ابايدىڭ بايكوكشەسىن بىلەمىز بە؟

ابايدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, وعان تىكەلەي اسەرى بولعان جانە ودان جوعارى باعاسىن العان اقىنداردىڭ ءبىرى – بايكوكشە. جالپى ءبىز ابايدى, ونىڭ ولەڭ قۇدىرەتىن ايتقاندا, ماڭىنداعى اقىن-جىرشىلاردان ءبولىپ قاراپ, ارتىق بىتكەن اقىندىق قۋاتىنا جوعارى باعا بەرگەندە قاسىندا جۇرگەن اقىندار, جىرشى-جىراۋلار ايدىڭ قاسىنداعى جۇلدىزداي نازاردان تىس قالىپ قوياتىنى بار. سونداي كو­مەسكى قالىپ كەلە جاتقان اقىننىڭ قاتارىن­داعى بايكوكشە بالعىنباي ۇلى (1813 – 1892) – ابايدىڭ زامانداسى, ونىڭ اپىل-تاپىل باسقان شاعىنان قاسىندا بولىپ, ەرەكشە سىيلاسقان ادامى. بايكوكشەنىڭ ابايمەن بايلانىستى ولەڭ-سوزدەرى عانا ساقتالىپ, قالعان مۇراسى ۇمىتىلعان. ابايدىڭ قاسىندا ءسوز پاتشاسى – ولەڭگە ەرىك بەرەتىن ساناۋلى اقىن بولدى دەسەك, سونىڭ ءبىرى جوعارىدا ايت­قان­داي وسى – بايكوكشە. “اباي جولى” ەپوپەياسىن وقىعاندا ەڭ العاش جاس ابايدى “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ” جىرىمەن تانىستىراتىن دا وسى بايكوكشە. اقىندىققا بوي تۇزەپ, قولىنا قالام العان اباي, ءسوز جوق, الدىمەن ءوز ەلىنىڭ اقىنى بايكوكشەنى ۇلگى تۇتتى. كەلە-كەلە اقىندىعىن, شەشەندىگىن قادىرلەپ “بايكوكە” دەپ قۇرمەتپەن اتادى. وكىنىشكە وراي, سوعان قاراماستان بايكوكشە اقىننىڭ ەسىمى ۇمىتىلىپ بارادى. باسقاسى باسقا, بۇگىنگى اقىنداردىڭ قايسىبىرى ونىڭ شىعارمالارى تۇگىل, ەسىمىن بىلمەيدى. سولاردىڭ قايسىبىرىنىڭ ءيا, كەزىندە ونداي اقىندار ءار اۋىلدا بولدى عوي دەيتىنىن قايتەرسىڭ! سون­دىقتان ءبىز كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن جىراق قالىپ بارا جاتقان اقىن تۋرالى ءسوز قوزعاعاندى ءجون كورگەن ەدىك. بايكوكشە ابايدىڭ الدىندا قايمىقپاي سويلەپ, ونىڭ قاي سىنىنا دا توتەپ بەرگەن ادام. وتكىر ءتىلدى بايكوكشە توبىقتى ىشىندەگى از تايپا قاباستان شىققان. مىرزا-ماماي, بوراناي-قاباس ءبىر تۋىسادى. قاباستىڭ بەك­بو­لات, نۇربولات, توقبولات, ەسبولات, جان­بو­لات ەسىمدى ۇلدارى 1723 جىلعى ەل باسىنا كۇن تۋعان الاساپىران شاقتا ەرلىكپەن شەيىت بول­عان. ولاردان قالعان ءبىر ۇرپاق ايۋ بولسا, ونىڭ بوتاقارا, ەسداۋلەت دەگەن ەكى ۇلى بو­لىپتى. مىنە, بايكوكشە وسى ەسداۋلەت ۇرپاعى. جوعارىدا