ساياسي جۇيەنى دامىتاتىن باستامالار
م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, مەملەكەت باسشىسى قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلىن ايقىنداپ بەردى. ەلدىڭ بولاشاعىنا ىقپال ەتەتىن رەفورمالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋ مەن زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ كەشەندى ءتاسىلدى, بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ جۇيەلى ءارى سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلىن, سونىڭ ىشىندە ءتيىستى زاڭداردى ۋاقتىلى قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان ماڭىزدى باستامالاردى ۇسىنىپ, الداعى باعىت-باعداردى ايقىنداپ بەردى. كونستيتۋتسيالىق جانە پارلامەنتتىك رەفورماعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى بولاشاق پارلامەنتتىڭ اتاۋى, قۇرىلىمى مەن وكىلەتتىگى جايىندا پىكىر ءبىلدىردى. سونداي-اق قوعامدىق-ساياسي جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋدى كوزدەيتىن ۇسىنىستارىن جاريالادى. ولاردىڭ قاتارىندا حالىق كەڭەسى مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت سياقتى جاڭا ينستيتۋتتار بار. وسىلايشا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلى ايقىندالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ارقىلى مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا كەلبەتىن بەلگىلەپ بەردى. الداعى ۋاقىتتا سەنات دەپۋتاتتارى بارلىق مۇددەلى تاراپپەن بىرلەسىپ, پرەزيدەنتتىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدا ۋاقتىلى ءارى ساپالى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى», دەدى سەنات توراعاسى.
ىقپالداستىق كەلىسىمدەرى ماقۇلداندى
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ادامداردى رەادميسسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. تالقىلاۋ كەزىندە اتالعان كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا ساي كەلەتىن تۇراقتى, قاۋىپسىز ءارى سىندارلى كوشى-قون جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىنى ايتىلدى.
«قارالعان كەلىسىم ەكى ەل اراسىنداعى زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى شارالار قابىلداۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. وسى قۇجات ارقىلى رەادميسسيانىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى مەن شارتتارى ناقتىلانىپ وتىر. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تاراپتاردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن موڭعوليا ۇكىمەتى اراسىنداعى زەينەتاقى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى.
«ماقۇلدانعان زاڭ قازاقستان مەن موڭعوليانىڭ زەينەتاقى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتارىمىزعا ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە كوشكەندە زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ مەن تولەۋ, ەڭبەك ءوتىلىن تانۋ بولىگىندە قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ اقپارات الماسۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. جالپى, بۇل كەلىسىمنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەلدەرىمىزدىڭ دوستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستارىن جانە ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى مەن قۇقىقتارىن نىعايتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
كەلىسىم ازاماتتارعا ىنتىماقتى زەينەتاقى تاعايىنداۋ بولىگىندەگى قاتىناستاردى رەتتەپ, اسكەري قىزمەت, جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋ كەزەڭدەرىندەگى ەڭبەك ءوتىلىن ءوزارا ەسەپكە الۋدى قاراستىرادى. سونداي-اق زاڭ نورمالارىنا سايكەس زەينەتاقىلاردىڭ جيناقتالعان بولىگىن ەلىمىزدەن ەكسپورتتاۋ جونىندەگى قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءتۇرى نازارعا الىندى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتتىڭ بىرقاتار دەپۋتاتى «الاتاۋ قالاسىنىڭ ارناۋلى مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى. ولار – كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەۆگەني بولگەرت, ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سەرىك شايداروۆ, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بەكبولات ورىنبەكوۆ. ب.ورىنبەكوۆ قوسىمشا بايانداماشى بولىپ بەلگىلەندى.
شەكارا بەلدەۋىندەگى تۇيتكىلدەر
وتىرىستا سەناتورلار وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. دەپۋتات امانگەلدى نۇعمانوۆ ءوزىنىڭ ساۋالىندا شەكارا بەلدەۋىنىڭ قۇقىقتىق رەتتەلۋى مەن ناقتى جاي-كۇيىنە قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, مەملەكەتتىك شەكارانى سەنىمدى كۇزەتۋ ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قولدانىستاعى زاڭناما شەكارا بەلدەۋىنىڭ ەرەكشە قۇقىقتىق رەجىمىن بەلگىلەيدى, ونىڭ ىشىندە وسى اۋماقتا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرىن جەكەمەنشىك پەن ۋاقىتشا جەر پايدالانۋعا بەرۋگە تىيىم سالىنعان. الايدا ءىس جۇزىندە وسىنداي 3 مىڭنان استام ۋچاسكە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەنشىگىندە وتىر, ولار مەملەكەتكە قايتارىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك شەكارانىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرىندە شەكارا بەلدەۋى ەنىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى قوسىمشا قاۋىپ تۋدىرىپ وتىر.
«جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارا بەلدەۋىنىڭ ەنى كەي جەرلەردە 30 مەتردەن اسپايدى. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلارعا ونى ساناۋلى مينۋتتاردا باسىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي اۋماقتار تاۋارلار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ كونترابانداسى ءۇشىن پايدالانىلادى. سوندىقتان شەكارا بەلدەۋىنىڭ ەنىن 1000 مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ ءارى تولىققاندى شەكارالىق ينفراقۇرىلىمدى ورنالاستىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى ا.نۇعمانوۆ.
جايىلىم تاپشىلىعى وزەكتى
سەناتور ساكەن ارۋباەۆ ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ءالى دە تاپشى بولىپ وتىرعان ماسەلەسىن كوتەردى. پايدالانىلماي جاتقان ءارى زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىنە قاراماستان, جايىلىم ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى. دەپۋتات كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت مەنشىگىنە 14,3 ملن گەكتار جەر قايتارىلعان, ونىڭ 12,7 ملن گەكتارى – جايىلىم القاپتارى. ونىڭ ىشىندە 8,5 ملن گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتا قوسىلدى.
«ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جايىلىم تاپشىلىعى – 2,3 ملن, تۇركىستان وبلىسىندا – 531 مىڭ, الماتى وبلىسىندا – 758,8 مىڭ, قىزىلوردا وبلىسىندا – 403,2 مىڭ, قوستاناي وبلىسىندا 379 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. بۇل رەتتە قايتارىلعان جايىلىمدىق القاپتاردىڭ ءبىر بولىگى ەلدى مەكەندەردەن وتە الىس ورنالاسقان, سۋ كوزدەرىمەن, ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن نەمەسە تابيعي-كليماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرگەندە تولىققاندى پايدالانۋعا جارامسىز», دەپ اتاپ ءوتتى س.ارۋباەۆ.
ساۋالدا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەتتىك ورمان قورى ساناتىنا وتكىزۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بىرقاتار وڭىردە, سونىڭ ىشىندە جامبىل وبلىسىندا, ءداستۇرلى تۇردە مال جايۋ ماقساتىندا پايدالانىلىپ كەلگەن جايىلىمدار قولجەتىمسىز بولىپ قالعان. سونىمەن قاتار بۇل ۋچاسكەلەردىڭ كوبى ءىس جۇزىندە ورمان ءوسىرۋ فۋنكتسياسىن اتقارمايدى.
جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدەگى جۇيەسىزدىك
سەناتور بەكبولات ورىنبەكوۆ اگرارلىق سەكتورداعى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تەتىگىنىڭ ءتيىمسىز ىسكە اسىرىلۋ ماسەلەسىن قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
پارلامەنت مۇشەسى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋدى قايتا قاراۋ جۇمىسى وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ءارى فەرمەرلەر ءۇشىن كۇتىلگەن ناتيجەنى بەرمەي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سالدارىنان اگرارشىلار اۋىر قارجىلىق جۇكتەمەنى ارقالاپ وتىر. سونداي-اق ول مەملەكەتتىڭ سۋبسيديالار بويىنشا 341,3 ملرد تەڭگە قارىزى بارىنا, ونىڭ 152,2 ملرد تەڭگەسى پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى وتەۋگە تيەسىلى ەكەنىنە نازار اۋداردى. تولەمدەردىڭ ۋاقتىلى جاسالماۋى فەرمەرلەردى نەسيەنى 20–22% كوممەرتسيالىق مولشەرلەمەمەن وتەۋگە ماجبۇرلەيدى, بۇل ءىس جۇزىندە ولاردى قارىزعا باتىرادى.
سەناتور جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزۋدەگى تەڭسىزدىك ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اۋىلداعى اكتيۆتەردى باعالاۋ كەزىندەگى كونسەرۆاتيۆتى ساياساتى مەن كەپىل مۇلكىنىڭ تومەندەتىلگەن كوەففيتسيەنتتەرى شاعىن جانە ورتا قوجالىقتاردىڭ قارجى تارتۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر.
ب.ورىنبەكوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ توزۋ دەڭگەيىنىڭ 75%-دان اسىپ كەتۋىن, سونداي-اق «قازاگروقارجى» اق ليزينگتىك باعدارلامالارىنىڭ قازىرگى ينفلياتسيالىق جاعدايلارعا سايكەس كەلمەۋىن بولەك ماسەلە رەتىندە اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار وتىرىستا دەپۋتات زاكىرجان كۋزيەۆ «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيورەسۋرستار» جانە «ۆەتەريناريا» باعىتتارى بويىنشا گرانتتار سانىن كوبەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. سەناتوردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل – ۇلتتىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, سونداي-اق ەلدىڭ جالپى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام.
سەناتور بەكبول ورىنباساروۆ ءوز ساۋالىندا اقىن ساتتىعۇل جانعابىل ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن 2026 جىلعا ارنالعان جالپى رەسپۋبليكالىق مەرەيتويلار تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىندى.
