەگەن بالالى اناعا جاقسى جاعداي جاسالعان. ويىن بالاسىنا ارنالعان ارنايى بۇرىش تا بار.
بالانىڭ تاماعىنىڭ توق, كويلەگىنىڭ كوك بولۋىنا, ارينە, اتا-انا جاۋاپتى. جانىنىڭ قالاۋىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى. ۇلى ابايدىڭ جەتىنشى قارا ءسوزىن ەسىمىزگە الايىقشى. «جاس بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى. بىرەۋى ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار ءتاننىڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, ءتان جانعا ءۇي بولا المايدى, ءھام ءوزى وسپەيدى, قۋات تاپپايدى. بىرەۋى – بىلسەم ەكەن دەمەكلىك. نە كورسە سوعان تالپىنىپ, جالتىر-جۇلتىر ەتكەن بولسا, وعان قىزىعىپ, اۋزىنا سالىپ, ءدامىن تاتىپ قاراپ, سىرناي-كەرنەي بولسا, داۋىسىنا ۇمتىلىپ, ودان ەرجەتىڭكىرەگەندە يت ۇرسە دە, مال شۋلاسا دا, بىرەۋ كۇلسە دە, بىرەۋ جىلاسا دا تۇرا جۇگىرىپ, «ول نەمەنە؟», «بۇل نەمەنە؟» دەپ, «ول نەگە ۇيتەدى؟», «بۇل نەگە بۇيتەدى؟» دەپ, كوزى كورگەن, قۇلاعى ەستىگەننىڭ ءبارىن سۇراپ تىنىشتىق كورمەيدى. مۇنىڭ ءبارى جان قۇمارى, بىلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن».
بالانىڭ جان قالاۋىن قاناعاتتاندىرۋ وڭاي ەمەس. تاربيە وسى جەردەن باستالادى.
ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ ۇلگەرگەن زاماناۋي تەحنولوگيادان بالانى مۇلدەم شەتتەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق جاڭا تەحنولوگيانى كىتاپ وقۋ داستۇرىنە كىرىكتىرۋگە بولادى. كىتاپتار مەن گادجەتتەر. ءداستۇر مەن زاماناۋي قۇندىلىقتى قالاي ۇيلەستىرۋگە بولادى؟ قازىرگى تاڭدا عالامتوردا كىتاپتاردىڭ اۋديو نۇسقالارى بار. بالا ۇيىقتار الدىندا سول اۋديوكىتاپتاردى اتا-انا بالامەن بىرگە تىڭداسا, قانداي تاماشا. نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرۋدى بىلمەيتىن اجەلەر ءۇشىن دە تاماشا لايفحاك. بالا گادجەتتەن نەنى كورەدى, نەنى تىڭدايدى, ماڭىزدىسى سول. اقپارات تاسقىنىنان بالاعا قاجەتتى دۇنيەنى تالعاممەن تاڭداي الۋ دا وتە وزەكتى.
كىتاپ وقۋدا ەڭ باستى موتيۆاتور – وتباسى. موتيۆاتسيا ارقاشان كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن ۇندەسكەنى ءجون. بالامەن بىرگە داۋىستاپ كىتاپ وقۋ ساعاتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ پايداسى زور. مۇنداي ءادىس وقۋ تەحنيكاسىن جاقسارتادى, داۋىستىڭ مانەرلىلىگىن ارتتىرىپ, ينتوناتسيانى قالىپتاستىرادى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مەن ءتىل بايلىعىن جەتىلدىرەدى. كۇنىنە 10–15 مينۋت داۋىستاپ كىتاپ وقۋ ءبىراز جەتىستىككە جول اشادى. داۋىستاپ وقۋ كەزىندە ەڭ قىزىقتى جەرىندە توقتاي ءبىلۋ دە ونەر. مۇنى «شاھريزادا ءادىسى» دەيدى. «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسى ەسىڭىزدە مە؟ ءۋازىردىڭ قىزى شاھريزادا شاھريار پاتشاعا ءتۇن سايىن ەرتەگى ايتىپ, ەڭ قىزىقتى جەرىنە كەلگەندە ەرتەگىسىن ءۇزۋشى ەدى عوي. اقىلدى شاھريزادا اجال ساعاتىن الىستاتۋ ماقساتىندا پاتشاعا ەرتەگىنى كەلەسى ءتۇنى جالعاستىراتىنىن ايتاتىن. ال پاتشا كۇن سايىن تاڭەرتەڭ «بۇل ءتۇنى اڭگىمەنىڭ سوڭىن ەستىپ, شاھريزادانى كەلەسى كۇنى ولتىرەمىن» دەپ ويلايتىن. بىراق قىزىقتى ەرتەگى مىڭ ءبىر كۇنگە جالعاسادى.