ونىڭ اقىن ءىنىسىنىڭ الدىندا ىركىلمەي, ەركىن سويلەپ, ءوز ويىن اشىق بىلدىرە بىلگەنىن ايتتىق قوي. سونىڭ دالەلىندەي, بايكوكشەنىڭ اششى ءتىلدى بەت قاراتپايتىن تۋراشىلدىعىن ەسىنە سالعان اباي بىردە: “بايكوكە-اي, توقپاقپەن ۇرىپ جىعاتىن قىلىعىڭ بار-اۋ”,– دەگەندە بايكوكشە: كوكەڭدى ۇرام دەيسىڭ توقپاقپەن, ءجۇرسىڭ بە اتاڭ سالعان سوقپاقپەن. تۋرا ءسوزدى ايتسام دا كىنالايسىڭ جاسىڭدا جولداس بوپ پا ەڭ اقىماقپەن, – دەپ جاۋاپ قايتارىپتى. وسى شۋماقتىڭ شىعۋ تاريحى ءارحام ىسقاق ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە باسقاشا ايتىلادى. “قي سىندىراتىن توقپاق اعاشتى اباي قولىنا الىپ بايكوكشەنى كۇتىپ وتىرىپتى. بايكوكشە ءبىر اياعىمەن تابالدى­رىق­­تان ەندى اتتاعاندا, اباي اقىرىپ: – توق­تا, بەرى باسپا! سول قالپىڭدا تۇرىپ ءبىر اۋىز ولەڭ ايت, ەگەر ولەڭ ايتپاي بەرى باسساڭ, قول توق­پاقپەن باسىڭدى جارامىن”, – دەپتى. ءاري­نە, وزىنەن ۇلكەن اقىنعا ابايدىڭ ويتپەسى انىق. ولەڭنىڭ ماعىناسىنا تۋرالاپ شىعارعان ەل اڭگىمەسى بولۋى دا ىقتيمال. دۇرىسى – ابايدىڭ العاشقى “توقپاقپەن ۇرىپ جىعار قىلىعىڭ بار-اۋ” دەگەن سوزىنە سايا ما دەيمىز. اباي تاعى بىردە “بايكوكە-اي, كوبىنە ءتىلىڭ اششى, جاسىڭدا جەتىم بولىپ ءجابىردى كوپ كورگەنسىڭ-اۋ”, – دەگەندە بايكوكشە: از عانا اۋىل قاباسپىن – تۋىسىم ول, مىرزا مەنەن مامايدىڭ زورلىعى مول. ەكى وكپەمنەن قىسقان سوڭ شايا بولىپ, ءتىلىم اششى بولاتىن سەبەبى سول, – دەپ ەل ىشىندەگى ادىلەتسىزدىكتى تىلگە تيەك ەتكەن ەكەن. اباي الدىندا بولىس سايلاۋىمەن ەلگە كەلگەن ويازعا ولەڭمەن ايتقان ارىز شاعىمى ساقتالعان. توقسان ەكى جولدىق ۇزاق ولەڭ-شاعىمدى بىزگە ساقتاپ جەتكىزۋشى – س.قارامەندين. ويازدىڭ الدىندا ايتىلدى دەگەنمەن, ارىزدى بايكوكشە اقىن بۇكىل توبىقتىنى اقىل-پاراساتىمەن جۋساتىپ-ورگىزىپ وتىرعان ابايعا باعىشتايدى. اششى ءتىلدى اقىن ەلدىڭ ارىزىن ايتۋدا ابايدان دا سەسكەنبەيدى: ەلدى ءبۇيتىپ قۇرىسىن مەڭگەرگەنىڭ, از بەن كوپتى سالماقپەن تەڭگەرگەنىڭ. كۇن كورگەنىم وسى ەدى قىزىل ءتىلىم, وعان دا سىناپ-مىنەپ جول بەرمەدىڭ, –دەگەن كەسەك ءسوزدى بايكوكشە عانا ايتا الادى ابايعا. توبىقتى ىشىندەگى كىشى اتالاردىڭ جاق-جاق بوپ ءبولىنىپ, جەرگە تالاسى, بارىمتا, ۇرلىق, وكتەمدىگىن جىپكە