ورتالىق ازيانىڭ حالىق شىعارماشىلىعىندا ارال تەڭىزى بۇرىننان ء«شول دالانىڭ كوگىلدىر مەرۋەرتى» دەپ اتالعان. بىرەگەي «اسىل تاسىمىز» – تۇران ويپاتىندا, ءۇستىرتتىڭ تاستاق جونىنىڭ شىعىس جيەگىندە, اسا ۇلكەن ەكى ءشولدىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا جاتىر: وڭتۇستىگىندە قاراقۇمعا, شىعىسىندا قىزىلقۇمعا يەك ارتقان. وسى كومپوزيتسيانىڭ بارلىعى – «كوگىلدىر مەرۋەرت» – ازيانىڭ كەرەمەت تاۋ سىلەمدەرىمەن قورشالعان ۇلكەن «جارقىراعان تاجگە» تابيعي تۇردە كىرىككەن: سولتۇستىك-شىعىستان – تيان-شان مەن قاراتاۋ, شىعىستان – فەرعانا جوتاسى مەن تالاس الاتاۋى, وڭتۇستىك-شىعىستان – پامير, وڭتۇستىكتەن – گيندۋكۋش, وڭتۇستىك-باتىستان – كوپەتداگ پەن پاروپاميز. «جارقىراعان ءتاج» جالپى اۋدانى 2,7 ميلليون شارشى شاقىرىم بولاتىن تەڭىزدىڭ بۇكىل درەناجدى باسسەينى – قازىرگى قازاقستاننىڭ جەرىنە پارا-پار اۋماقتى قامتيدى. بۇل «تاجدە» ورتالىق ازيانىڭ ەكى ۇلى وزەنى – ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋى كوپتەگەن جەرۇستى جانە جەراستى سالالارى ارقىلى ءبىزدىڭ كوگىلدىر تەڭىزگە قۇيىلادى.
مىڭداعان جىل بويى ارالدىڭ سۋ رەجىمى وزگەرىپ, تەڭىز جاعالاۋىنىڭ ۇلعايۋىنا نەمەسە شەگىنۋىنە اكەلگەن كەزەڭدەر بولدى. بىراق بۇل وزگەرىستەر بۇگىنگى ارال باسسەينى مەن ايدىنىنان كورىپ وتىرعانىمىزداي, جويقىن سالدارعا اكەلگەن جوق ەدى. ادەتتە تابيعاتتىڭ ءوزى سىرتقى اسەردى جويىپ, تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرەتىن. الايدا, ءبىزدىڭ جاعدايدا دەسترۋكتيۆتى ۇدەرىس تابيعي اپاتتان ەمەس, ادامنىڭ اۋقىمدى, كوزسىز ءارى بىلىكسىز ارالاسۋىنان تۋىندادى. تەك ەكونوميكالىق ەسەپتەۋگە نەگىزدەلگەن ء«امۋداريا مەن سىرداريا سۋلارىن تولىق پايدالانۋ ارقىلى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ەسەبىنەن تەڭىزدىڭ جويىلۋىنان بولاتىن شىعىندار بىرنەشە مارتە وتەلەدى» دەگەن قاتە تەوريا قازىرگى كليماتتىق جانە ەكولوگيالىق اپاتقا ۇرىندىردى.
وسى پروبلەما بويىنشا كەيىنگى جارتى عاسىرداعى باعدارلامالارمەن, جوسپارلارمەن, جوبالارمەن, زەرتتەۋلەرمەن مۇقيات تانىسقان كەزدە كوپتەگەن جاعدايدا تاڭعالارلىق «دارمەنسىزدىك پەن كونبىستىك» بارلىعى بايقالادى. تالاي جوبا – وراسان زورلارىنان ء(سىبىر وزەندەرىنىڭ نەمەسە كاسپيدىڭ سۋىن بۇرۋ) باستاپ كىشىلەرىنە (تاۋلاردا جاساندى جاۋىن-شاشىن تۋعىزۋ) دەيىن بولعان وزگەرىسكە بەيىمدەلۋ يدەياسىن كوزدەيدى. بىراق بەيىمدەلۋ جانە سۋ تولتىرۋ جوبالارى تىم قىمبات ءارى جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, ولار دەگراداتسيانىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن جويمايدى.
