مەملەكەتتىلىكتىڭ تەگەۋرىندى تۇجىرىمى

ەڭ الدىمەن نازار اۋدارار جايت – كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسىندا « ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباق­تاستىعىن ساقتاي وتىرىپ» دەگەن تۇجىرىمنىڭ بەكىتىلۋى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقان وركەنيەتتىك سۋبەكت رەتىندە تانۋىنىڭ اي­قىن كورىنىسى.

اتالعان تۇجىرىم ەلىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت كونس­تيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكى­تىلگەلى وتىر. بۇعان دەيىن قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساباق­تاستىعىنا قاتىستى ەل ىشىندە دە, حالىقارالىق ورتادا دا ءار­تۇرلى, كەيدە ءبىر-بىرىنە قاي­شى كوزقاراس ايتىلعانى بەلگى­لى. بىرەۋلەر تاريحتى XV عاسىر­دان باستاۋ قاجەت دەسە, ەندى بىرەۋلەر ودان بۇرىنعى كەزەڭدى نازاردان تىس قالدىردى. ال جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قا­زاق حالقىنىڭ تاري­حىن مىڭ­جىلدىقتارمەن جال­عاسقان تۇتاس ۇدەرىس رەتىندە ايقىن­دايدى. بۇل – تاريحي سانانى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان تۇبەگەيلى جاڭا ۇستانىم.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماتىنىندەگى تاعى ءبىر ماڭىز­دى جاڭالىق – ەگەمەندىك پەن تاۋەل­سىزدىك ۇعىمدارىنىڭ قا­تار ءارى ناقتى بەكىتىلۋى (2-باپ­تىڭ 6-تارماعى). بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ جۇرگەن بۇل ماسە­لەنىڭ كونستيتۋتسيا ماتىنىندە ناقتى كورىنىس تابۋى – مەملەكەت­تى­لىگىمىزدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنىن كورسەتەدى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادام كاپيتالىنا با­سىمدىق بەرۋ ايقىن بايقالادى. ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيا جانە زيات­كەرلىك الەۋەت مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن نە­گىزگى فاكتورلار رەتىندە بەلگى­لەنگەن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى جىلدارى ادام ينتەللەكتىسىن, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەل دا­مۋىنىڭ نەگىزگى تىرەگى ەتۋ قا­جەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. اتا زاڭ جوباسىندا وسى سترا­تە­گيالىق باعىتتىڭ بەرىك قۇقىق­تىق ىرگەتاسى قالا­نىپ وتىر.

كونستيتۋتسيا جوباسىن­دا ۇلت­تىق زاڭناما مەن حا­لىق­ارالىق شارتتاردىڭ اراقا­تىناسى ناقتى ايقىندالعان. اتا زاڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كۇش­كە يە بولىپ قالا بەرەدى, ال حالىقارالىق شارتتار ۇلتتىق زاڭدار ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. بۇل – حالىقارالىق قۇقىقتان باس تارتۋ ەمەس, كەرى­سىن­شە ونى ەگەمەن قۇقىقتىق كەڭىستىكتە جۇيەلى ءارى جاۋاپتى تۇردە قولدانۋ دەگەن ءسوز.

بۇرىن حالىقارالىق شارتتار ۇلتتىق زاڭداردان اۆتوماتتى تۇردە جوعارى تۇراتىن. بۇل بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قاجەت بولعانىمەن, كەي جاعدايدا ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەدە تۇ­سىن­­بەۋشىلىك تۋعىزدى. كونس­تي­تۋ­تسيا جوباسىندا بۇل ماسەلە ناق­تىلانىپ, قۇقىق­تىق تۇرعى­دان رەتتەلدى. ەندى حالىق­ارا­لىق شارتتار قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ زاڭدارى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى, ياعني, ولاردىڭ قولدانىلۋ ءتارتىبى ۇلتتىق زاڭ­نا­مادا ايقىندالادى. بۇل – ەگە­مەن قۇقىقتىق جۇيە ءۇشىن وتە دۇرىس ءارى سالماقتى ۇستا­­نىم. وسىلايشا, رەسپۋبليكا­مىز حالىقارالىق شارتتاردى مويىن­داي وتىرىپ, ءوز ەگەمەن قۇقىقتىق كەڭىستىگىن ساقتاپ قالادى. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى ورىندى ۇستانىم.