تىزگەندەي جىرعا قوسقان اقىن ەل ىشىندەگى بۇزىقتاردىڭ اتىن اتاۋدى دا ۇمىتپايدى. مەڭگەرسەڭ ەلدى جوندەپ مەڭگەر, اباي, از بەن كوپتى سالماقپەن تەڭگەر, اباي. سۇرىنگەن, سۇرەن اتتاپ ناشارلادى, سۇيە دە, سۇيەمەلدەپ دەم بەر, اباي. تۋىسىنىڭ زورلىعىن تيادى دەپ, تىلەۋىڭدى تىلەپ ءجۇر كىمدەر, اباي, – دەپ ابايعا سالماق سالا سويلەيدى. سوناۋ قارا­مەندە, كەڭگىرباي, وسكەنباي مەن قۇنانبايدان كەلە جاتقان ۇلگى ەل بيلەرىنىڭ بارىنەن اسىپ تۋعانىڭ شىن بولسا, ناشارعا كوزىڭدى سال, تەن­تەكتىڭ وڭ-تەرىسىن تەكسەر, – دەپ وكتەم سويلەپ, شىندىقتىڭ پەردەسىن سىپىرعاندا, اباي كوزى­نە جاس الىپ, ىسكە كىرىسكەن ەكەن دەيدى ەل ءىشىن­دە ساقتالىپ قالعان اڭىزدا. سول جىلى باي­كوك­شەنىڭ ۇسىنعان ادامدارىن اباي بولىس قويىپ, ەل ىشىندەگى ۇرى-قارى, تەنتەكتى تيا باستاعان. بايكوكشەنىڭ ويازعا ايتقان ارىز-ولەڭىن كوكباي اقىن ورىسشاعا اۋدارىپ تۇرعان. كوكبايدىڭ ءوزى بايكوكشەنى ۇستاز تۇتىپ, قاسىندا كوپ جۇرگەن. جەرگىلىكتى شەجىرەشى بەكەن يساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, “بايكوكشە سەكىلدى جارىپ ايتار, تۋرا ءتىلدى اقىننىڭ كوكشەگە (كوكباي اقىن شىققان توبىقتىنىڭ ءبىر تارماعى) جيەن بولۋى بولاشاق ۇلكەن اقىن كوكباي جاناتاي ۇلىنا دا سەپتىگى تيگەندەي. كوكباي جاسىندا جيەن بايكوكشەنىڭ قاسىنا ەرىپ, اقىندىعىن ۇشتاعان. تابان استىندا سۋىرىپ سالار ايتقىشتىق جانە شىندىقتى جالتارماي ايتا ءبىلۋدى كوكەڭ بايكوكشەدەن الىپ, اقىندىعىنىڭ سارا جولىنا اينال­دىرعان. اقپا اقىندى سويلەتۋگە قاشان دا قۇمار اباي جولىققان جەردە بايكوكشەنىڭ اقىن­دىعىن سىناي تۇسكەن ەكەن دە, بايكوكەسى ءسوز تاۋىپ كەتكەندە ەرەكشە كوڭىلى تولىپ, مەرەيى تاسىپ قالاتىن بولىپتى. بىردە بايكوكشە ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندە اباي: ويپاڭ جەرگە قاۋىندا ءشوپ بىتەدى, كەي ادامعا مال مەن باس كوپ بىتەدى, – دەپ توقتاي قالعاندا, بايكوكشە ءىلىپ اكەتىپ: پىسىقسىنعان جىگىتتى بولىس قويساڭ, قاشان ءتۇسىپ بولعانشا جەپ بىتەدى, – دەپ اياقتاپتى. جالپى اياق استىنان ولەڭ شىعارتۋ نەمەسە باسىن باستاپ شۋماقتىڭ سوڭىن اياقتاۋ سياقتى قۇبىلىستاردى اباي شاكىرتتەرىنىڭ ورتاسىندا كۇندەلىكتى قولدانىپ وتىرعان. اباي مەن بايكوكشەنىڭ اراسىنداعىداي ولەڭ جارىسى اقىن