سونداي-اق كليماتتىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرىن رەتتەۋگە, تابيعاتتى تۇراقتى تەپە-تەڭدىككە قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى جوبالار بار. مۇنداي جوبالاردا شەشىلمەيتىن ينجەنەرلىك جانە گيدروتەحنيكالىق ماسەلەلەر جوق ەكەندىگى دە ماڭىزدى.
كليمات اۋا رايىنىڭ جيىنتىعى رەتىندە ءۇش نەگىزگى كومپونەنتكە – جاۋىن-شاشىنعا, جەلگە جانە تەمپەراتۋراعا بايلانىستى بولادى.
سولتۇستىكتەگى قازاقتىڭ ۇساق شوقىسىمەن, باتىستاعى كاسپيمەن, وڭتۇستىك پەن شىعىستاعى بيىك تاۋلارمەن شەكتەسكەن ايماققا جوعارعى تروپوسفەراداعى باياۋ قوزعالاتىن پلانەتالىق تولقىندارمەن بىرگە سولتۇستىك ەندىكتەردەن سۋىق اۋانىڭ قايتالانبالى ۇيىتقۋى اسەر ەتەدى. سونداي-اق باتىستان شىعىسقا قاراي بەتتەيتىن قۋاتتى اۋا اعىنى دا ايماقتىڭ ۇستىنەن ءجيى وتەدى. سۋىق اۋا مەن قاتتى جەل ارالدىڭ كەۋىپ كەتكەن شۇڭقىرلارى مەن وزەندەردىڭ جايىلمالارىنىڭ ۇستىنەن تۇزدى-شاڭدى داۋىل تۋعىزادى. بۇل اۋماقتاردا وڭاي ۇرلەپ اكەتىلەتىن ونداعان ميلليون توننا ۇساق تۇيىرشىكتى تۇزدى-شاڭدى قاباتتىڭ بولۋىنان شاڭ ءجيى بورايدى. تۇزدى داۋىل ايماقتىڭ اۋا باسسەيندەرىنە, ءتىپتى اشحاباد پەن دۋشانبە سياقتى قيانداعى قالالارعا دا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, تۇزدى شاڭ ارالاس اۋا قاباتتارى پارنيكتىك اسەر تۋعىزىپ, ايماقتىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجىمى مەن كليماتىن وزگەرتەدى, سونىڭ سالدارىنان ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە اكەلەدى.
بۇدان شىعاراتىن قورىتىندى: ارالدىڭ قۇرعاپ قالعان تۇبىندەگى تۇزدى شاڭ وشاقتارىن جويۋ قاجەت, ال ەڭ دۇرىسى – قولدان جاسالعان ءشولدى كوممەرتسيالىق اۋىلشارۋاشىلىق وازيسىنە اينالدىرۋ.
قازىر قولدانىلىپ وتىرعان ءوازيستى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋ ستراتەگياسى قۇم ۇشىرماۋ ماقساتىندا قارا سەكسەۋىل وتىرعىزۋدان, كەيبىر بيولوگيالىق قوعامداستىقتاردىڭ بىرىنەن ەكىنشىسىنە دايەكتى اۋىسۋ ۇدەرىسىن قولعا الۋدان باستالدى. وكىنىشكە قاراي, قارا سەكسەۋىلدىڭ, سونداي-اق باسقا دا توپىراق تۇراقتاندىرعىش وسىمدىكتەردىڭ اۋرۋلارى اگروەكولوگيالىق ءوازيستىڭ باستاپقى توپىراق قاباتىنىڭ قالىپتاسۋىن كەشىكتىرىپ وتىر. بۇل ارال ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىنا, كليماتتىڭ قالپىنا كەلۋىنە تىم ۇزاق ۋاقىت الادى. سوندىقتان باستالعان جۇمىستى جالعاستىرا وتىرىپ, بالاما شەشىمدەردى شۇعىل ىسكە قوسۋ قاجەت. ويتكەنى قازىرگى احۋال سورتاڭداعى تۇزدى شاڭ شىعارىندىلارىن جويۋ ماقساتىندا شۇعىل دا ءورشىل شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا نيدەرلاند ماماندارىنىڭ – تەڭىزدى قۇرعاتۋدىڭ جانە جوعارى ءتيىمدى اۋىلشارۋاشىلىق وازيستەرىن قۇرۋدىڭ عاسىرلار بويعى تاجىريبەسىنە يە حالىقتىڭ ۇسىنىسى وتە وزەكتى. ۇسىنىلىپ وتىرعان تەحنولوگيا وتە قاراپايىم جانە ول كەۋىپ كەتكەن تەڭىزدىڭ سورتاڭدى تۇبىنەن تۇنبانى شىعارۋدان تۇرادى. ودان ءارى تۇنبا قۇمدى توپىراقپەن, ينگرەديەنتتەرمەن, سونىڭ ىشىندە قۇرعاق كليماتقا بەيىمدەلگەن مايلى داقىلدار تۇقىمدارىمەن ارالاستىرىلادى. ناتيجەسىندە, تەڭىزدىڭ وتاندىق بولىگىندە ارالقۇم ءشولىنىڭ الاڭى كەمىندە 500,0 مىڭ گەكتار تۇزدى سورتاڭىنىڭ بەتىن تۇتاس «كىلەممەن» جابۋ ءۇشىن اۋدانى ءبىر شارشى مەتر جانە قالىڭدىعى جارتى مەتر بولاتىن سىعىمدالعان تەكشەلەردى الا الامىز.
