ترانسشەكارالىق ساۋدا مەن ينتەگراتسيا
2025-2026 جىلدارعا ارنالعان بولجامدار قىتاي ءىجو-ءىنىڭ 4,5-5% دەڭگەيىندە وسەتىنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا يۋان (CNY) باعامنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا قاراماستان, حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋداعى ماڭىزدى بالاماعا اينالىپ وتىر. قىتاي ۆاليۋتاسى حۆق-نىڭ SDR قورجىنىنا قوسىلۋى, جوعارى تۇراقتىلىعى جانە جاھاندىق تولەمدەردەگى ۇلەسىنىڭ ارتۋى (3%-دان استام) ارقاسىندا تارتىمدىلىعىن دالەلدەدى. 2025 جىلى يۋان قىتايدىڭ ترانسشەكارالىق ساۋداسىنداعى ەڭ تانىمال ۆاليۋتا اتانىپ, 48% ۇلەسكە جەتتى. بۇل كورسەتكىش ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەردى ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. Linklaters ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان ءۇشىن ءيۋاندى پايدالانۋ الىپساتارلىق ەمەس, تەرەڭ قولدانبالى سيپاتقا يە. قىتاي ەكونوميكاسىمەن ءوسىپ كەلە جاتقان ينتەگراتسيا مەن ورتاق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار يۋانمەن ناقتى وتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى. ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا بورىشتىق نارىق ارقىلى تارتىلعان قاراجات جوبالارعا قايتا ينۆەستيتسيالانىپ وتىر. وسىلايشا, قازاقستان ءوز مۇددەلەرىن سىرتقى قۇبىلمالىلىقتان قورعاي وتىرىپ, دوللارلىق جۇيەدەن تىس كاپيتالدى جوسپارلى تۇردە قالىپتاستىرىپ كەلەدى.
وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا ءيۋاننىڭ نەتتو-ساتۋ كولەمى 1,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 17,2%-عا ارتىق. ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە قىتايلىق ءيۋاندى «تازا» ساتۋ كورسەتكىشى بەسىنشى جىل قاتارىنان ءوسىپ, سوڭعى ءتورت جىلدا جىلىنا 1 ملرد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى. قىتاي ءيۋانىنىڭ رەسمي باعامى وتكەن جىلى ورتا ەسەپپەن 72,6 تەڭگە بولدى. بۇل 2024 جىلعى كورسەتكىشتەن 11,2%-عا جوعارى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ءبىر جىل بۇرىن يۋان باعامى نەبارى 1,3%-عا عانا وسكەن بولاتىن.
اقپان ايىندا يۋان باعامى نەگە قىمباتتادى؟
بيىلعى جىلدىڭ باسىندا يۋان باعامى ورتا ەسەپپەن 72,8 تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا 0,3%-عا, ال 2025 جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا 1,3%-عا جوعارى. جىلدىڭ ەكىنشى ايىن قىتاي ۆاليۋتاسى 72,1 تەڭگە شاماسىندا باستاسا, 3 اقپاندا 0,9%-عا قىمباتتاپ, 72,8 تەڭگەگە جەتتى. جالپى, جىل باسىنان بەرى يۋان باعامى 0,6%-عا عانا ءوستى (2026 جىلعى 1 قاڭتارداعى كورسەتكىش – 72,3 تەڭگە). بەلگىلى ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتاي ۆاليۋتاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار.