تاعى ءبىر توقتالاتىن اسا ماڭىزدى باعىت, كوپتەن بەرى ءتۇرلى پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلگەن قوس نەمەسە كوپ ازاماتتىق ماسەلەسى دە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىرجولا ناقتى شە­شى­مىن تاپتى. بۇل – قوس نەمەسە كوپ ازاماتتىققا قاتىستى نورما. قازىرگى كونستيتۋتسيادا: «رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتى­عىندا بولۋى تانىلمايدى» دەگەن نورما بار. وسى تۇجىرىم ۇزاق جىلدار بويى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, زاڭگەرلەر اراسىندا دا داۋلى ماسەلە بولىپ كەلدى.

ال جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىندا بۇل ەكىۇشتىلىق تو­­لىعىمەن الىپ تاستالىپ: «قا­­زاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ازا­ماتىندا قوس نەمەسە كوپ ازاماتتىعى بولۋىنا جول بەرىلمەيدى. وزگە ەل ازا­ماتتىعىنىڭ بولۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋعا نەگىز بولادى», دەلى­نىپ, (12-باپتىڭ 3-تارماعى) قوس نەمەسە كوپ ازاماتتىققا تىكەلەي ءارى ناقتى تىيىم سالىندى. بۇل – قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى ءۇشىن دە, كادر ساياساتى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى, ناقتى ءارى مىقتى شەشىم دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا زاڭ شىعارۋ باستاماسىن كوتەرۋ قۇقىعى كەڭەيتىلىپ وتىر. اتاپ ايتساق, زاڭ شىعارۋعا باس­تاما جاساۋ قۇقىعى پرەزيدەنت, قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت­پەن قاتار, حالىق كەڭەسى يە بولىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز ازاماتتار حالىق كەڭەسى ارقىلى وزدەرىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن, قاجەتتى ماسەلەلەر بويىنشا زاڭ جوباسىن ۇسىنۋعا مۇمكىن­دىك الىپ, ولار جالپى زاڭ قا­بىلداۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, قوعامنىڭ داۋىسى زاڭ شى­عارۋ دەڭگەيىنە تىكەلەي كوتە­رى­لەدى دەگەن ءسوز. مە­نىڭشە, بۇل – قوعام مەن قۇرىل­تاي ارا­سىن­داعى كوپىردى نىعاي­تا­تىن, حالىقتىڭ داۋىسى ناقتى شە­شىم­گە اينالاتىن وتە ورىندى ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىس.

كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ باستاماسى كوتەرىلگەن ساتتەن باستاپ, كەيبىر پىكىر يەلەرى بۇل رەفورمالار مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ سايلانۋ مەرزىمى مەن قۇزىرەتىنە قاتىستى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىپ ءجۇردى. الاي­دا ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا جوباسىن تالداۋ بۇل پىكىرلەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن كورسەتەدى. پرەزيدەنتكە قاتىستى بولىمدە اتا زاڭنىڭ مازمۇنى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراماي, تەك رەداكتسيالىق تۇرعىدان ناقتىلاۋ مەن جۇيە­لەۋ كوزدەلگەن. ياعني بۇل تۇ­زەتۋلەر بيلىك وكىلەتتىگىن كەڭەي­تۋگە ەمەس, قولدانىستاعى نورمالاردى ايقىنداپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋگە باعىت­تالعان.

قورىتا ايتقاندا, جاڭا كونس­تيتۋتسيا جوباسى ادام قۇقى­عىن باستى ورىنعا قويا وتى­رىپ, ءبىرتۇتاس قازاقستان حال­قىن ادىلەتتىك پەن زاڭدىلىق قاعي­داتتارى نەگىزىندە توپتاستى­رىپ, ەلىمىزدىڭ الەمدەگى الدىڭ­عى قاتارلى مەملەكەتتەر­مەن تەرە­زەسى تەڭ بولۋىنا باعىتتالعان اتا زاڭ ەكەنىن ايقىندايدى.

جالپىۇلتتىق رەفەرەن­دۋمعا دەيىن جاڭا كونستيتۋتسيا جو­باسى­نىڭ ەل ىشىندە جان-جاق­تى تالقىلانىپ, وعان قوعام تارا­پى­نان ۇسىنىستار مەن وي-پىكىر­لەردىڭ ەنگىزىلۋى زاڭدى ءارى ورىندى. وسى ماڭىزدى قۇجات­قا قاتىستى ءوز كوزقاراسىم مەن پايى­مىمدى ازاماتتىق جاۋاپ­كەرشىلىك تۇرعىسىنان ءبىلدىرۋدى ءجون سانايمىن.

ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ,

مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ ارداگەرى