شاكىرتتەر كوكباي, ءارىپ جانە اباي بالالارىنىڭ اراسىندا كەڭ ءورىس العان. تورتتىك جىردى ءتورت اقىن بولىپ, ءىلىپ-قاعىپ ايتاتىن ءبىر ءداستۇردىڭ “اباي جولىندا” سۋرەتتەلەتىنىن ەسكە الساڭىز, اقىندىق ونەردى ۇشتاي ءتۇسۋ ءۇشىن ابايدىڭ دەن قويا قولدانعان ەرەكشە ءبىر ءتاسىلى ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى... بايكوكشە قۇنانبايدى دا ەرەكشە سىيلاعان: قۇنانباي ارتىنا ۇلگى قالدىرىپتى, قۋ قۇستى قۇلادىنعا الدىرىپتى. قازاقتىڭ بالاسىنا ءتالىم بەرىپ, مەككەدەن تاكيانى سالدىرىپتى, – دەپ ولەڭگە قوسسا, قۇنانباي دۇنيەدەن وتكەندە: كوسەم ەدىڭ اۋىر وي باستايتۇعىن, قارىنداسقا داۋ كەلسە ساسپايتۇعىن. ارىستان بوپ جارالعان اسىلىم-اي, الىسقاندى الىسقا تاستايتۇعىن, – دەپ باستالاتىن كەستەلى ولەڭ جولدارىمەن كوم­كەرىلگەن جوقتاۋىن ايتادى. انادان ارتىق تۋعان قۇنانبايدىڭ قاسيەتىن اسا جوعارى باعالاپ ء“تىرى اۋليە تابىلماس ەندى بىزگە”, – دەپ قامىققان دا وسى بايكوكشە اقىن. جاسىنان بايكوكشەنىڭ جانىندا بولىپ, ونىڭ ءاربىر قيمىلىن قالت جىبەرمەيتىن اباي بىردە بايكوكشەنىڭ شابىتى قىسىپ كەلە جاتقانىن تاپ باسادى. بۇل تۋرالى كوكباي ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: ء“بىر مەزگىلدە بايكوكشەنىڭ تۇسىنە ابايدىڭ كوزى ءتۇستى دە: “مىنا كارىنىڭ جىنى ۇستاپ كەلە جاتىر ەكەن”, – دەدى. ايتقانىنداي, سول ارادا بايكوكشە ابايعا تۇندە كورگەن ءتۇسىن ايتىپ, ۇزاق ولەڭدى شۇباتىپ جونەلەدى. تۇسىندە ابايدىڭ ءبىرتالاي قيىندىق, قاۋىپتەن ءوتىپ ءومىر مۇراتىنا قولى جەتكەندىگىن كورگەن ەكەن. سونى ايتۋمەن بىرگە ءوزىنىڭ جورۋىن دا ولەڭگە قوسىپ, قارامولادان جولى بولىپ, قاستىق قىلماق كىسىلەردى جەڭىپ قايتاتىنىن ايتادى. كورگەن ەكى ءتۇسىن بايكوكشە ولەڭمەن ءوزى جوريدى: كوكتى قۇشساڭ, باقىتىڭ كوكتى شارلار, اقىلىڭ وسى جۇرگەن جاننان ارتار. اكەلگەن ەكى نارسەڭ – عىلىم, ءبىلىم ءسوزىڭدى ەستىگەننىڭ كوڭىلى تارقار. كۇندى قۇشساڭ بولارسىڭ اي مەن كۇندەي, ارقا ۇراندى قازاققا تەگىس بىردەي. اق سۇڭقاردىڭ جانىڭا لىق تولعانى تۇقىمىڭنان جان قالماس اتقا مىنبەي… اباي ءوزىن ماقتاعانىنا ەمەس, بايكوكشەنىڭ اقىندىعىنا ريزا بولىپ, ءبىر توعىز سىي بەرىپ قايتارىپتى دەسەدى. بايكوكشەنىڭ كورىپكەلدىگى اينىماي كەلەدى. ابايدىڭ ءوزى دە, بالالارى