سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ايتسا-ايتقانداي, مۇزارت شىڭدارى مىڭجىلدىقتاردا مۇقالماي, جۇزجىلدىقتاردىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن ۇزبەي تىڭداپ كەلە جاتقان ءور التاي تالاي-تالاي تارلاندى دۇنيەگە اكەلدى. سوندىقتان التايدىڭ تۇلعاسى قانشالىقتى اسقاق بولسا, قۇرساعى دا سونشالىقتى قۇتتى.
ارعىسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە كۇنى كەشە قازاق ادەبيەتىنە بالەمەر ساحاريەۆ, قاليحان ىسقاق, ورالحان بوكەي, ديداحمەت ءاشىمحانداي قارىمدى قالامگەرلەردى بەرگەن اسقارالى التاي ەدى. سول التاي قازاق حالقىنا ەش تارىلماستان الىبەك اسقاروۆتاي قانىنا سيا تامعان تاماشا ءسوز شەبەرىن تارتۋ ەتتى. مۇنداي قۇبىلىسقا قۋاناسىڭ دا, مارقاياسىڭ دا.
الىبەك اسقاروۆ – ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى وكىلى, سىرباز دا سىرشىل جازۋشى. ول شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭىندا تىنىستاپ, تۇمانىڭ تۇنىعىنداي كاۋسار تۋىندىلارىمەن وقىرماننىڭ رۋحاني ءشولىن قاندىرىپ كەلە جاتقان دارىندى قالامگەرلەردىڭ سويىنان. شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى ەكىاشا قىستاعىندا دۇنيەگە كەلدى. ماڭدايىنا جازىلعاندىقتان, بالا كەزدەن شىعارماشىلىقتى شيىرلاپ ءجۇردى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اۋىلدا كينومەحانيك بولدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە التايىن الاتاۋمەن قاۋىشتىرسام دەگەن ىزگى ينيەتپەن ارۋ الماتىعا تارتتى.
الماتىداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن, قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. ءسويتىپ, بوياۋ مەن ءسوزدى ۇندەستىرە بىلگەن قازاقتىڭ ناعىز سۋرەتكەرىنە اينالدى.
دارىندى جازۋشىنىڭ ءار جىلدارى قالامىنان تۋعان «قۇتمەكەن», «تايگا تولعاۋى», «جاسىل الەمگە ساياحات», «ەرتە تۇسكەن بوزقىراۋ», ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى», «مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن», «سوتسياليزم اڭگىمەلەرى», «سوتسياليزم حيكاياتى», «كەشەگى كۇننىڭ حيكاياسى», «التاي – التىن بەسىك, اتا جۇرت», «كوڭىلدىڭ كوك دونەنى», «باتقان كۇننىڭ بوياۋى», «التايدا التىن كۇز ەدى», «ادەبيەت الەمىنىڭ ازىلدەرى», «قويعا شاپقان قارا ايۋ», «كوككول», «شاناعاتى», «اسپانتاۋ», «شابانباي», «مۇزتاۋ», «قازىعۇرت», «قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسى نەمەسە جەر شەتىنە ساياحات», «قيعاش حيكاياسى» سياقتى كىتاپتارى قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىناسىن قالىڭداتقان بىرەگەي مارجان تۋىندىلار.
