ۆاليۋتا باعامى: قۇبىلا ما, تۇراقتالا ما؟

دوللار ارقىلى جاسالعان ساۋدا قارا­شا ايى­مەن سالىستىرعاندا 38%-عا ارت­قان, ال 2024 جىل­دىڭ جەلتوقسانىمەن سالىس­تىرعاندا ءوسىم بىردەن 83% بولعان. ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى ماماندارى بۇل جاعدايدى كەيىنگى ءتورت جىلداعى ەڭ جوعارى ناتيجە دەپ باعالاپ وتىر. ياعني حالىق تا, بيزنەس تە دوللاردى بۇرىنعىدان الدەقايدا بەلسەندى تۇردە ساتىپ الا باستاعان.

بۇل ۇدەرىستە الماتى مەن استانا قالالارى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالدى. جەلتوقسان ايىندا الماتىدا دوللار بويىنشا نەتتو ساۋدا كولەمى 157,5 ملرد تەڭگەگە جەتسە, استانادا بۇل كورسەتكىش 35,1 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. قاراشا ايى­مەن سالىستىرعاندا ەكى مەگاپوليستە دە دوللار ساتىپ الۋ ايتارلىقتاي ارتقان.

ەۋرو ۆاليۋتاسىنا قاتىستى جاعداي ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. قاراشادا رەس­پۋبليكا بو­يىنشا ەۋرونىڭ نەتتو ساتىلىمى 14,2 ملرد تەڭگە بولسا, جەلتوقساندا بۇل كولەم 14,7 ملرد تەڭگەگە دەيىن عانا وسكەن. ەۋروعا دەگەن سۇرانىس تا نەگىزىنەن الماتى مەن استانادا ساقتالعان. باسقا وڭىرلەردە بۇل ۆاليۋتانىڭ اينالىمى اسا جوعارى بولعان جوق.

ال رۋبلگە قاتىستى كورىنىس كەرىسىن­شە بولدى. قاراشا ايىندا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى ءرۋبلدى 18,6 ملرد تەڭگەگە ساتىپ العان ەدى. ال جەلتوقساندا بۇل كولەم 11,8 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەن­دەگەن. ياعني, رۋبل ساتىلىپ جاتىر, بىراق بۇرىنعىداي قارقىن جوق.

وسى كەزەڭدە تەڭگە باعامىنىڭ نىعاي­عانى دا بايقالدى. جەلتوقساندا اقش دوللارىنىڭ ورتاشا باعامى 511,46 تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاستى. سالىستىرار بول­ساق, قاراشادا دوللار­دىڭ ورتاشا باعا­مى 522,72 تەڭگە بولسا, قازاندا 539,92 تەڭ­گەگە دەيىن جەتكەن ەدى. سوعان قاراماستان, حالىق­تىڭ دوللاردى بەلسەندى تۇردە ساتىپ الۋى ساقتالعان. بۇل ازاماتتاردىڭ ۆاليۋتالىق تاۋەكەلگە دەگەن ساقتىعىن, جيناعىن ارتاراپ­تاندىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.

سول سەبەپتى كەيىنگى ۋاقىتتا قوعامدا دوللار باعامى 1000–1500 تەڭگەگە دەيىن وسەدى دەگەن اڭگىمە دە ءجيى ايتىلا باس­تادى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بۇل بول­جامداردى اشىق تۇردە جوققا شىعار­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي دەڭگەيدەگى دەۆالۆاتسياعا جول بەرۋ دە, ونى ادەيى اكىم­شىلىك تاسىلمەن جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس.

«تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى ەڭ الدىمەن نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا بايلانىستى قالىپتاساتىنىن ءتۇسىندىردى. سونىمەن قاتار ەلدەگى تاۋار مەن قىزمەت ءوندىرىسىنىڭ كولەمى دە ۇلكەن ءرول اتقارادى. قازىر تەڭگە باعامى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرىنە ساي تەڭگەرىمدى جاعدايدا تۇر. 2015 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ەركىن وزگەرمەلى ۆاليۋتا باعامى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. بۇل جۇيە بويىنشا تەڭگەنىڭ باعاسى نارىقتاعى جاعداي­عا قاراي وزدىگىنەن وزگەرەدى. مۇنداي ساياسات ەكونوميكانىڭ ىشكى, سىرتقى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋىنە مۇمكىن­دىك بەرەدى ءارى جاساندى قىسىمنان قورعايدى. ەكسپورتتاۋشىلار شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى تابىسىن بەلسەندى تۇردە ساتاتىن كەزەڭدەردە نەمەسە سالىق تولەۋ ۋاقىتى كەلگەندە تەڭگە نىعايۋى مۇمكىن. ال دەمالىس ماۋسىمىندا ازاماتتار شەتەلگە ءجيى شىعىپ, ۆاليۋتاعا سۇرانىس ارتقاندا دوللار مەن ەۋرو قىمباتتايدى.

ۇلتتىق بانك بۇل ۇدەرىستەرگە وتە سيرەك جاعدايدا عانا ارالاسادى. باعام نان, كارتوپ سياقتى تاۋارلاردىڭ باعاسى سەكىلدى نارىقتا وزدىگىنەن قالىپتاسادى», دەدى باس بانك باسشىسى.

وسىنداي وزگەرىس پەن ءارتۇرلى پىكىرلەردەن كەيىن حالىق جيناعان قاراجاتىن قالاي ساقتايمىن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەي باستادى. قارجىگەر عالىم قۇسايىنوۆ تەڭگە نىعايىپ تۇرعان كەز دوللار ساتىپ الۋعا قولايلى ۋاقىت ەكەنىن ايتىپ وتىر. ونىڭ پايىمىنشا, ءدال قازىر تەڭگەنىڭ كۇرت قۇنسىزدانۋىنا الىپ كەلەتىن ناقتى ەكونوميكالىق سەبەپ جوق. بۇل ءۇردىس كوبىنە ماكروەكونوميكالىق داعدارىستان ەمەس, قارجى نارىعىن رەتتەۋ ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايدى. سوندىقتان ەموتسياعا بەرىلمەي, قالىپتاسقان مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ قاجەت.

«جۇرت تەڭگە دەۆالۆاتسياعا ۇشى­رايدى دەپ ايتىپ جاتىر, نە ىستەۋ كەرەك, جيناقتى قالاي ساقتاۋ كەرەك دەپ الاڭ­دايدى. بىردەن ايتايىن, مەن دەۆالۆاتسيا ستسەناريىمەن كەلىسپەيمىن. ءيا, تەڭگە قۇبىلمالى بولىپ كەتتى, بىراق قۇبىلمالىلىقتىڭ ءوزى دەۆالۆاتسياعا سەبەپ ەمەس. ەلىمىزدە باعام وزگەرىسى كوبى­نە رەتتەۋشى ورتاعا بايلانىس­تى, فۋن­دا­مەنتالدى ماكروەكونوميكالىق فاك­تورلارعا ەمەس. قازىرگى جاعدايدا دۇرىس ءتاسىل قولدانسا, ءتىپتى پايدا تابۋ­عا دا بولادى. بانكتەردىڭ ءوزى وسى مۇم­كىن­دىكتى بەلسەندى پايدالانىپ وتىر. الاي­دا جەكە قارجىعا كەلگەندە بارىنە ورتاق ءبىر عانا كەڭەس جوق. قازىر تەڭگە راسىمەن دە شامادان تىس كۇشەيىپ تۇر. ەگەر بىرەۋ جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن دوللاردا ساقتاعىسى كەلسە, ءدال وسى كەزەڭ – ەڭ قولايلى ۋاقىتتاردىڭ ءبىرى. ۇزاق مەرزىمدە تەڭگە ءبارىبىر السىرەيدى, سەبەبى ماكروەكونوميكادا ونىڭ قۇنسىزدانۋى ينفلياتسيا ايىرماسىنا سايكەس جۇرەدى. بىزدە ينفلياتسيا اقش-پەن سالىستىر­عاندا شامامەن 10 پايىزعا جوعارى. ورتا مەرزىمدە يمپورت ءوسىپ, ەكسپورت قىس­قارعان سايىن باعام السىرەي باس­تاي­دى. بۇل – ەكونوميكانىڭ بازالىق زاڭى. ايتقانداي, ەگەر دوللار الامىن دەپ شەش­سەڭىز, ونى بانكتەگى ۆاليۋتالىق دە­پو­زيتتە ساقتاۋ – دۇرىس جول ەمەس. اقشا جو­عالتاسىز», دەپ ءتۇسىندىردى
ع.قۇسايىنوۆ.

