سۋرەت: ratel.kz
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ پايدا بولۋى ادەتتە ەموتسيالىق رەاكتسيا تۋدىرادى, بۇل – تابيعي قۇبىلىس. ويتكەنى قوعامدىق سانادا كونستيتۋتسيا كوبىنە تەك قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە ەمەس, ەڭ الدىمەن ادىلەتتىلىكتىڭ, بيلىك شەكارالارىنىڭ جانە جەكە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءرامىزى رەتىندە قابىلدانادى. الايدا ەموتسيالىق اسەردەن الشاقتاپ, ءماتىندى مۇقيات وقىعاندا قۇرىلىمدىق ءارى مازمۇندىق ماسەلەلەر ايقىن كورىنەدى. جالپى العاندا, كونستيتۋتسيا جوباسى راسىمدەرگە, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا جانە جاڭا تسيفرلىق شىندىق جاعدايىندا ادامدى قورعاۋعا نەگىزدەلگەن جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق ارحيتەكتۋرانى ۇسىنادى.
كونستيتۋتسيا جوباسى ناقتى فورمۋلامەن اشىلادى: قازاقستان – دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت, ال ەڭ جوعارى قۇندىلىقتار – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. بۇل نورما بۇكىل ءماتىننىڭ جالپى باعىتىن ايقىنداپ, جەكە باس بوستاندىعىنىڭ كەپىلدىكتەرىنەن باستاپ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ مەن جەكە ءومىردى قورعاۋعا دەيىنگى ەرەجەلەرگە نەگىز بولادى.
جوباداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – دەكلاراتيۆتى ماقساتتارعا قاراعاندا راسىمدەردىڭ باسىم بولۋى. 3 جانە 4-باپتاردا مەملەكەت ميسسيا, يدەال نەمەسە بولاشاق بەينە ارقىلى ەمەس, قىزمەت قاعيداتتارى, بيلىك كوزدەرى جانە وكىلەتتىكتەردى بەرۋ تەتىكتەرى ارقىلى سيپاتتالادى. مۇنداي ءتىل پروتسەدۋرالىق مەملەكەتكە ءتان, وندا تۇراقتىلىق حاريزمالىق شەشىمدەرمەن ەمەس, ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن الدىن الا ايقىندايتىن ەرەجەلەر ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى.
كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادامنىڭ جۇيە الدىندا ەرەكشە وسال بولاتىن جاعدايلارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. ۇستاۋ جانە قاماۋعا الۋ تەك زاڭدا بەلگىلەنگەن نەگىزدەر مەن ءتارتىپ بويىنشا, مىندەتتى سوت باقىلاۋىمەن جانە شاعىمدانۋ قۇقىعىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەكىتىلەدى. ادامعا بوستاندىعىن شەكتەۋدىڭ سەبەپتەرى مەن قۇقىقتارى ءتۇسىندىرىلىپ, قورعاۋشىعا قول جەتكىزۋ ەڭ ەرتە كەزەڭنەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. بۇل نورمالار ساياسي مالىمدەمەلەر رەتىندە ەمەس, ەركىن شەشىمدەردىڭ قاۋپىن ازايتىپ, قۇقىق قولدانۋدىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ناقتى ەرەجەلەر رەتىندە ماڭىزدى.
جەكە ءومىردى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەسكەرە وتىرىپ قورعاۋدىڭ تىكەلەي بەكىتىلۋى – تۇبەگەيلى جاڭا ەلەمەنت. جوبا حات-حاباردىڭ, كەلىسسوزدەردىڭ, حابارلامالاردىڭ, دەربەس دەرەكتەردىڭ جانە بانك قۇپياسىنىڭ قول سۇعىلماستىعىن بەكىتەدى. وندا جەكە ءومىردىڭ بۇگىنگى تاڭدا تەك فيزيكالىق كەڭىستىكتە ەمەس, تسيفرلىق ورتادا دا جۇزەگە اساتىنى مويىندالادى. العاش رەت نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە جەكە ءومىر مەن دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلىپ وتىر (21-باپ), بۇل –وتانداستارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ جاڭا شىندىعىنا كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى بەيىمدەۋدەگى اسا ماڭىزدى قادام.
