– پرەزيدەنت قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا رەفورمالاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ساباقتاستىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازىرگى باستامالاردىڭ الدىڭعى ساياسي رەفورمالاردان باستى ايىرماشىلىعى نەدە؟
– مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى باستامالاردىڭ الدىڭعى ساياسي رەفورمالاردان باستى ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن ىشكى لوگيكاسىندا. بۇرىن رەفورمالار كوبىنە جەكەلەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە نەمەسە بەلگىلى ءبىر ساياسي ساتكە جاۋاپ رەتىندە قابىلداناتىن. ال قازىر وزگەرىستەر ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىسقان, ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتقا باعىندىرىلعان تۇتاس مودەل رەتىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن, قازىرگى رەفورمالار ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. ياعني, اڭگىمە تەك زاڭداردى وزگەرتۋ نەمەسە جاڭا نورمالار ەنگىزۋ تۋرالى ەمەس, بيلىك جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارىن قايتا قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن بەكىتۋ – وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
ۇشىنشىدەن, رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعى ناقتى ساياسي تاجىريبەمەن بەكىتىلىپ كەلەدى. بۇرىن قابىلدانعان وزگەرىستەر توقتاپ قالماي, جاڭا باستامالارمەن لوگيكالىق تۇردە جالعاسۋدا. بۇل رەفورمالاردى ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس, تۇراقتى پروتسەسس رەتىندە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ايىرماشىلىق – قوعامنىڭ بۇل ۇدەرىستەرگە تىكەلەي تارتىلۋى. قوعامدىق تالقىلاۋلار, ساراپشىلاردىڭ پىكىرى, ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ وتىر. بۇل رەفورمالاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قوعامدىق سانادا قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
قازىرگى رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ تەرەڭ مازمۇنىندا, جۇيەلى تۇردە ىسكە اسۋىندا جانە ساياسي جۇيەنى ۇزاق مەرزىمگە تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعانىندا. بۇل وزگەرىستەردى وتكەن رەفورمالاردىڭ جالعاسى عانا ەمەس, جاڭا ساپالىق كەزەڭگە ءوتۋ دەپ باعالاۋعا بولادى.
– مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگ الاڭى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى. بۇل ينستيتۋتتىڭ ناقتى ساياسي شەشىمدەرگە ىقپال ەتۋ تەتىكتەرى قالاي جۇمىس ىستەۋى ءتيىس؟
– ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگ الاڭى رەتىندەگى ماڭىزى ونىڭ ۇسىنىمدارىنىڭ ناقتى ساياسي شەشىمدەرگە اينالۋ قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ينستيتۋت پىكىر الماسۋمەن شەكتەلمەي, قابىلدانعان باستامالاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ەنۋىنە جول اشۋى ءتيىس.
قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ارقايسىسى مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن باعدارعا اينالىپ, ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى ايقىندالۋى ماڭىزدى. ۇسىنىستاردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى اشىق اقپاراتتىڭ بولۋى قوعامعا كەرى بايلانىس بەرىپ, سەنىمدى نىعايتادى. مۇنداي اشىقتىق قۇرىلتايدىڭ تەك كەڭەسشى ەمەس, ىقپالدى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت ەكەنىن دالەلدەيدى.
سونىمەن قاتار, قۇرىلتاي الاڭىندا ايتىلعان يدەيالار زاڭنامالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتارعا نەگىز بولا الۋى قاجەت. وسى ارقىلى قوعامدىق پىكىر ناقتى مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ياعني, قوعامنىڭ بەلسەندى بولىگىنىڭ ساياسي پروتسەسكە قاتىسۋىن ارتتىرىپ, قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسىن كوتەرەدى.
قۇرىلتايدىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ساراپتامالىق الەۋەتىنە دە بايلانىستى. تەرەڭ تالداۋعا سۇيەنگەن, ناقتى ەسەپ پەن دەرەككە نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار بيلىك تاراپىنان دا جوعارى دەڭگەيدە قابىلدانادى. ءوزارا سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسقان جاعدايدا ۇلتتىق قۇرىلتاي شىنايى ديالوگ پەن كەلىسىمنىڭ جۇمىس ىستەيتىن الاڭىنا اينالادى.
– ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ كونتەكستىندە ايتىلعان باستامالار قازاقستانداعى وكىلدى بيلىكتىڭ ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟
– ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ اياسىندا كوتەرىلگەن باستامالار وكىلدى بيلىكتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى بۇل وزگەرىستەر وكىلدى ورگانداردىڭ تەك فورمالدى ينستيتۋت ەمەس, ناقتى ساياسي سالماققا يە قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس ىستەۋىنە باعىتتالعان.
ەڭ الدىمەن, وكىلدى بيلىكتىڭ ساپاسى ونىڭ قابىلدايتىن شەشىمدەرىنىڭ قوعام مۇددەسىنە قانشالىقتى ساي كەلەتىنىمەن ولشەنەدى. جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى وسى بايلانىستى كۇشەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر: دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ, ولاردىڭ سايلاۋشىلارمەن بايلانىسى مازمۇندىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. بۇل وكىلدى ورگانداردىڭ قوعامداعى بەدەلىن نىعايتادى.
