تاريح
اڭگىمەنىڭ القيسساسىنان باستايىق. پۋبليتسيستيكا – اقپاراتتى تاسىمالداۋ, سول ارقىلى قوعامدىق ساناعا اسەر ەتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان جانر. كەي عالىمدار ونىڭ باعزى باستاۋى جازبا ادەبيەتتەن دە بۇرىن پايدا بولعانىن ايتادى. ايتالىق ءبىر ەلدىڭ كوسەمى حالقىنىڭ الدىنا شىعىپ, ولاردى ەرلىككە, باتىرلىق پەن باتىلدىققا شاقىرىپ ءسوز سويلەدى. وسىلايشا ازاماتتارىن ەلىن قورعاۋعا پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدان اسەر ەتتى. البەتتە, بۇل بۇگىنگى ءسىز بەن ءبىزدىڭ ويىمىزعا ورنىققان پۋبليتسيستيكا ەمەس. بىراق سونىڭ العاشقى كورىنىسى.
ودان كەيىن كونە جازبا ەسكەرتكىشتەر اقپارات تاسىمالىنىڭ جاڭا كەڭىستىگىنە اينالدى. مىسىرلىق يەروگليفتەر, گرەكتىڭ فرەسكالارى, تۇركى ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى جوعارىداعى اۋىزشا مالىمەتتىڭ جاسىن ءبىرجولا ۇزارتىپ, تاريح بەتىنە وشپەستەي بادىزدەپ بەردى. سوندىقتان ءباسپاسوزدىڭ «باباسى» – بالبال تاس دەسەڭىز دە, قاتەلەسپەيسىز.
گازەتتىڭ بۇگىنگى پىشىنگە ۇقسايتىن پروتو ۇلگىسى ريم يمپەراتورى گاي يۋلي تسەزاردىڭ بيلىگى كەزىندە قولدانىلا باستادى. قىش تاقتايشالارعا «سەنات قارەكەتى» اتاۋىمەن ۇكىمەت زاڭنامالارى مەن جينالىس حاتتامالارى جازىلىپ وتىرعان. بىراق ول كەزدە «گازەت» تەرمينى ادامزات اقىل-ويىندا ءالى كورىنىس تابا قويماعان ەدى.
بۇل اتاۋ XVI عاسىردا, يتاليادا پايدا بولدى. ول كەزدە يتاليالىقتار كىشكەنتاي تيىندى «گازەتتا» دەپ اتاعان. ادامدار ءارتۇرلى جارناما جازىلعان قاعازداردى 1 «گازەتتاعا» ساتىپ الاتىن. ساۋداگەرلەر سول سەبەپتى تيىننىڭ اتاۋىن ايتىپ, ساتىپ الۋشىلاردى وزىنە شاقىراتىن بولعان. ءبىراز جىلدان كەيىن ۆەنەتسيا تۇرعىندارى اراسىندا «La gazeta dele novità» تۋرا ماعىناسىندا «1 گازەتتالىق جاڭالىقتار» نارىققا ەنىپ كەتتى. وسىلايشا گازەت اتاۋى تەرمين رەتىندە ەل ساناسىنا ورنىعا بەردى.
جوعارىدا اتاپ وتكەن اقپارات تاسىمالىنىڭ پىشىندەرىندە پۋبليتسيستيكالىق بەلگىلەر بولعانىمەن, ونىڭ ءوزى پۋبليتسيستيكا بولىپ ەسەپتەلمەيدى. پۋبليتسيستيكا گازەت-جۋرنال بەتىندە جاريالانعاندا عانا, ءوزىنىڭ قىزمەتتىك الەۋەتىن تولىق اشا الادى. سوندىقتان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ رەسمي تاريح ساحناسىنا شىققان كەزى – ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى. «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870-1882), «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1888-1892), «تورعاي گازەتى» («تورعاي وبلىستىق حابارشىسىنا» قوسىمشا, 1895-1910), «ايقاپ» (1911-1915) جۋرنالى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ العاشقى بەل-بەلەسى.
تانىم
ەلەكترونيكا دامىعان زاماندا, گازەت-جۋرنال شىعارۋ ءسيزيفتىڭ ماشاقاتى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ۇلكەن ءبىر تاستى شىڭ باسىنا قايتا-قايتا شىعارىپ جۇرگەن ميفتىك كەيىپكەردىڭ قارەكەتىندە پالساپالىق ءمان جوق. گرەك قۇدايلارى ءسيزيفتى ءدال وسى مانسىزدىكپەن جازالاعان دەسەدى. بىراق مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ اۋىر ەڭبەگى مۇنداي مانسىزدىككە جاتپايدى. قايتا كەرىسىنشە, ءاربىر ءنومىر – تاستى ەمەس, باستى قايتا كوتەرۋ, قوعامدى تاعى ءبىر مارتە سۇراقتىڭ الدىنا كەسە كولدەنەڭ اكەلۋ ارەكەتى.