وسىدان ەلۋ جىلداي بۇرىن «قۇتمەكەندى» قۇلشىنا جازىپ, شىعارماشىلىق جولىن جاڭا باستاعان قالام يەسى بۇگىنگى ءور التايداي ءوز بيىگىن سومدايتىنىن سول كەزدە سەزبەگەن دە شىعار دەپ ويلايسىڭ. وسى كۇنگى تۇتاستاي «الىبەكتىڭ الەمىن» جاساۋ جولىندا ول قانشاما تەر توكتى, ايانباي ەڭبەك ەتتى دەسەڭىزشى! سول ەڭبەگى وعان ءتول ادەبيەتىمىزگە سونى ءتاسىل, تىڭ ورنەك اكەلدىردى, وزىنە عانا ءتان قايتالانباس جازۋ ءستيلىن ورنىقتىردى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى الىبەك اسقاروۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى قازاقتىڭ نە ءبىر اۋزى دۋالى يگى جاقسىلارى مەن جايساڭدارى پىكىر ءبىلدىردى. ولاردىڭ ىشىندە كوركەم ءتىلدىڭ ابىزدارى, اقىن-جازۋشىلار قادىر مىرزا-ءالى, شەرحان مۇرتازا, گەرولد بەلگەر, مۇزافار الىمباەۆ, ادەبيەت زەتتەۋشىلەرى – اكادەميكتەر مەن عىلىم دوكتورلارى سەرىك قيراباەۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, اكادەميك-فيلوسوفتار ابدىمالىك نىسانباەۆ پەن عاريفوللا ەسىم, تاريحشى بۇركىت اياعان سىندى سوقتالى تۇلعالار بار. ءبارى دە كولەمدى ماقالالار جازىپتى, مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىنە ارقاۋ ەتىپتى. جازۋشى شىعارمالارى جونىندە تۇششىمدى وي, جاقسى پىكىر ءبىلدىرىپتى. جازۋشى ەڭبەكتەرىنىڭ كوركەمدىك ءارى مازمۇندىق قۇندىلىقتارىنا ءبارى دە جوعارى باعا بەرىپ, ورتاق پايىم جاساپتى.
مۇنداي زور باعاعا يە بولۋ – قولىنا قالام ۇستاعان ءاربىر قالامگەردىڭ ارمانى, ماڭدايىنا بۇيىرعان سيرەك باقىت دەر ەدىك.
ماسەلەن, الىبەك اسقاروۆتىڭ ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» رومانى جايىندا زاڭعار جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى شەرحان مۇرتازا «لەۆ تولستويدىڭ قاجىمۇراتىنداعى سوقا جىرىپ كەتكەن تۇيەجاپىراقتىڭ تامىرىنداي اۋىلدىڭ جانى ءسىرى, تامىرى تەرەڭدە. وسى كورىنىستى كوركەم ادەبيەتتەن كورەم دەگەن كىسى وسى كىتاپتى وقىسىن», دەپ وقىرمانعا باعىت سىلتەيدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى قادىر مىرزا ءالى: «الىبەك ءوزىنىڭ تۋعان التايىن جىرلاۋدايىن-اق جىرلاپ باققان. ەلىتىپ وقيسىڭ. ايگىلى التايدىڭ ايتىپ جەتكىزە المايتىن, جىرلاپ تاۋىسا المايتىن سۇلۋلىعى مەن سونى جانىن سالىپ سۋرەتتەگەن الىبەك ءىنىمنىڭ تالانتىنا مەن ءدان ريزا بولدىم» دەپ اعىنان جارىلادى. اكادەميك سەرىك قيراباەۆ «بۇل – ءبىر عاجايىپ ليريكالىق حيكايا, جۇپ-جۇمساق, ءموپ-ءمولدىر, ادامنىڭ سەزىمىن, ويىن تەرەڭنەن قوزعاپ, قۇيىلىپ تۇرعان سىر» ەكەنىن بۇكپەسىز جەتكىزەدى. ايتۋلى عالىم, قازاقتىڭ ناعىز زيالىسى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى...» – تاۋەلسىزدىك كەزەڭى ادەبيەتىنىڭ شۇعىلالى شىعارماسى», – دەگەن ساليقالى وي تاستايدى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «الىبەك اسقاروۆتىڭ ماڭدايىنا قازاق ءسوز ونەرىندە سافاري جانرىنىڭ ءىزاشارى بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى جازىلىپتى, وسى باقىت قالامگەردىڭ تاعدىرىنا بۇيىرىپتى. ە.حەمينگۋەي, ح.ماككوي, دج.ادامسون, ت.ب. قالامگەرلەردىڭ تۇنىپ تۇرعان تازا دا تۇمسا تابيعاتتىڭ قويناۋ-قولاتىندا تىكەلەي ءوزى بارىپ, ءبارىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءوز تانىم-تۇيسىگىمەن اق قاعازدىڭ بەتىنە توگىلدىرىپ تۇسىرگەن تاماشا جازبالارىنان كەيىن وسى جاڭا جانرعا قالام تارتقان الىبەك اسقاروۆتىڭ وسى تاقىرىپتاعى شىعارمالارى جىل وتكەن سايىن تابيعات-انامىزدان الىستاتىپ, جانىمىزدى جۇدەتىپ بارا جاتقان مىنا جاھاندانۋ داۋىرىندە ايرىقشا اياۋلى» دەپ زەردەلى ويىن ايشىقتايدى.