باستاپقى ماتەريال – سۋ تۇبىنە جانە كولدەرگە ءتان تۇنبا, شاڭ (الەۆريت) جانە بالشىق قوسپاسىنان الىنىپ, وڭدەلىپ, جاقسارتىلعاننان كەيىن اۋماقتاردى بيولوگيالىق جانە اگرارلىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاڭا توپىراق جاساۋعا جارامدى بولاتىن ۇساق شوگىندىلەر. مۇنداي تۇنبا توپىراق قوسپاسىن جاساۋ ءۇشىن جاقسى نەگىز بولىپ سانالادى.
بلوك الۋدىڭ ونەركاسىپتىك ءادىسىن جاساۋ قيىن ەمەس. بۇل ساپانى بىرنەشە ەسە ارتتىرادى, جوبانى ىسكە اسىرۋدى تەزدەتەدى. جابدىقتالعان پوليگوندا زاماناۋي تەحنيكا جيىنتىعى (جەر سناريادى, توپىراق ارالاستىرعىش قوندىرعى, پرەسس-اۆتومات) بار شاعىن بريگادا جىلىنا كەمىندە ءبىر مىڭ گەكتاردى جاساندى توپىراقپەن جابۋى مۇمكىن. ءبىر ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيتىن بريگادالار سانى, ارينە, كوممەرتسيالىق اۋقىمعا بايلانىستى.
بۇل جۇمىستى ءۇش زەرتتەۋ ۋچاسكەسى بار بىرنەشە گەكتاردا قاناتقاقتى جوبادان باستاۋ ۇسىنىلادى:
- ءبىرىنشى: تۇنبا مۇمكىندىگىنشە وزگەرتۋسىز قولدانىلادى;
- ەكىنشى: تۇنبانى تۇزەتۋ ءۇشىن كىشكەنە قوسپا قاجەت;
- ءۇشىنشى: تۇنبا حيميالىق جانە بيولوگيالىق رەاگەنتتەردى قاجەت ەتەدى.
گيدروگەولوگيالىق دەرەكتەر كورسەتكەندەي, شىعىس ارال ارتەزيان باسسەينىنىڭ جەراستى سۋلارىنىڭ قورى جاڭا اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىن يگەرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە سۋارۋعا جەتكىلىكتى. ءارى قاراي سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن جىلىنا بىرنەشە تەكشە شاقىرىم سۋدى تۇنبا تاڭداپ الىنعان باسسەيندەردەگى جاڭا ەگىستىكتەرگە جانە شۇڭقىرداعى سۋ ايدىندارىنا بەرۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
ارالقۇم اۋماعىندا قولايلى ورتاسى بار اۋىل شارۋاشىلىعى ءوازيسىن قۇرۋ مىندەتىن كەشەندى جانە ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن وسى اۋماقتا ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىناتىن «ارال ءوڭىرىنىڭ ارنايى اۋماقتىق ەكونوميكالىق ايماعىن» (ااەا) كەمىندە
49 جىلعا قۇرۋ ۇسىنىلادى. قولدانىستاعى زاڭناما ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراعان اۋماقتار ءۇشىن وسىلاي ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ مىنالاردان باستالادى:
- لاندشافتتاردى اەروعارىشتىق جانە جەردەگى مۇقيات زەرتتەۋ;
- گيدروگەولوگيالىق جانە ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق جۇمىس;
- جەل باعىتىن ەسەپكە الۋ;
- اۋماقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ باس سىزباسىن ازىرلەۋ.