مىنە, وسى «شاھريزادا ءادىسىن» بالانىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋدا شەبەرلىكپەن پايدالانۋعا بولادى.
قالاي دەسەك تە, كىتاپ وقۋ ءداستۇرى ۇزىلمەۋگە ءتيىس. ويتكەنى ناعىز قازىنا – كىتاپتا. اعا ۇرپاق وكىلدەرى ارقاشان كەيىنگى تولقىنمەن كىتاپ وقۋداعى ۇزدىك تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ وتىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
ەلىمىزدە ء«بىر ەل – ءبىر كىتاپ» دەگەن رەسپۋبليكالىق اكتسيا بار. اتالعان اكتسيا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا مەن قازاقستان كىتاپحانالار قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2007 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. ماقساتى – كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, قازاق ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋ, جاستاردىڭ رۋحاني دامۋىنا ىقپال ەتىپ, ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ. ۇلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىن وقۋدان باستالعان اكتسيا شەڭبەرىندە وسى كۇنگە دەيىن 50-دەن استام اقىن-جازۋشىنىڭ شىعارمالارى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلىپتى. اكتسيا اياسىندا بيىل جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاعدىر» رومانى تاڭدالعانى بەلگىلى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا رەسپۋبليكالىق اكتسياعا قاتىستى وتكەن جيىندا سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ «بۇل تاڭداۋ – تاريحي جادتى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق رۋحتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ورتاق شەشىم» دەپتى. دۇرىس. بىراق مەنىڭ كوڭىلىمدە كۇمان بار. ءدال وسى كىتاپتى بۇكىل ەلدىڭ وقي قوياتىنىنا سەنۋ قيىن. نەگە؟ «تاعدىر» – تاريحي رومان. حالقىمىز باسىنان كەشىرگەن اۋىر تاعدىر, حح عاسىر سوڭىنداعى شەكارا ءبولىنىسى تۋرالى كىتاپ مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى تۇرماق جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن دە وتە كۇردەلى. ءبىر ەلگە ارنالعان كىتاپ بولعان سوڭ, مەكتەپ وقۋشىسىنان باستاپ, جاسى ۇلعايعان قارياعا دەيىن تۇسىنىكتى بولۋ كەرەك. راس, «تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق رۋحتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان» شىعارمالاردى ناسيحاتتاعان دۇرىس. بىراق وعان جاعداي جاساۋ كەرەك قوي. ايتۋلارىنشا, جىل كىتابىن تاڭداۋ ەكى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپتى. ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك كىتاپحانالار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلگەن ەكەن. ال ەكىنشى كەزەڭدە سول كىتاپحانالار ۇسىنعان ءتىزىم ىشىنەن جىل كىتابى تاڭدالىپ الىنىپتى. ساۋالناماعا قاي ءوڭىردىڭ كىتاپحانالارى قاتىستى؟ قالاي دەسەك تە, جىل كىتابىن تاڭداۋدا ولقىلىق جىبەرگەنىمىز انىق. جالپى, نەگە ءبىز ءبىر كىتاپقا جابىسىپ قالامىز؟ ءبىر اۆتوردى تاڭداساق تا بولادى عوي. مىسالى, جىل اۆتورى رەتىندە قابدەش ءجۇمادىلوۆتى تاڭدادىق دەيىك. قالامگەردىڭ «تاعدىردان» باسقا دا شىعارمالارى جەتەرلىك قوي. ورىس تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالارى دا بار. اركىم وزىنە كەرەگىن وقىسا, رەسپۋبليكالىق اكتسيانىڭ حالىققا بەرەرى اناعۇرلىم كوپ بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
جالپى, كىتاپ وقۋ مادەنيەتى مەكتەپتە دە, ينستيتۋتتا دا ەمەس, وتباسىندا قالىپتاسۋعا ءتيىس. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بايلىعى – ادام. ءبىز سول ادامنىڭ رۋحاني باي بولۋىنا فوكۋس قويۋىمىز كەرەك. بۇل جولدا وتباسى قۇندىلىعىن دارىپتەۋ وتە ماڭىزدى. ال كىتاپ وقۋدى قۇندىلىق دەپ بىلەتىن وتباسىنىڭ ۇتارى كوپ.
حابيبا اقجىگىتوۆا,
ورالحان بوكەي اتىنداعى كىتاپحانا ديرەكتورى
وسكەمەن
