قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ (قدكبق) ەسەبىنە سۇيەنسەك, قازىر جۇرتتىڭ دەپوزيتكە اقشا جيناۋى سيرەگەن. سەبەبى تابىس كۇندەلىكتى تۇتىنۋدان اسپايدى. بانكتەگى جيناقتاردىڭ ءوسۋ قارقىنى كەيىنگى ەكى جىلدا العاش رەت ايتارلىقتاي باياۋلاعان. «نەگىزگى سەبەپ – ينفلياتسيانىڭ ۇدەۋى. بىلتىر ينفلياتسيا دەڭگەيى 12,3% بولدى. ال 2024 جىلى 8,6% ەدى. باعانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, جىل قورىتىندىسىندا ناقتى تابىس يندەكسى 94% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ياعني حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 6%-عا تومەندەگەن. ازاماتتاردىڭ تابىسى ەڭ الدىمەن كۇندەلىكتى تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردى جابۋعا عانا باعىتتالىپ وتىر.
حالىق شىعىنىنىڭ 92%-ى تۇتىنۋشىلىق ماقساتتارعا جۇمسالادى. ونىڭ ىشىندە 52,3%-ى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە كەتەدى. دەمەك تابىستىڭ جارتىسىنان استامى تەك نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرگە جەتەدى. ناتيجەسىندە, جيناققا باعىتتالاتىن قاراجات كولەمى قىسقارعان», دەپ جازىلعان قدكبق زەرتتەۋىندە.
سوعان قاراماستان بولشەك دەپوزيتتەر نارىعى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوسىمدى ساقتاپ وتىر. بىلتىر دەپوزيت كولەمى 14,7%-عا ۇلعايىپ, 28,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. الايدا بۇل – كەيىنگى ءۇش جىلداعى ەڭ تومەنگى ءوسىم قارقىنى. 2023 جىلى ءوسىم 20,6% بولعان. 2024 جىلى 20,3% دەڭگەيىندە تىركەلگەن. ال 2025 جىلى ءوسىم 14,7%-عا دەيىن باياۋلاعان. قور وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە, دەپوزيتتەر ءالى دە ينفلياتسيادان قورعانۋدىڭ, تۇراقتى تابىستىڭ سەنىمدى قارجى قۇرالى بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن حالىق تابىسىنىڭ نەگىزگى بولىگى تۇتىنۋعا جۇمسالىپ وتىرعان جاعدايدا جيناق نارىعىنىڭ سەرپىنى شەكتەلىپ وتىر.
بايقاپ قاراساق, مۇندا پارادوكس بار. ءبىر شەتتە حالىق قالتاسىن قاعىپ وتىرسا, ءبىر شەتتە دەپوزيتتەر تولىعىپ جاتىر. مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىك نەدەن تۋىنداپ وتىر؟
«قازىر بانكتەردە 18–20%-عا دەيىن ۇستەمە پايىز بار. دەپوزيتكە اقشا سالىنباي جاتقان جوق, سالىنىپ جاتىر. بىراق ول قاراجات – نەگىزىنەن ورتا ياكي اۋقاتتى توپتىڭ اقشاسى. بۇل بۇكىل حالىقتىڭ جاعدايى جاقساردى دەگەن ءسوز ەمەس. ەلدە شامامەن 7 ملن-عا جۋىق الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال ازامات بار. 200–250 مىڭ تەڭگە ايلىق الاتىن وتباسى بار تابىسىن تاماق پەن كوممۋنالدىق تولەمگە جۇمسايدى. ونداي ادام دەپوزيتكە اقشا سالۋدى ويلاۋى ەكىۇداي. ال ءبىر ۇيدە 3–4 ادام جۇمىس ىستەپ, اي سايىن 1 ملن تەڭگەدەن ارتىق تابىس تاباتىندار عانا جيناق جاساي الادى», دەيدى ەكونوميست ساپارباي دوسجان ۇلى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 40%-ى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا بولىنەتىن. ال بىلتىر بۇل 38%-عا دەيىن قىسقارعان.