اقپاراتتىق مودەلدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ەڭ ءتيىمدى مودەلدى ۇسىنادى.
باس سىزبا ارال ءوڭىرىنىڭ ااەا-سىن بەس نەگىزگى اۋماققا ءبولۋدى كوزدەيدى:
- ونەركاسىپتىك جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى, ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارى (اۋىزسۋ, كارىز, جول, گاز جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ) جانە سەرۆيسى بار رەكرەاتسيالىق ايماقتار جانە تاعى باسقالارعا يە ەلدى مەكەندەر;
- سۋمەن جابدىقتاۋ, سۋارۋ, بۇرۋ, وندىرىستىك جول جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى بار اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى;
- بالىق ءوسىرۋ جانە وڭدەۋ ۋچاسكەلەرى, سونداي-اق قۇيىلمالى جەراستى ۇڭعىمالارىنان پايدا بولعان سۋ ايدىندارى بار تەڭىز تۇبىنەن تۇنبا الۋ شۇڭقىرلارىنداعى كولدەر جەلىسى;
- ءۇي جانۋارلارى جايىلاتىن ورىندار;
- جەرگىلىكتى فلورا مەن فاۋنانى دامىتۋعا ارنالعان ورتا (اقبوكەن, قۇلان, قاسقىر, تۇلكى, قويان, قۇندىز, تاسباقا, ت.ب.).
ءونىمدى جانە بولاشاعى بار وازيس قۇرۋعا بارلىق جاعداي بار. ويتكەنى قاجەتتى كوممۋنيكاتسيانىڭ بارلىعى قاراستىرىلىپ وتىرعان اۋماقتىڭ جانىنان وتەدى.
- ەڭ الدىمەن, بۇل – ارال قالاسىنىڭ باسشىسى بولعان ءنابيجان ساريەۆ ءبىر كەزدە وداقتىق بيۋدجەت پەن مينيسترلىك ارقىلى باستاماشىلىق جاساعان جانە ىلگەرىلەتكەن, سودان كەيىن ءوزى ىسكە اسىرعان ارال-ساربۇلاق توپتىق سۋ قۇبىرى. بۇگىندە جاڭا ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىگى ءۇشىن اۋىزسۋ مەن شارۋاشىلىق ماقساتقا قاجەتتى سۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن اتالعان سۋ قۇبىرىن شامالى عانا قايتا قۇرۋ جەتكىلىكتى.
- جاقىن ماڭداعى باتىس – شىعىس – «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنان وازيسكە قاراي شاعىن تارماق تارتۋ گاز ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ ەسەبىنەن ەلەكترمەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشەدى. ايماقتاعى كۇن جانە جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. وسى ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى ارقىلى ايماق جاڭا تەحنولوگيالار بويىنشا «جاسىل سۋتەگىن» شىعارا الادى.
- ارال ءوڭىرى ااەا-نىڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى – ەۋروپا مەن قىتايعا, سونداي-اق
رەسەي مەن ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتىنە جانە ەلىمىزدىڭ ىشكى وڭىرلەرىنە شىعاتىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ بولىگى بولىپ سانالاتىن تەمىرجول جانە رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جولى جاقىن جەردەن وتەدى.
ارالقۇم سورتاڭدارىن سۋارمالى القاپتار ەتىپ ساۋاتتى ترانسفورماتسيالاۋ جانە وسىعان بايلانىستى تۇز شاڭىنىڭ شىعارىلىمىن كۇرت تومەندەتۋ مىنالارعا جول اشادى:
- ايماقتىڭ كليماتى مەن ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە;
- ايماقتاعى گيدرولوگيالىق رەجىمدى قالىپقا كەلتىرۋگە;
- مۇزدىقتاردىڭ جانە ورتاشا تاۋلارداعى قار جامىلعىسى ەرۋىنىڭ باياۋلاۋىنا;
- تەمپەراتۋرا مەن قۇرعاقشىلىقتىڭ ازايۋىنا;
- جەردىڭ توزۋىن توقتاتۋعا;
- وسىمدىكتەردىڭ دامۋىن جاقسارتۋعا;
- جوعارى ساپالى ىلعالدى اۋا قالىپتاستىرۋعا.
باۋىرجان ساريەۆ,
ينجەنەر