جوباداعى ەڭ پراكتيكالىق نورمالاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە قاتىستى قۇجاتتارعا, شەشىمدەرگە جانە اقپارات كوزدەرىنە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى. نەگىزىندە قاراپايىم قاعيدا بەكىتىلەدى: ەگەر شەشىم ساعان قاتىستى بولسا, ونىڭ قانداي نەگىزدە قابىلدانعانىن بىلۋگە قۇقىعىڭ بار. بۇل اشىقتىقتى ارتتىرىپ, ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتادى.
جوبا ءسوز بوستاندىعىن جانە تسەنزۋراعا تىيىمدى راستاي وتىرىپ, ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەتتى, دەنساۋلىقتى, ق ۇلىقتىلىق جانە قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋعا باعىتتالعان شەكتەۋلەردى دە بەلگىلەيدى. بۇل كوپتەگەن قۇقىقتىق جۇيەدە قولدانىلاتىن تاسىلگە ساي كەلەدى: ءسوز بوستاندىعى تەك زاڭ نەگىزىندە, زاڭدى ماقساتتار ءۇشىن جانە قاجەتتىلىك پەن تەپە-تەڭدىك قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ شەكتەلۋى مۇمكىن. مۇنداي تەپە-تەڭدىك سوتتىڭ باعالاۋىنا جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا شەشۋشى ءرول بەرەدى.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا جوباسى بارلىق قوعامدىق الاڭداۋشىلىقتى بىردەن شەشپەيتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بۇل – مۇنداي اۋقىمدى قۇجات ءۇشىن قالىپتى جاعداي. كونستيتۋتسيا ساياسي پىكىرتالاستى نەمەسە قوعامدىق تالقىلاۋدى الماستىرۋعا ارنالماعان. ول بارلىق قوعامدىق قاتىناستى ەگجەي-تەگجەي رەتتەمەيدى جانە اعىمداعى قۇقىق شىعارماشىلىعىن الماستىرمايدى. ونىڭ مىندەتى – نەگىزگى قاعيداتتاردى, بيلىك ارحيتەكتۋراسىن بەلگىلەۋ, شەشىم قابىلداۋ راسىمدەرىن بەكىتۋ جانە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋ شەكتەرىن, سونداي-اق ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بازالىق كەپىلدىكتەرىن ايقىنداۋ. ال ناقتى شەشىمدەر زاڭدار, زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر جانە سوت پراكتيكاسى دەڭگەيىندە قالىپتاسادى.
جوبا مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەلى پارامەترلەرىن – ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, اۋماقتىق تۇتاستىق جانە باسقارۋ نىسانىن تىكەلەي بەكىتەدى. بۇل ساياسي جاعداي وزگەرگەن سايىن قايتا قارالمايتىن قۇندىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. پرەزيدەنتتىك مانداتتىڭ بولجامدىلىعى دا ەرەكشە اتاپ وتىلەدى: وكىلەتتىك مەرزىمى جەتى جىل بولىپ بەلگىلەنىپ, ءبىر رەتپەن شەكتەلەدى جانە بۇل نورما وزگەرمەيتىن دەپ كورسەتىلەدى.
ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ. العاش رەت ازاماتتاردا ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نورماتيۆتىك شەشىمدەرگە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق قۇرال پايدا بولادى. بۇل – ەلەۋلى وزگەرىس. ەندى مەملەكەتپەن داۋلاردى كوشە ارقىلى ەمەس, قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ىشىندە شەشۋ ۇسىنىلادى.
جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جوسپارسىز ارەكەتتەن گورى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتكە كوشۋگە ۇمتىلىس رەتىندە كورىنەدى. وندا راسىمدەر ناقتىلانىپ, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ كۇشەيتىلەدى, تسيفرلىق شىندىق ەسكەرىلەدى جانە ينستيتۋتتاردىڭ بولجامدىلىعىنا باسىمدىق بەرىلەدى. سوندىقتان جوبانى قوعام بولىپ تالقىلاۋدىڭ ماڭىزى زور. كونستيتۋتسيالىق ءماتىن فورماتتى ايقىندايدى, ال ونىڭ ناقتى مازمۇنى زاڭداردىڭ ساپاسىنا جانە ولاردى قولدانۋ پراكتيكاسىنا بايلانىستى بولادى.
ايگۇل زابيروۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