«باي كومپانيالارعا, ءىرى كاسىپورىندارعا سالىقتى كوبەيتۋ كەرەك. سول قاراجاتتى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە باعىتتاۋ كەرەك. قازىر بايلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ءوز كۇنىن ءوزى كورەدى. ال قاراپايىم حالىققا مەملەكەت سۇيەۋ بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, كوممۋنالدىق تاريفتەردى جاساندى ۇستاپ تۇرۋ – تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس, ينفلياتسيا دەڭگەيىندە ءوسسىن, بىراق وسال توپتارعا ناقتى كومەك بەرىلسىن. ال بەنزيندى ارزانداتىپ ۇستاۋ وليگارحتارعا ءتيىمدى. سەبەبى سۋبسيديا بيۋدجەتتەن تولەنەدى. بەنزيندى ەڭ كوپ تۇتىناتىندار – اۋقاتتىلار. ونىڭ ۇستىنە بىزدە جانارماي ارزان بولعاندىقتان كورشى ەلدەرگە كونتراباندا جۇرەدى», دەيدى ول.
Finprom.kz ساراپشىلارى بۇل ماسەلەنى كلاسسيكالىق «ەنگەل زاڭى» دەپ وتىر. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ادامنىڭ تابىسى ازايعان سايىن نەمەسە جەتكىلىكسىز بولعان سايىن, ونىڭ شىعىنىنىڭ باسىم بولىگى نەگىزگى قاجەتتىلىككە كەتەدى. ال تابىس وسكەن سايىن ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالاتىن ۇلەس ازايادى. دامىعان ەلدەردە بۇل ايىرماشىلىق ايقىن كورىنەدى. مىسالى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (OECD) دەرەكتەرىنە سايكەس, اقش, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ەلدەردە ءۇي شارۋاشىلىقتارى تابىسىنىڭ شامامەن 10–15%-ىن عانا ازىق-ت ۇلىككە جۇمسايدى. قالعان قاراجات بىلىمگە, دەنساۋلىق ساقتاۋعا, تۇرعىن ۇيگە, دەمالىسقا جانە جيناققا باعىتتالادى. ال دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن بۇۇ ستاتيستيكاسى كورسەتكەندەي, تابىس دەڭگەيى تومەن ەلدەردە ازىق-ت ۇلىككە كەتەتىن ۇلەس 40–60%-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن (جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي بىزدە – 52,3%).
ايماقتار اراسىنداعى ايىرماشىلىق تا انىق بايقالادى. جەتىسۋ وبلىسىندا تۇرعىندار بيۋدجەتىنىڭ 65,8%-ىن ازىق-ت ۇلىككە جۇمسايدى. تۇركىستان وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش – 65,3%. ءتىپتى ءوندىرىسى دامىعان قاراعاندى وبلىسىنىڭ وزىندە شىعىن ۇلەسى 50%-دان اسادى. اۋىلدىق جەرلەردە دە جاعداي وڭاي ەمەس. ساراپشىلار مۇنى تابىستىڭ تومەندىگى مەن قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ السىزدىگىمەن بايلانىستىرادى. ياعني حالىق ءونىم وندىرگەنىمەن, تابىسىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك از.
«قالا مەن اۋىل ءومىرىنىڭ مودەلى دە بولەك. جىلدىق ەسەپپەن العاندا, اۋىل تۇرعىنى نان ونىمدەرىنە 86,3 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى, قالادا بۇل كورسەتكىش 68,2 مىڭ تەڭگە. سونىمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى ساتىلىمداعى تاتتىلەردى ازايتىپ, تاعامدى كوبىنە ۇيدە دايىنداعاندى ءجون كورەدى. ازىق-ت ۇلىككە كەتەتىن شىعىن كوبەيگەن سايىن وتباسىلار باسقا باپتاردان ۇنەمدەي باستايدى. كوپشىلىك تەلەفون, گادجەت الۋ, ءۇي جوندەۋ, اۆتوكولىك ساتىپ الۋ جوسپارلارىن كەيىنگە شەگەرگەن. ەگەر تابىستىڭ جارتىسىنان كوبى تەك نەگىزگى اسقا جۇمسالسا, بىلىمگە, دەمالىسقا, ءوزىن دامىتۋعا بولىنەتىن قارجى ازايادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ىشكى سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ باياۋلاۋىنا اسەر ەتەدى. كەيىنگى بەس جىلدا ەلدە ءومىر ءسۇرۋ قۇنى شامامەن 75%-عا ءوستى. بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ ءومىر سالتىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى», دەپ جازىلعان زەرتتەۋدە.
