مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي استاناسى – ماسكەۋدە ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي وتكەن اسكەري پارادقا قاتىستى. ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان اسكەري پاراد ادەتتەگىدەي رەسەيدىڭ ايگىلى قىزىل الاڭىندا ءوتتى.
بۇل كۇن تورتكۇل دۇنيە نازارى وسى ايتۋلى وقيعادا بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس شىعار. سەبەبى, بۇل شارانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ماڭىزى زور, اسىرەسە, اسكەري كۇش-قۋاتى جاعىنان العاندا الەم ەلدەرى الدىندا ءبىر عانا رەسەي ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرىنىڭ شاما-شارقىن كورسەتەتىن ەرەكشە وقيعا بولعاندىعى انىق. ايتقانداي-اق, بۇل پاراد بۇرىنعىدان وزگەشەرەك. اسىرەسە, اۋقىمدىلىعى, قامتىمدىلىعى جاعىنان مۇنداي شەرۋ تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان شىعار. اسكەري تەحنيكالاردى ايتپاعاندا, قىزىل الاڭمەن ساپ تۇزەپ وتكەن جەر قايىستىرعان جاياۋ اسكەردىڭ ءوزى 16 مىڭنان استى. ال ەل نازارىنا ۇسىنىلعان 194 قۇرلىقتىق اسكەري تەحنيكا, 143 اسكەري ۇشاق جانە تىكۇشاقتىڭ كەرەمەتتىگىنە تامسانباعاندار از. 30-عا تارتا مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قاتىسقان شاراعا شارتاراپتىڭ قيىر-قيىرىنان شامامەن 80 مىڭداي ادام كەلىپتى.
پاراد مايداندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەردى ءبىر مينۋتتىق ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باستالدى. ءيا, بۇل سوعىستا ميلليونداعان ادام مەرت بولدى. ميلليونداعان ادام مۇگەدەك بولىپ قالدى. ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرى قاسىرەتكە دۋشار بولدى. ال قازا تاپقانداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بۇگىنگى بەيبىت ءومىردى ەنشىلەگەن بىزدەر ءۇشىن ايرىقشا پارىز. ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكتەن سوڭ قىزىل الاڭنان ۇلى وتان سوعىسىنداعى اسكەريلەردىڭ فورماسىن كيگەن تاريحي جاۋىنگەرلىك توپتار ساپ تۇزەپ ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل ءسات وسىدان 70 جىل بۇرىنعى جەڭىستى كۇنگە قايتا ورالعانداي اسەر قالدىردى. قىزىل الاڭدى قايىستىرعان اسكەر, جەڭىس دەپ جەلبىرەگەن جالاۋلار, «ۋرالاعان» اسكەر كىم-كىمنىڭ دە رۋحىن كوتەرگەندەي ەدى. پارادتىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين: «بۇل جەڭىس بارشامىزعا ورتاق. مەرەكەنى تويلاۋ ارقىلى ءبىز دوستىق قارىم-قاتىناسىمىزدى نىعايتامىز», – دەگەن ەدى. شىنىمەن دە, جەڭىس مەرەكەسى – ءفاشيزمدى تالقانداعان بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى ەلدەرىنە عانا ەمەس, بەيبىت زاماندى قالايتىن بارلىق ازاماتقا ورتاق مەيرام ەكەنىن پاش ەتتى. نەگىزىندە, كولەمى, قاتالدىعى, ادام جانە ماتەريالدىق شىعىنى جاعىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن سوعىس بولدى. ول دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ بەستەن ءتورتىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى دەسەدى. سوعىس قيمىلدارى الەمنىڭ 40 مەملەكەتىنىڭ اۋماعىندا ءجۇردى. تاريحتىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل الاپاتتا 60 ميلليون ادام قازا تاپقان. كەڭەس وداعىنىڭ ادام شىعىنى رەسمي تۇردە 27 ميلليونعا جۋىقتايدى دەپ ەسەپتەلەدى.
بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ 27 ميلليونداي ادامىن جالماعان سۇراپىل سوعىستا, سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاننان 1 ميللون 800 مىڭداي جاۋىنگەر جاۋعا قارسى جان اياماي شايقاستى. وداق بويىنشا 12 مىڭنان استام جاۋىنگەر, كوماندير, قولباسشى, پارتيزان, قاراپايىم حالىق وكىلدەرى 1934 جىلى بەلگىلەنگەن ەڭ جوعارى اتاق – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەندى. سولاردىڭ قاتارىندا وسى ۇلكەن اتاققا قازاق ۇلتىنىڭ 103 ازاماتى يە بولدى. ءيا, ايتا بەرسەك, قازاقتاردىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى وراسان.