حوش, ونى دا قويا تۇرىپ, گازەت شىعارۋ – تاستى تاۋعا يتەرۋ ەمەس, سول تاۋدىڭ ءوزىن كارتاعا ءتۇسىرۋ دەسەك نە دەر ەكەنسىز؟ مۇنداعى ناتيجە ءبىر ساتتىك جەڭىس نە كوزگە كورىنەتىن سالتانات ەمەس, ۇزاق ۋاقىت بويى جينالاتىن ماعىنالىق قابات. اسىلىندا, ءباسپاسوز – بولمىستى ۇعىنۋدىڭ ەرەكشە فورماسى. ول الەمدى سول قالپىندا كوشىرىپ بەرمەيدى, قايتا ونى تۇسىندىرەدى, ىرىكتەيدى, مانگە جالعايدى. مۇندا اۆتور جاي حابار جەتكىزۋشى ەمەس, ۋاقىتپەن بەتپە-بەت كەلگەن وي يەسى. ول وقيعانى تاڭداپ الادى, وعان اتاۋ بەرەدى, كونتەكست ۇسىنادى. ءباسپاسوز ءماتىنى ۋاقىتتىڭ اعىسىندا جوعالىپ كەتەتىن ءبىر ساتتىك اسەرگە ەمەس, ويدا قورىتىلاتىن ماعىناعا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان مەرزىمدى ءباسپاسوز اقپاراتتى شاشىراتپاي, تۇتاس, تولىمدى ەتىپ ۇسىنادى. بۇل – حاوستى رەتكە كەلتىرۋ. ال رەتتىلىك – اقىل-وي جۇمىسىنىڭ باستى كەپىلى.
ايتقانداي, ەلەكتروندى مەديا ەموتسيانى تىتىركەندىرۋ ارقىلى اسەر ەتسە, گازەت پەن جۋرنال زەيىندى شوعىرلاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. پروتسەسس كەزىندە وقىرمان ماتىنمەن بەتپە-بەت كەلەدى. بۇل – ىشكى ديالوگ كەڭىستىگى. وقىرمان ءماتىندى تۇتىنبايدى, ونى ويشا قايتا قۇرادى. كەلىسەدى, قارسى شىعادى, سالىستىرادى, ءوز تاجىريبەسىمەن بايلانىستىرادى. پسيحولوگيادا بۇل پروتسەسس اقپاراتتىڭ قىسقا مەرزىمدى جادتان ۇزاق مەرزىمدى جادقا وتۋىمەن سيپاتتالادى.
ال ەستەتيكادا مىناداي تۇسىنىك بار. ءماتىن اۆتوردان ءبولىنىپ شىققان ساتتەن باستاپ دەربەس ءومىر سۇرەدى. ول ەندى ءار وقىرماننىڭ ساناسىندا ءارتۇرلى مانگە يە بولادى. ءبىر ءماتىن – ءارتۇرلى تانىم. بۇل ەستەتيكالىق كوپماعىنالىلىق باسپاسوزگە ءتان قۇبىلىس. گازەت ءماتىنى كوركەم شىعارما سياقتى قيالعا ەرىك بەرمەسە دە, ويلاۋ ەستەتيكاسىن قالىپتاستىرادى. ءتىلدىڭ دالدىگى, قۇرىلىمنىڭ ايقىندىعى, ارگۋمەنتتىڭ ۇيلەسىمى – ءبارى وقىرمانعا ەستەتيكالىق قاناعات سەزىمىن سىيلايدى. مۇندا سۇلۋلىق ەموتسيادان ەمەس, ويدىڭ تۇتاستىعىنان تۋادى. اۆتور مەن وقىرمان اراسىنداعى كوپىر – ءماتىن. ەگەر ءماتىن ءالسىز بولسا, كوپىر ۇزىلەدى. ال مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ وزىقتىعى وسى كوپىردىڭ بەرىكتىگىندە. وندا اۆتور وقىرماندى تومەندەتپەيدى, وعان دايىن پىكىردى كۇشتەپ تاڭبايدى. كەرىسىنشە, وقىرماندى سەرىكتەس رەتىندە قابىلدايدى. بۇل – ينتەللەكتۋالدىق ەتيكا.
تاعىلىم
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ باياندىلىعى حاقىندا ايتقان ەدى.