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگى دە وسى پىكىردى ناقتىلاي تۇسەدى. بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ قورىتىندىسىندا 1 دوللار 501,24 تەڭگە بولىپ, 0,9%-عا نىعايدى. قازاقستان قور بيرجاسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ورتاشا ءبىر كۇندىك كولەمى 359 ملن دوللاردان 306 ملن دوللارعا دەيىن تومەندەدى. جالپى, ايلىق ساۋدا كولەمى 5,8 ملرد دوللاردى قۇرادى.

«قاڭتاردا ۇلتتىق قوردان 350 ملن دوللار كولەمىندە ۆاليۋتا ساتىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت ءبولىندى. بۇل جالپى ساۋدا كولەمىنىڭ 6%-ىنا تەڭ, ياعني كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 18,5 ملن دوللاردان اسپادى. الدىن الا بولجامعا ساي, اقپان ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت ءبولۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردان 350–450 ملن دوللار كولەمىندە ۆاليۋتا ساتىلۋى مۇمكىن. ياعني ۆاليۋتا نارىققا تۇراقتى ءارى بىركەلكى كولەمدە ۇسىنىلادى», دەيدى ۇلتتىق بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. 

ءبىر قىزىعى, اقش ۆاليۋتاسى كەيىنگى كۇن­دەرى السىرەپ بارادى. DXY يندەكسى 97 پۋنكت­تەن تومەن ءتۇسىپ, 96,56 دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل – جاي عانا بيرجاداعى تسيفر ەمەس, الەم­دىك نارىقتاعى كوڭىل كۇيدىڭ وزگەرگەنى. DXY – دول­لاردىڭ 6 نەگىزگى ۆاليۋتاعا قاتىستى جاعدايىن كورسە­تەتىن يندەكس. سەبەپ نەدە؟ اقش-تا جەل­توقسان ايىنداعى بولشەك ساۋدا دەرەكتەرى كۇتكەندەي شىقپادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ شىعىنى وسپەگەن. نەگىزگى سۇرانىستى كورسە­تەتىن باقىلاۋ توبى 0,1% تومەندەگەن. بۇل ەكونوميكا باياۋلاۋى مۇمكىن دەگەن بەلگى بەردى. سونىڭ اسەرىنەن نارىقتا فەدە­رالدىق رەزەرۆ جۇيەسى پايىزدىق مولشەر­لەمەنى جۇمسارتا ءتۇسۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.

اقش قارجى تالداۋشىسى اارون ءحيلل­دىڭ ايتۋىنشا, ءالسىز ستاتيستيكادان كەيىن اقش قازىناشىلىق وبليگا­تسيالارى­نىڭ كىرىسى باياۋلادى, ال دوللار قىسىمعا ۇشىرادى. مولشەرلەمە تومەندەيدى دەگەن بولجام ينۆەستورلار قىزىعۋشىلىعىن تومەندەتەدى. مۇنداي ۇدەرىس ءبىز سەكىلدى دامۋشى ەلدەرگە ۋاقىتشا بولسا دا قولايلى بولۋى مۇمكىن.