پاراد بارىسىندا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى مەن باسقا دا بىرقاتار شەتەلدەردەن ون جاۋىنگەرلىك توپ سالتاناتتى شەرۋ تارتتى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ دا جاۋىنگەرلىك توبى بار.
قىزىل الاڭدا كوك بايراعىمىزدى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ كۋرسانتتارى الىپ ءوتتى. وسىدان 70 جىل بۇرىن, 1945 جىلى ۇلى وتان سوعىسىندا فاشيستەردى ويسىراتا جەڭگەن اتالارىمىز جەڭىس كۇنى ءدال وسى الاڭدا ساپ تۇزەپ ادىمداعان بولاتىن. ەندى, مىنە, سولاردىڭ ءىزىن جالعاعان ءبىزدىڭ اسكەريلەر – بولاشاق وفيتسەرلەر ماسكەۋ قالاسىنىڭ قىزىل الاڭىنداعى اسكەري پارادقا قاتىسۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. اسكەري وقۋ ورنىنان 74 ۇزدىك كۋرسانت ىرىكتەلىپ الىنعان ەكەن. كۋرسانتتار بۇل پارادقا ۇزاق دايىندالىپتى. ناتيجەسىندە, كوك تۋىمىزدى جەلبىرەتكەن كۋرسانتتارىمىز وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى.
جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان پارادتىڭ باستى, قادىرلى قوناقتارى, البەتتە, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى بولدى. قىزىل الاڭداعى اسكەري شەرۋدى كورۋگە 2 مىڭعا تارتا سوعىس ارداگەرى شاقىرىلىپتى. قازاقستاننان ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 6 ارداگەر قاتىستى. ولار: ماسكەۋدى قورعاۋعا, كۋرسك تۇبىندەگى شايقاسقا قاتىسقان استانالىق احات بەكمادي. ونىڭ I جانە II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, «گەرمانياداعى جەڭىسى ءۇشىن» مەدالى بار.
بەلارۋس, پولشا, رۋمىنيا, ۆەنگريانى ازات ەتۋگە قاتىسقان الماتىلىق دميتري مالىشەۆ. I جانە II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, «قىزىل جۇلدىز», «پولشانى قورعاعانى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى». الماتى وبلىسىنان فەدور فەدوتوۆ كالينين مايدانىنا, بەلارۋس, ۋكراينا مايداندارىنا قاتىسقان. I جانە II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, «ماسكەۋدى قورعاعانى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «ۋكراينانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
قاراعاندىدان كامالي دۇيسەمبەكوۆ ۋكراينا مايدانى 4-ءشى ارمياسىنىڭ 13-ءشى كورپۋسىنىڭ 24-ءشى گۆارديالىق ديۆيزياسىندا ايقاسقان. I جانە II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, I ءجانە III دارەجەلى «داڭق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەنىنىڭ كاۆالەرى, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ يەگەرى.
پاۆلوداردان ميحايل سمولەنكوۆ 1941-1944 جىلدار ارالىعىندا ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى, باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى جانە ت.ب. لاۋازىمداردا كارەليا مايدانىندا ايقاستارعا قاتىسقان. 1945 جىلعى تامىزدان باستاپ, شىعىس مايدانىندا باتارەيا كومانديرى قىزمەتىن اتقارعان. 4 «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
شىمكەنتتەن – قاراتاي تولەبەكوۆ. ول وتان سوعىسى وردەنى مەن «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن», «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
ارداگەرلەرىمىزدى ءبىز ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا جولىقتىردىق. ارينە, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان پارادقا شاقىرتۋ العان ارداگەرلەر مۇنداي قۇرمەتكە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. «وسىعان جەتكەنىمىز ءۇشىن, تاعدىر بىزگە وسىنى قوسقانى ءۇشىن, جاسىمىز 90-نان اسسا دا, وسىنى كورۋگە تاعدىردىڭ جازعانى ءۇشىن ءبىر اللاعا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. كەيىنگى ءبىزدىڭ ۇرپاقتار اقىلدى بولسىن, باقىتتى بولسىن. ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتسىن. قازاقستاننىڭ ابىرويىن كوتەرە بەرسىن. ەلىمىز امان بولسىن, اسپانىمىز اشىق بولسىن. مىڭداعان جىلدار كوك تۋىمىز كوك اسپاندا جەلبىرەي بەرسىن», – دەدى اسكەري پارادتىڭ اسەرىمەن بولىسكەن سوعىس ارداگەرى احات بەكمادي.