دا ەلدەن اسىپ ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن قادىرلى بولعان. بايكوكشە – سۋىرىپ سالما اقىن. ايتقان ولەڭى سول جەردە ەل ەسىندە قالسا قالدى, قالماسا قاعازعا تۇسپەي جوعالىپ وتىرعان. شەجىرە اقىننىڭ كوپ دۇنيەسى حالىققا جەتپەي جاتقانىن كورگەن اباي: “بايكوكە! ەل قورعاعان ەردى ايتىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ءىز قالدىرساڭشى”, – دەگەندە بايكوكشە: “ابايجان-اي, سەن سياقتى ساۋاتتى بولسام, ءبىر كۇندە ءبىر كىتاپ ولەڭ جازار ەدىم, امال قانشا, قولىم قالام, ءتىلىم قاعاز بولا المايدى-اۋ!” دەپتى. جازۋشى بەيبىت ساپارالى اقىننىڭ “انەت بابا”, “ماماي باتىر”, “توقتامىس باتىر”, “كەڭگىرباي بي”, “قارامەندە بي”, “كوبەي بي”, “توبىشاق تورى”, ت.ب. تاريحي داستان جىرلارى بولعانىن, تىلگە تيەك ەتە كەلىپ: “ابايدىڭ بايكوكشە اقىنعا جازدىرتقان “كەڭگىرباي بي” داستانىندا دا بي ومىرىنەن دەرەكتەر مول قام­تىلعان”, – دەگەن دەرەك ايتادى (“قازاقستان”. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا. 2-توم. –الماتى, 1999 ج.). الايدا, اباي توڭىرەگىندەگى ەستەلىك-اڭگىمەلەردە اتالعان داستاندار تۋرالى, وعان بايكوكشەنىڭ قاتىسى تۋرالى ەشتەڭە ايتىل­مايدى. قولىمىزدا بايكوكشەنىڭ “توبىشاق تورى” داستانى عانا بولعاندىقتان, قالعان كولەمدى شىعارمالارى تۋرالى پىكىر ايتۋدى كەيىنگە قالدىرامىز. بىزگە جەتكەن اقىننىڭ “توبىشاق تورى” داستانى دا ءداستۇرلى قارا ولەڭ ۇيقاسىمەن جازىلعان. اقىننىڭ بۇل داستانى بايگە اتى تۋرالى جازىلعان العاشقى شىعارمالاردىڭ قاتارىندا. از عانا مازمۇنىنا توقتالساق, بارىنباي دەگەننىڭ اسى بولىپ رايحان دەگەن كەدەي جىگىت جالعىز تورىسىمەن كەلىپ اسقا تىگىلگەن ءۇش بايگەنى دە اكەتەدى. رايحان ايتتى سوندا كارى-جاسقا, ءىستىڭ ارتىن كۇتىڭدەر, سەندەر ساسپا. ءىشىڭ كۇيىپ مىرزالار تۇز جالارسىڭ بايگەنى ءۇش الامىن ءدال وسى استا,– دەگەن ءۇش بايگەنىڭ ءبىرىنشىسى “نايماندا ودان اسقان پالۋان جوق” دەيتىن مۇساتايدى جەر قاپتىرىپ, رايحان “قۇرىش قارا” دەگەن اتقا يە بولادى. ءجۇز قادام قاشىقتىقتان بيىك باعانانىڭ باسىنداعى كۇمىس تەڭگەنى كوزدەپ ءتۇسىرىپ, ەكىنشى بايگەنى الادى. ءۇشىنشى بايگە – ەكى ءجۇز ەلۋ اتتىڭ الدىندا كەلگەن توبىشاق تورىنىكى, ياعني تاعى رايحاندىكى. داستانداعى