سونىمەن قاتار, ساياسي باسەكەنىڭ كۇشەيۋى وكىلدى بيلىكتىڭ ىشكى ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەدى. ءارتۇرلى كوزقاراستاردىڭ پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردا ۇسىنىلۋى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن بايىتىپ, كاسىبيلىك دەڭگەيىن ارتتىرادى. مۇنداي ورتادا فورمالدى كەلىسىمدەر ەمەس, ناقتى دالەل مەن مازمۇن الدىڭعى ورىنعا شىعادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت – وكىلدى بيلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەربەستىگى. جاڭعىرتۋ باستامالارى وكىلدى ورگانداردىڭ ءوز وكىلەتتىگىن تولىق پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اتقارۋشى بيلىكپەن تەڭگەرىمدى ديالوگ ورناتۋعا, باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋگە جول اشادى.
ناتيجەسىندە, وكىلدى بيلىك ساپالىق تۇرعىدان جاڭارىپ, قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولاتىن, كاسىبي ءارى جاۋاپتى ينستيتۋتقا اينالا الادى جانە قازاقستانداعى ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا بەرىك نەگىز قالايدى.
– پرەزيدەنت وڭىرلەردى, سونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسىن دامىتۋعا ەرەكشە توقتالدى. بۇل باستامالار ايماقتار اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتا الا ما؟
– پرەزيدەنتتىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا قاتىستى ايتقان باستامالارى وڭىرلىك دامۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. مۇندا ماسەلە تەك ءبىر ايماقتى قولداۋدا ەمەس, ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى جۇيەلى تۇردە ازايتۋدا جاتىر. قىزىلوردا – گەوگرافيالىق, كليماتتىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدا كۇردەلى وڭىرلەردىڭ ءبىرى, سوندىقتان مۇنداعى وڭ وزگەرىستەر وڭىرلىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ايقىن كورسەتەتىن ينديكاتور بولا الادى.
سوڭعى جىلدارى ايماقتا ينفراقۇرىلىم, ەنەرگەتيكا, كولىك, الەۋمەتتىك سالادا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناقتى نەگىزىن قالىپتاستىرىپ وتىر. ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ, جول جانە لوگيستيكا جۇيەسىن جاڭعىرتۋ – مۇنىڭ ءبارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى الەۋەتىن ىسكە قوسۋعا باعىتتالعان. بۇل ءتاسىل ايماقتى دوتاتسياعا تاۋەلدى ەتپەي, وزىندىك دامۋ تراەكتورياسىنا شىعارادى.
الەۋمەتتىك سالاداعى وزگەرىستەر دە تەڭسىزدىكتى ازايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىنىڭ سالىنۋى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, كادرلاردىڭ باسقا ايماقتارعا جاپپاي كوشۋىنىڭ الدىن الادى.
سونىمەن قاتار, ارال ماسەلەسىنە قايتا-قايتا ورالۋى وڭىرلىك دامۋدىڭ ەكولوگيالىق ولشەمىن ەسكەرۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. سۋ رەسۋرستارى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە حالىقارالىق سۋ ديپلوماتياسى سەكىلدى ماسەلەلەر شەشىلمەيىنشە, ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋى مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, قىزىلورداعا قاتىستى باستامالار تەك ءبىر وبلىستىڭ ەمەس, تۇتاس وڭىرلىك تەڭگەرىمدى ساياساتتىڭ بولىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.
مۇنداي كەشەندى كوزقاراس ساقتالعان جاعدايدا وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك بىرتىندەپ ازايادى. ەڭ باستىسى – بۇل باستامالاردىڭ ءبىر رەتتىك سيپاتتا قالماي, ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇراقتى باسىمدىعىنا اينالۋى.
– الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپتى مەملەكەت قاعيداتتارى قۇرىلتايدا قايتا كوتەرىلدى. بۇل ۇستانىمدار الداعى ناقتى زاڭنامالىق نەمەسە ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەردە قالاي كورىنىس تابۋى مۇمكىن؟
– قۇرىلتايدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپتى مەملەكەت قاعيداتتارىنىڭ قايتا كوتەرىلۋى بۇل ۇستانىمداردىڭ دەكلاراتيۆتى دەڭگەيدەن ناقتى مەملەكەتتىك ساياساتقا كوشۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىنەن بايقاعانىمىزداي, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ەندى تەك الەۋمەتتىك تولەمدەرمەن نەمەسە جەكەلەگەن قولداۋ شارالارىمەن شەكتەلمەيدى, ول مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ورتاق ولشەمگە اينالۋى ءتيىس.
الداعى كەزەڭدە بۇل قاعيداتتار ەڭ الدىمەن زاڭنامالىق باقىلاۋ مەن ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيۋى ارقىلى كورىنىس تابۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن قوماقتى قارجىنىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىندەگى بۇرمالاۋشىلىقتاردى جويۋ – جاۋاپتى مەملەكەتتىڭ ناقتى بەلگىسى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سالالارداعى ولقىلىقتارعا اشىق توقتالۋى زاڭنامالىق جانە كادرلىق شەشىمدەردىڭ قاتاڭدايتىنىن اڭعارتادى.