«گازەت-جۋرنالدار قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر. سەبەبى, الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ويلاۋ (تانىمدىق) قابىلەتىنە زور زيان كەلتىرىپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە, ءبىلىمى مەن وي-ءورىسى ون بەس جاستاعى جاسوسپىرىمدەر دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ازاماتتاردى قازىردىڭ وزىندە كەزدەستىرۋگە بولادى», دەدى پرەزيدەنت.
راس ءسوز. اسىلىندا ادام بىلمەگەننەن ازبايدى, بىلگەنىن قورىتا الماۋدان ازادى. تولاسسىز اقپارات تولىمدى تانىم سىيلامايدى. وسىنى ەرتەرەك اڭعارعان ەلدەر گازەت-جۋرنالدىڭ تاعدىرىن نارىقتىڭ ىقتيارىنا قالدىرماي, ونى قوعامدىق سانانىڭ تىرەگى قىلىپ ساقتاۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. پايىم مەن پاراسات مادەنيەتىنىڭ السىرەگەنىن سەزگەن مەملەكەتتەر ءداستۇرلى ءباسپاسوزدى جۇيەلى تۇردە قولداۋعا كوشتى. ەۋروپا كەڭەسى مەرزىمدى باسىلىمدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەتتىگىن وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا-اق مويىنداۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى.
بۇگىندە ەۋروپا مەن اقش-تا گازەتتى «وتكەننىڭ قالدىعى» دەپ ەمەس, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ينفراقۇرىلىمى رەتىندە قابىلدايدى. «International Publishing Distribution Association» دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل ەلدەردە گازەتتەرگە تىكەلەي قارجىلىق ينۆەستيتسيالار سالىنىپ, گرانتتار بولىنەدى, جابىلۋ الدىندا تۇرعان شاعىن باسىلىمدارعا ارنايى باعدارلامالار جاسالادى. سالىقتىق جانە كەدەندىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلىپ, پوشتا ارقىلى تاراتۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىنتالاندىرىلادى. يسپانيادا باسپا باق-تارىنا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ 4 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلۋى, ۇلىبريتانيادا ققس-تىڭ مۇلدە الىنباۋى – گازەتكە الەۋمەتتىك يگىلىك رەتىندە قاراۋدىڭ ناقتى كورىنىسى. مۇنداي شارالار جازىلۋشىلار بازاسىن ساقتاۋعا, گازەت باعاسىنىڭ شەكتەن تىس ءوسۋىن تەجەۋگە, جەتكىزۋ مەن ساتىلىم شىعىندارىن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
الەمدىك قارجى داعدارىسى باستالعان تۇستا كوپتەگەن باسىلىم جابىلىپ, جازىلىم كۇرت ازايدى. ءدال سول كەزەڭدە ەۋروپا ەلدەرى ءباسپاسوزدى قولداۋ تەتىكتەرىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزە باستادى. شۆەتسيادا گازەتتەردى تاراتۋ شىعىندارى مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى, جاڭا باسىلىمدارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى, پوشتا تاريفتەرى تومەندەتىلىپ, گازەتتەر قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتىلعان. دانيادا ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا جانە قيىن جاعدايداعى گازەتتەرگە تىكەلەي سۋبسيديا بولىنەدى. نيدەرلاندتا ستۋدەنتتەردىڭ ىسكەرلىك جۋرنالدارعا بىرنەشە جىلعا تەگىن جازىلۋى – جاس بۋىندى ەرتە باستان ساپالى ماتىنگە ۇيرەتۋدىڭ ءبىر جولى. يتاليادا مەملەكەت كەيبىر گازەتتەر مەن ينتەرنەت-باسىلىمدارعا جىل سايىن قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر.
بۇل تۋرالى تولىمدى اقپاراتتى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جاريالاعان ەدى. ءبىز سونى ورايلى تۇستا ويىمىزعا تياناق ەتتىك. وسى دەرەكتەردىڭ بارلىعى ءبىر اقيقاتتى اڭعارتادى. گازەت – نارىقتىڭ ەمەس, سانانىڭ ەنشىسىندەگى قۇندىلىق. ونى قولداۋ – ءبىر سالانى دەمەۋ ەمەس, ۇلتتىڭ ويلاۋ قابىلەتىن ساقتاۋ. اقپارات تاسقىنى كۇشەيگەن سايىن, سالماقتى ماتىنگە دەگەن سۇرانىس تا ارتا تۇسەدى. ويتكەنى ءدال وسىنداي ءماتىن عانا ادامدى ويلانتادى, قوعامدى ساراپتاۋعا, پايىمداۋعا جەتەلەيدى. سوندىقتان مەرزىمدى ءباسپاسوزدى ساقتاۋ – وتكەندى اڭساۋ ەمەس, بولاشاقتى باعدارلاۋ.