ات سىنشىسى قياسبايدى بايكوكشە ومىردەن العان, ابايدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ء“ومىردىڭ ءوزىن مازاق ەتەتىن” قياسبايى. ويتكەنى, ەل ەسىندەگى قوداردىڭ نەمەرەسى كوگەداي ۇلى قياسباي ولپى-سولپى كيىنىپ, تۇراق-مەكەنسىز ەل ارالاپ, ونەر كورسەتىپ ومىردەن وتكەن, ونىڭ كوپ قاسيەتىنىڭ ءبىرى – ات سىنشىسى. كارىقۇلاق شەجىرەشى ب.يساباەۆتىڭ سوزىنە جۇگىنەيىك: “استىنداعى اتىن جەلىدەگى ق ۇلىنعا ايىرباس­تاي سالۋ ول كىسىنىڭ ماشىقتى ءىسى ەكەن. ەل قىدىرۋدان توقتالمايتىن جارىقتىق ات بەرىپ العان ق ۇلىنىن الدىنا سالىپ ايداپ جۇرە بەرەدى ەكەن. جۇرتتىڭ “اتقا ق ۇلىن الاتىن قياسبايمىسىڭ” دەپ سويلەۋى ەرتەدەن بولعان. بىراق العاشقىدا كۇلكى, ءاجۋا ەتۋشىلەر ونى قياسەكەڭنىڭ جايدان-جاي ىستەپ جۇرمەگەنىن بايقايدى. سىنشى قياسباي جەلىدەگى ق ۇلىننىڭ كەز-كەلگەنىنە ات ايىرباستاماعان. جۇيرىكتىگىن تانىپ بارىپ ايىرباستايدى ەكەن اتىن. سونى اڭعارعان توبىقتى جۇرتى قياسەكەڭ قىزىققان ق ۇلىندى بەرمەيتىن, قايتا ول ق ۇلىندى ات قىلاتىن بولعان”. “توبىشاق تورى” داستانىندا دا قياسباي­دىڭ وسى بەينەسى ايقىن كورىنەدى. ەل كەلەكە ەتىپ تۇرعان تورىعا قياسباي كەرىسىنشە, وڭ باعا بەرىپ, رايحاننىڭ كوڭىلىن ءوسىرىپ تاستايدى. بىراق ەل قياسبايدىڭ سىنشىلىعىن مازاق ەتىپ: ەسسىزدىڭ ءسوزىن سويلەيدى دەپ, قياسبايدى الجىعان ەكەن دەستى. ءتىپتى سۇپاتاي دەگەن جەتىم بالادان باسقاسى تورىعا ءمىنىپ شابۋعا ارلانادى. اقىرى قياسبايدىڭ بەرگەن سىنىن تولتىرعان تورى بايگەدەن جالعىز دارا كەلەدى. داستانداعى سىنشى قياسباي بەينەسى – بايكوكشەنىڭ ءوزى كۇندە كورىپ, قالجىڭ ايتىپ جۇرگەن ادامى. بايكوكشە اقىن رايحاننىڭ باعىن اسىرعان وسى اتتى بايانداۋدا بىزگە ەتەنە تانىس تاعى ءبىر وقيعانى قوسقان. ول وسكەنباي بي اسىنان بەلگىلى, قازاقتا بۇرىن بولعانمەن اسا سيرەك كەزدەسەتىن ويىن ءتۇرى ايەل جالاڭاش شىعىپ, قازىققا بايلانعان كىلەم جابۋلى تۇيەنىڭ بۇيداسىن تىسىمەن شەشسە, تۇيە كىلەمىمەن سونىكى. وسكەنباي ءبيدىڭ اسىنا قاتىسقان توعالاق رۋىنىڭ ادامى وتەپبەرگەن دەگەننىڭ ەستەلىگى جەتكەن. استاعى وقيعا تومەندەگىشە ءوربيدى. كوپتەن سوڭ جيىننان تاعى ءبىر ايەلدىڭ شە­شىنىپ جاتقانى بايقالادى. سارى كىدىر تارتىپ قالعان قاتىن ەكەن, بۇركەنىش جامىلىپ, تۇيە