الىبەك اسقاروۆ قابىرعالى قالامگەر عانا ەمەس, قاجىرلى قايراتكەر.
ءبارىن ءتىزىپ كورسەتپەي-اق, ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇلت رۋحانياتى مەن مادەني مۇرامىزعا قاتىستى 350 مىڭ تارالىممەن شىعارىلعان 160 توم كىتاپ الىبەك اسىلباي ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇيلەستىرۋىمەن جارىققا شىقتى.
الىبەك اعامەن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە ول كىسى – باسشى, مەن قوسشى, ول كىسى – ۇستاز, مەن شاكىرت دارەجەسىندە ءبىراز جىل قويان-قولتىق بىرگە قىزمەت اتقاردىق. كەيدە رەسمي قۇتتىقتاۋ ماتىندەرىندە كوپ قولدانىلاتىن ء«بىلىمدى, بىلىكتى, تاجىريبەلى, قاجىرلى» سىقىلدى سىن ەسىمدەر قۇددى ءبىر الەكەڭە ارناپ ايتىلعان با دەپ ويلايسىڭ. قۇرعاق ماقتاۋ ەمەس, قۋ سوزدەن قۋىرداق قۋىرۋ دا ەمەس. راسىندا دا كوپ بىلەدى, بىلگەنىن ەشكىمنەن اياپ قالمايدى. توراعامىن دەپ توبەڭنەن ويمايدى, باستىقپىن دەپ باسىنبايدى. تاپسىرمانى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ شۋاقتى پەيىلمەن بەرەدى. ساليقالىقپەن جۇكتەلگەن مۇنداي مىندەتتى ەندى ساپالى ورىنداماي كور. ۇرىسىپ ىستەتكەننەن گورى, ۇيالتىپ ىستەتكەننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى الدەقايدا زور بولاتىنىن ءارى ناتيجەسى مول بولاتىنىن سول كىسىدەن ۇيرەندىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەگبىرسىزدىكتى جانى قالامايتىن دەگدار جان. ماڭايىنا شاراپاتىن توگىپ جۇرەتىن مامىراجايلىعىمەن قوسا, قاسىنداعى ارىپتەستەرىن قورعاۋدا – ءدىڭى بەرىك. بىردە ەلىمىزدەگى ۇلكەن ساياسي ناۋقان الدىندا ءوڭىر-وڭىرگە تاراتىلاتىن ۇگىت-ناسيحاتتىق پلاكاتتىڭ ماتىنىندەگى سوزگە بايلانىستى داۋ شىقتى. ونى بەكىتىپ تاراتۋعا پارمەن بەرگەندەردىڭ ىشىندە الىبەك اسقاروۆپەن بىرگە قازىر ەلەۋلى لاۋازىمدار اتقارىپ جۇرگەن بەلگىلى تۇلعالار بار. اپپاراتتىق ءتارتىپ قاتاڭ. قالايدا جاۋاپتى ادامداردىڭ بىرەۋىنە جازا قولدانىلىپ, قىزمەتتەن كەتۋگە ءتيىس. وسى جەردە الەكەڭ اشىعىن ايتتى. جىگىتتەر, مەن ءبىراز جىلداردان بەرى ۇلكەندى-كىشىلى قىزمەتتەر اتقارىپ كەلەمىن. ال سەندەر ەندى ءوسىپ كەلە جاتىرسىڭدار. شىعار بيىكتەرىڭ ءالى الدا. مەن سەندەردىڭ ورتا جولدا قاناتتارىڭنىڭ قىرقىلىپ قالعانىن قالامايمىن. سوندىقتان ءبارىن ءوز موينىما الامىن. سەندەردەن سۇرايتىن بولسا, بىردەن ماعان سىلتەي بەرىڭدەر» دەپ بايلام جاساعانى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدە.
مۇزتاۋدىڭ مۇنارلى شىڭدارىنداي بۇگىندە جەتپىس بەستىڭ جوتالى بيىگىنە كوتەرىلگەن وسىنداي قالامگەر ءھام قايراتكەر اعامىزدىڭ عيبراتتى عۇمىرى ۇزاق تا ۇلاعاتتى داڭعىلمەن جالعاسا بەرسىن دەپ تىلەيمىز.
قۋات بوراش