ال قازاقستاندىق ارداگەر دميتري مالىشەۆ اراعا 70 جىل سالىپ ءماسكەۋدەگى جەڭىس پارادىنا قايتا قاتىسىپ وتىر. «بۇل – مەن ءۇشىن اسا ايتۋلى كۇن, سەبەبى, مەن 1945 جىلى 24 ماۋسىمداعى جەڭىس پارادىنا قاتىسقان ەدىم. ەندى مىنە, بۇگىن, اراعا 70 جىل سالىپ سول مۇمكىندىك قايتا تۋدى, بىراق ەندى قىزىل الاڭمەن ءجۇرىپ وتپەي, مۇنداعى وزگەرىستەردى كورۋ باقىتىنا يە بولدىم», دەدى د.مالىشەۆ. دميتري اقساقال دا جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە وراي ۇيىمداستىرىلعان شارالاردان العان اسەرىن جەتكىزدى. «بۇگىنگى مەرەكەنىڭ اتاپ وتىلۋىنە قاراپ, قاتارىمىزدان كەتكەندەردى جۇرەگىمىز ەزىلە ەسكە الامىز», – دەدى د.مالىشەۆ. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى سىي-قۇرمەتكە العىسىن ايتىپ, ءار ۇيگە بەيبىتشىلىك تىلەدى.
سالتاناتتى شەرۋ ەكى بولىمنەن تۇردى. اۋەلى الاڭمەن سوعىس كەزىندەگى تەحنيكا جانە سول جىلداردىڭ كيىمىن كيگەن جاۋىنگەرلەر ساپ تۇزەپ وتكەن سوڭ, ەكىنشى بولىمدە جۇرتتىڭ نازارىنا بۇگىنگى اسكەردىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى پاش ەتىلدى. ماسەلەن, «تيگر» ءاۆتوموبيلى, بتر-82ا, ت-90ا تانكى, «مستا-س», «بۋك-م2» زەنيتتى-زىمىراندى كەشەنى, «پانتسير-س1» وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەكتەرى, «زرس «س-400» ۇشىرۋ قوندىرعىلارى, «يارس» قۇرلىقارالىق زىمىران كەشەندەرى ءجۇرىپ ءوتتى. جاڭا تەحنيكالاردىڭ ىشىندە «بال» جانە «باستيون» جاعالاۋ زىمىراندارى كەشەندەرى, «كواليتسيا-سۆ» وزدىگىنەن جۇرەتىن ارتيللەريالىق قوندىرعىسى, جاڭارتىلعان «تايفۋن» اۆتوموبيلدەرى بولدى. سونداي-اق, قىزىل الاڭعا جاڭا ۇلگىدەگى «ارماتا» تانكى, «كۋرگانەتس-25» جاياۋ اسكەر ماشيناسى جانە برونەترانسپورتەرى, «بۋمەرانگ» جاياۋ اسكەر ماشيناسى شىقتى. پارادتىڭ تاريحي بولىگىندە اتى اڭىزعا اينالعان ت-34 تانكتەرى, سۋ-100 وزدىگىنەن جۇرەتىن ارتيللەريالىق قوندىرعىلار كورسەتىلدى.
سالتاناتتى شەرۋدىڭ اۆياتسيالىق بولىگىنە رف اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ 143 ۇشاعى مەن تىكۇشاعى قاتىستى, ونىڭ ىشىندە «سۋ-27» جانە «سۋ-34» جويعىش ۇشاقتارى, «ميگ-31» توسقاۋىلشى ۇشاعى, «ا-50» راديوجەرگىلىكتى بارلاۋ ۇشاعى, «ان-124», «رۋسلان», «يل-76» ترانسپورتنيكتەرى, «تۋ-22م3», «تۋ-95» ستراتەگيالىق بومبالاۋشى ۇشاقتارى, «تۋ-160», سونداي-اق, «مي-8», «مي-26», «مي-28» جانە «كا-52» تىكۇشاقتارى بولدى.
اسكەري پارادتان سوڭ پرەزيدەنتتەر قىزىل الاڭداعى بەلگىسىز سولداتتىڭ قابىرىنە گۇل شوقتارىن قويدى. 1966 جىلدان باستاپ داستۇرگە اينالعان بۇل ءراسىم – ۇرپاق ءۇشىن جانىن بەرگەن باتىر بابالارعا تاعزىم ەتۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى.
دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