قاسىنا كەپ: ەرلەر, ەرلەر, ەرلەر تۋعان جەرلەر. قارايمىن دەسەڭ دە وزدەرىڭ ءبىل. ارىستىڭ بۇل اسىندا بۇل بايگەنى الماق ءدۇر, – دەپ بۇركەنىشتى سىپىرعاندا, قۇنەكەڭ ايەلگە شاپان جاپ­قىزىپ جىبەرەدى. بۇيدانى شەشكىزگەن جوق. كى­لەم جابىلعان ىنگەن ۇستىنە قوسىپ, “شەشىن­دىرگەن ايىبىمىز” دەپ ايەلگە شاپان بەرىلەدى. ءدال وسى وقيعا “توبىشاق تورى” داستا­نىندا ءسال وزگەشەلەۋ اۆتوردىڭ كوركەمدىك قيالىنا قاراي وڭدەلە, تۇرلەندىرىلە بەرىلگەن. مايلى كۇيە جاعىلعان قازىققا كىلەم جابىلعان تۇيە بايلانىپ, سونى شەشۋگە تويكە دەگەن كەدەيدىڭ ون سەگىزدەگى جالعىز (ادەمىلىگىنە قاراپ جۇرت ونى “اققۋلا” دەپ اتاعان ەكەن) قىزى شىعىپ توپقا قارسى قاراپ: سۋ تازارتار مەيلى بەت كۇيەسىن, ايتەۋىر اكەمە ءبىر تۇيە بولسىن, – دەپ تاۋەكەل ەتەدى. اققۋلا سول ارادا “ەرلەر! – دەدى,– ءبارىڭىز ءونىپ شىققان جەرلەر” دەدى بىلمەستەرىڭ مازاق قىپ كەلەكە ەتىپ بىلگەنىڭنىڭ ماڭداي تەرى تەرلەر ەدى. “بىلسەڭدەر, دۇنيەگە ايەل انا! ايەلسىز دۇنيەگە كەلمەس بالا. الىپ – انادان دەگەندەي, ات – بيەدەن ايەلدەن نەشە ءتۇرلى تۋعان دانا” نە ءتۇستى كورگەنىڭنەن انا ەتىن, ماسقارالاپ كۇيەلەپ انا بەتىن. مۇنى قىزىق كورۋشى كىم دە بولسا انانىڭ بىلمەيدى ەكەن قاسيەتىن. ءبىر كەزدە بەسىك كوردىم, بالا بولدىم, ەر جەتتىك بويجەتكەن قىز جاڭا بولدىم, تانىمە كوزى تۇسكەن كوپشىلىكتىڭ مىنەكەي, بارىڭە دە انا بولدىم. بايكوكشە قىزدىڭ اۋزىمەن ەلدە جوق وسى ويىن ءتۇرىن قاتتى سىنعا الادى. كوكشە جەرىندەگى وسى ءبىر سيرەك كەزدەسەتىن انايىلاۋ ويىن تۇرىنە قۇنانبايدىڭ دا ىرزا بولماعانى ەستەلىكتەن بايقالادى. ەستەلىكتە ايتىلعان ايەل ءسوزىن بايكوكشە شىعارماسىندا وتە اسەرلى جىمداستىرا العان. ءدال وسى كورىنىستى داستاندا ءسوز ەتۋىندە اقىننىڭ تاعىلىمدىق, تاربيەلىك ماقساتتاعى كوزقاراسى ايقىندا­لادى. وقيعا سيۋجەتىن وسكەنباي بي اسىنان العاندىعى ايقىن. بىراق سارى كىدىر تارتقان كەلىنشەكتىڭ ورنىنا ون سەگىزدەگى تويكەنىڭ اققۋلا دەگەن قىزى شىعادى ورتاعا. داستاننىڭ سوڭىندا رايحان بايگەدەن تۇسكەن ولجانى قالىڭمالعا تولەپ اققۋلانى ايتتىرىپ, جار ەتەدى. ءۇش بايگەنى دە جەڭىپ العان رايحانداي ەردىڭ اقىر سوڭىندا قىزىق ءۇشىن ەمەس, تۇرمىستىڭ قيىندىعىنان توپ ورتاسىنا شىعىپ, ەر ۇيالتاتىنداي