بانكتەردەگى قاراجات كولەمىنىڭ تومەندەۋىن ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ قالىپتى ماۋسىمدىق قۇبىلىس دەپ تۇسىندىرەدى.
«قاڭتارداعى تومەندەۋ جەلتوقسانداعى رەكوردتى جوققا شىعارمايدى. جىل سوڭىندا كومپانيالار بوس اقشاسىن ۋاقىتشا دەپوزيتكە قويادى. بۇل كوبىنە – ماۋسىمدىق قۇبىلىس. ال قاڭتاردا سول قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى قايتا اينالىمعا شىعادى. سوندىقتان بۇل جەردە ۇرەيلەنۋگە نەگىز جوق. قاڭتار ەڭ الدىمەن كورپوراتيۆتىك وتىمدىلىكتىڭ قوزعالىسىن كورسەتتى. ال ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ جيناق بازاسى ورنىقتى قالپىندا قالدى. بۇل – قارجى جۇيەسى ءۇشىن جاقسى بەلگى. قاڭتارداعى تۇزەلىس جەلتوقسانداعى قاراجات اعىنىنىڭ ءبىر بولىگى ۋاقىتشا بولعانىن كورسەتەدى. بىراق حالىقتىڭ اقشا جيناۋعا بەيىمى ساقتالعان. تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ ۇلەسى جوعارى بولىپ تۇر. بۇل – ماڭىزدى فاكتور. سەبەبى اقشا دەپوزيتتە جاتقاندا ول بىردەن نارىققا شىقپايدى. ياعني قازىرگى سۇرانىسقا قىسىم ازايادى. بۇل ينفلياتسيانى تەجەۋگە كومەكتەسەدى», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.
قورىتا ايتقاندا, ماسەلە تەك دەپوزيتتىڭ ازايۋى نەمەسە كوبەيۋىندە ەمەس. نەگىزگى ءتۇيىن – تابىس قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىندە. قارجى جۇيەسىندە اقشا اينالىپ ءجۇر, بانكتەردەگى قاراجات كولەمى تاريحي دەڭگەيدەن الىس كەتكەن جوق. ەكونوميكادا «قوس ەكونوميكا» دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني ءبىر ەلدىڭ ىشىندە ەكى ءتۇرلى شىندىق ءومىر سۇرەدى: ءبىر بولىگى كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكپەن عانا شەكتەلسە, ەكىنشى بولىگى ينۆەستيتسيا مەن جيناق ارقىلى كاپيتالىن كوبەيتەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2022 جىلعى Income Inequality and Financial Stability زەرتتەۋىندە تابىس تەڭسىزدىگى جوعارى ەلدەردە قارجىلىق اكتيۆتەر كوبىنە جوعارعى 20% توپتىڭ قولىندا شوعىرلاناتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. مۇنداي جاعدايدا بانكتەگى جيناق ءوسىپ تۇرعانىمەن, ونىڭ الەۋمەتتىك اسەرى كەڭ اۋقىمعا تارالمايدى. ياعني ەكونوميكادا اقشا بار, بىراق ول بارلىق قالتاعا بىردەي جەتپەيدى. ءبىر تاراپتا اقشا ەسەلەنە بەرەدى, ەكىنشىسىنە – تەك كۇن كورۋ قۇرالى. وسى ايىرماشىلىق ۇلعايعان سايىن, جيناق ستاتيستيكاسى مەن تۇرمىس شىندىعىنىڭ اراسى الشاقتاي بەرمەك.