«يۋان باعامى - كوپ جاعدايدا ساياسي. قىتاي دوللاردىڭ ورنىن تولىعىمەن اۋىستىرۋعا ۇمتىلمايدى, سەبەبى ول كاپيتالدى قاتاڭ باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. ونى قىتاي تاۋارلارىن تارتىمدى ەتۋ ءۇشىن قحر كوممۋنيستىك پارتياسى كەيدە ازداپ السىرەتە وتىرىپ ورناتادى», دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ
ەلىمىزدەگى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى بەسىنشى جىل قاتارىنان قىتاي ءيۋانىنىڭ «تازا» ساتىلىمىن ارتتىرىپ كەلەدى. سوڭعى ءتورت جىلدا بۇل كورسەتكىش جىل سايىن 1 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. سونىمەن قاتار ءيۋاندى «تازا» ساتۋ كورسەتكىشى 2025 جىلعى شىلدەدەن جەلتوقسانعا دەيىن تۇراقتى ءوسىم كورسەتتى. جەلتوقسان ايىندا نەتتو-ساتۋ كولەمى 196 ملن تەڭگەنى قۇراسا, ەڭ جوعارعى كورسەتكىش – 419,2 ملن تەڭگەگە جەتكەن. تەرىس ديناميكا تەك ناۋرىز (-9,3 ملن تەڭگە) جانە ماۋسىم (-16,6 ملن تەڭگە) ايلارىندا عانا بايقالدى. قىتاي ۆاليۋتاسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى ونىڭ بىرقالىپتى نىعايۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءيۋاننىڭ ورتاشا رەسمي باعامى 2025 جىلى 72,6 تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2024 جىلعى ورتاشا دەڭگەيدەن 11,2%-عا جوعارى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ءبىر جىل بۇرىن باعامنىڭ ءوسۋى نەبارى 1,3% بولعان ەدى.
2026 جىلعى قاڭتاردا ءيۋاننىڭ ورتاشا باعامى 72,8 تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل جەلتوقسانداعى ماننەن 0,3%-عا, ال وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىنان 1,3%-عا جوعارى. اقپان ايىن 72,1 تەڭگەمەن باستاعان ۆاليۋتا 3 اقپانعا قاراي 0,9%-عا قىمباتتاپ, قايتادان 72,8 تەڭگەگە جەتتى. جىل باسىنان بەرى باعامنىڭ جالپى ءوسىمى 0,6%-دى قۇرادى.
ەلىمىزگە ازيادان كەلەتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 68 ملرد دوللارعا جەتتى
قازاقستاننىڭ ازيا, ەۋروپا, يسلام جانە حالىقارالىق بانكتەردەن, سونداي-اق جاپونيا مەن گەرمانيانىڭ كرەديتتىك اگەنتتىكتەرىنەن العان قارىزدارى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا قىسقاردى. الايدا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكسپورت-يمپورت بانكىمەن نەسيەلەندىرۋ ۇدەرىسى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا قىتاي بانكى بەرىلگەن نەسيەلەر كولەمى بويىنشا سەگىز حالىقارالىق دامۋ بانكىنىڭ ىشىندە 4-ورىندا تۇر.
«سامۇرىق-قازىنا» China Development Bank-پەن 1 ملرد دوللار نەسيە جەلىسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ونىڭ ەداۋىر بولىگى يۋانمەن نوميناتسيالانادى. سونداي-اق 10 ملرد يۋانعا Panda Bonds وبليگاتسيالىق باعدارلاماسى بەكىتىلدى. «سامۇرىق-قازىنا» ءوز قارىزىن قىتايدىڭ شەتەلدىكتەر ءۇشىن جابىق ىشكى قور نارىعىنا ورنالاستىراتىن قازاقستاننىڭ العاشقى ەميتەنتى بولماق. ال كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار گونكونگتى تابىستى يگەرىپ جاتىر. «قازمۇنايگاز» جانە قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى dim sum bonds (يۋانمەن نوميناتسيالانعان, بىراق ماتەريكتىك قىتايدان تىس شىعارىلعان وبليگاتسيالار) شىعارۋ بويىنشا تيىسىنشە 1,25 ملرد جانە 2 ملرد يۋان كولەمىندە دەبيۋت جاسادى.
قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن قىتاي بانكتەرى (23 ەدب اراسىندا اكتيۆتەر بويىنشا 15-ءشى جانە 16-شى ورىنداردا) سوڭعى ءۇش جىلدا اكتيۆتەر مەن كرەديتتىك پورتفەلدەردىڭ ءوسۋى بويىنشا جەدەلدەدى. «الماتىداعى قىتاي ساۋدا-ونەركاسىپتىك بانكى» جانە «قازاقستانداعى قىتاي بانكى» ەب (Altyn Bank قىتاي تاراپىنىڭ باقىلاۋىنسىز) 2023 جىلدان 2026 جىلعا دەيىن اكتيۆتەردى 766 ملرد-تان 1,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن (56%-عا), ال نەسيە پورتفەلىن 181 ملرد تەڭگەگە, ياعني ءتورت ەسەگە ءوسىردى.
قىتايلىق بانكتەردە پايىزدىق مارجانىڭ مولشەرى نارىقتاعى ورتاشا كورسەتكىشتەن ءسال تومەن, بىراق سوڭعى ءۇش جىلدا كۇتىلەتىن زالالدى قارىزدارعا ارنالعان قاراجات – پروۆيزيالاردىڭ مولشەرى ارتقان. قىتايلىق بانكتەر, ەڭ الدىمەن, قحر ينۆەستورلارىنا باعدارلانعان وپەراتسيالىق-ەسەپ ايىرىسۋ ۇيىمدارى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.
يۋان نەگە تارتىمدى ۆاليۋتاعا اينالدى؟
ارتىقشىلىقتار پيراميداسىنىڭ نەگىزىندە قاراجات تارتۋ قۇنىنىڭ دوللارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەن. ودان كەيىنگى كەزەكتە تاۋەكەلدەر فاكتورى تۇر. امەريكاندىق ۆاليۋتا بۇدان بىلاي ءمونوليتتى دە, ءمىنسىز دە ەمەس. ءجىو-ءنىڭ 120% -ى (37 ترلن دوللار) مەملەكەتتىك قارىزى بار امەريكاندىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق پروبلەمالارى جەكە ينۆەستورلار مەن ورتالىق بانكتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن نەعۇرلىم قورعانىش اكتيۆتەرى جاعىنا قاراي جىلجىتادى. ۇلتتىق بانك التىنعا باسىمدىق بەردى: 2025 جىلى رەزەرۆتەگى باعالى مەتالدىڭ ۇلەسى 52%-دان 72%-عا دەيىن ءوسىپ, ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەرگە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتتى.
Linklaters حالىقارالىق زاڭ كومپانياسىنىڭ سەرىكتەسى تەرەنس لاۋ قازاقستانعا يۋان ابستراكتىلى قارجى قۇرالى رەتىندە ەمەس, ناقتى مىندەتتەر ءۇشىن جۇمىس ۆاليۋتاسى رەتىندە قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن ىنتىماقتاستىق كولەمى مەن يۋانعا دەگەن سۇرانىس قولدانبالى سيپاتقا يە بولىپ, تىكەلەي ينۆەستيتسيالىق اعىمدارمەن تىعىز بايلانىستى دەڭگەيگە جەتتى. سونىمەن قاتار ساراپشىلار يۋان ءرولىنىڭ ءوسۋى قىتايدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق قيىندىقتارى – ونەركاسىپتىك ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى جانە قۇرىلىس سەكتورىنداعى داعدارىس اياسىندا ورىن الىپ وتىرعانىن العا تارتادى. الايدا, قازاقستان ءۇشىن بۇل تاۋەكەل ەمەس, كەرىسىنشە, ءىرى ساۋدا سەرىكتەسىمەن نەعۇرلىم پراگماتيكالىق جانە ارتاراپتاندىرىلعان قارجىلىق ءوزارا ءىس-قيمىل فاكتورى.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ يۋانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ءداستۇرلى ۆاليۋتالاردان باس تارتۋ ەمەس, الەمدىك ەكونوميكانىڭ وزگەرمەلى قۇرىلىمىنا بەيىمدەلۋ دەپ قابىلداعان ءجون. ءبىزدىڭ نارىقتا قىتاي بىرتىندەپ تەك وندىرىستىك قانا ەمەس, قارجىلىق ورتالىق رەتىندە دە پوزيتسياسىن نىعايتىپ كەلەدى.