اقىلدى ءسوز ايتقان اققۋلا قىزبەن قوسىلۋى داستاننىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىن تارتىمدى ەتىپ, كومپوزي­تسيالىق ىشكى قۇرىلىسىن نىعايتا تۇسكەن. بايكوكشە ولەڭ ءسوزىنىڭ بىزگە جەتۋىنە ابايدىڭ تىكەلەي قاتىسى بولعان. قاشاندا بايكوكشەدەي سىر ساندىقتىڭ ىشىندەگى ولەڭ قويماسىن اقتارۋعا ىنتىق بولعان اباي: “بايكوكە, “اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا” قازاق-قالماق بولىپ تالاسقاندا, سىر بويىنان كوك الالى جىلقىعا قالىڭ تۋ الىپ, ءبولىپ ايداپ شىققان كىم ەدى, بىلەسىز بە, سونى ايتىڭىزشى” دەپ بەلىباي بي تۋ­رالى, توقتامىس باتىر تۋرالى جىر ايت­قىزعان ەكەن. اباي مەن بايكوكشە اراسىنداعى وسىنداي رۋحاني جاقىندىقتى ءا.جيرەنشين سياقتى زەرتتەۋشىلەر باسقا قىرىنان تانىپ, بايكوك­شەنى ابايدىڭ اقىن-شاكىرتى قاتارىنا قوسىپ جىبەرگەن. سولاي دەي تۇرعانمەن, حاكىم اقىن شىعارمالارىنىڭ ءبىر تومدىق تولىق جي­­­ناعىن قۇراستىرىپ, ونى 1961 جىلى قازاق­تىڭ مەم­لەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپا­سىنان شىعارۋعا مۇرىندىق بولعان سول ءابىش اعامىز اتالعان كىتاپتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە باي­كوك­شەنى ابايدىڭ قاتتى جاقسى كورگەنىن ايعاقتايدى. انىعىندا بايكوكشە ابايدىڭ شاكىرتى ەمەس, كەرىسىنشە اباي جاس كەزىندە بايكوكشە­دەن اقىندىق ونەردىڭ قىر-سىرىن تانىپ, كەيىن كەلە بايكوكشەنىڭ اقىندىعىن قاتتى سىيلاپ قاسىنا ەرتىپ جۇرگەن. دەمەك, ابايدىڭ اقىندىق اينالاسى, اقىندىق ورتاسى دەگەندە بايكوكشەنىڭ اتى الدىمەن اتالاتىنى سوندىقتان. ال ءبىز حاكىم اقىننىڭ اماناتىن باسشىلىققا الىپ, بايكوكشە اقىننىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن حالىققا قايتارىپ بەرۋدى ءوز مىندەتىمىز دەپ بىلگەن ەدىك. ءسوز سو­ڭىندا وقىرمانعا بايكوكشە اقىن شىعار­ما­لارىن جيناقتاپ شىعارعالى جاتقانىمىزدى, سول يگىلىكتى شارۋاعا قامقورلىق تانىتىپ وتىرعان بەلگىلى تاريحشى-ادەبيەتشى عالىم, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەرلان ءباتتاش ۇلى سىدىقوۆقا ادەبيەت جاناشىرلارى اتىنان العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. باۋىرجان ەردەمبەكوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. داۋلەت سەيسە ۇلى, سەمەي.