سونىمەن قاتار, ادىلەتتىلىك قاعيداتى وڭىرلىك ساياساتتا دا ايقىن كورىنىس تابۋى ءتيىس. مەملەكەت وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋ الشاقتىعىن قىسقارتۋ ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرۋعا مىندەتتى. ينفراقۇرىلىمعا, مەديتسينا مەن بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ, ساپالى ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن بارلىق ايماقتا قامتاماسىز ەتۋ – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كورىنىسى.
جاۋاپتى مەملەكەت قاعيداتى ازاماتتارمەن كەرى بايلانىستىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىعۋىن دا تالاپ ەتەدى. قۇرىلتاي اياسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ زاڭدار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا اينالۋى, ولاردىڭ ورىندالۋىنىڭ ناقتى باقىلاۋعا الىنۋى بيلىكتىڭ ءوز ۋادەسىنە جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتەدى, سەنىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپتى مەملەكەت ۇستانىمدارى الداعى ۋاقىتتا زاڭداردىڭ مازمۇنىنان, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس لوگيكاسىنان جانە بيلىكتىڭ ازامات الدىنداعى ەسەپتىلىگىنەن ناقتى كورىنىس تابادى. بۇل قاعيداتتار رەفورمالاردىڭ يدەولوگيالىق وزەگىنە اينالىپ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ جاڭا ساپالى قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋى ءتيىس.
– ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىندە بولدى. ۇسىنىلعان باعىتتار ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا جەتكىلىكتى مە؟
– قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى باعىتتار ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى نەگىزدى قامتيدى دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەلەردى جەكەلەگەن جوبالار دەڭگەيىندە ەمەس, ەلدىڭ قۇرىلىمدىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر رەتىندە قاراستىردى.
ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ كونتەكستىندە نەگىزگى اكتسەنت ناقتى وندىرىستىك, ينفراقۇرىلىمدىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا قويىلدى. ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا, تسيفرلاندىرۋ سياقتى سالالار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل ءتاسىل ەكونوميكانىڭ ءبىر عانا سەكتورعا تاۋەلدى بولۋ قاۋپىن ازايتىپ, ارتاراپتاندىرىلعان وسىمگە جول اشادى.
ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ايتىلعان باستامالار دا ۇزاق مەرزىمدى كوزقاراستى كورسەتەدى. جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ەنگىزۋ, گەنەراتسيا كوزدەرىن كەڭەيتۋ, گاز جانە كومىر سالالارىنداعى الەۋەتتى تولىق پايدالانۋ – بۇلاردىڭ بارلىعى ەكونوميكانىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى بازالىق شارتتار. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سالادا جوسپارسىزدىق پەن كەشەۋىلدەۋگە سىن كوزبەن قاراۋى ەنەرگەتيكانىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىندەگى ماسەلە ەكەنىن ايقىندادى.
سونىمەن قاتار, سۋ رەسۋرستارى مەن ەنەرگەتيكانى ءوزارا بايلانىستى قاراستىرۋى تۇراقتى دامۋ مودەلىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بەلگىسى. سۋ-ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىم ساقتالمايىنشا, نيەتتى رەفورمالار دا تولىق ناتيجە بەرمەيدى. بۇل تۇرعىدا وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇيلەسىمدى ساياساتتىڭ ماڭىزى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.
الايدا, ۇسىنىلعان باعىتتاردىڭ جەتكىلىكتىلىگى ولاردىڭ ىسكە اسۋ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ ناقتى باسقارۋشىلىق تارتىپپەن, كاسىبي كادرلارمەن جانە ءتيىمدى باقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتىلسە, بۇل باستامالار ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋدىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالا الادى. سوندىقتان باستى ماسەلە – باعىتتىڭ دۇرىستىعىندا ەمەس, ونى ىسكە اسىرۋداعى جۇيەلىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتە.
– پرەزيدەنت قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق قۇرىلتاي وسى باعىتتا قوعامدىق ساناعا ناقتى ىقپال ەتە الا ما؟
– پرەزيدەنت قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ابستراكتىلى ۇعىم رەتىندە ەمەس, ناقتى ومىرلىك جاعدايلار ارقىلى كورسەتتى. وسى تۇرعىدا ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامدىق ساناعا شىنايى ىقپال ەتە الاتىن الاڭعا اينالىپ كەلەدى دەپ ويلايمىن.
مىسالى, قۇرىلتايدا مەملەكەتتىك رامىزدەردى قولدانۋ ماسەلەسىنىڭ اشىق تالقىلانۋى – ساياسي مادەنيەتتىڭ ناقتى كورىنىسى. بۇل تاقىرىپ قوعامدا ەموتسيالىق دەڭگەيدە ءجيى كوتەرىلەتىن, بىراق قۇقىقتىق جانە مادەني ولشەمى ەسكەرىلە بەرمەيتىن ماسەلە ەدى. پرەزيدەنت بۇل جەردە تىيىم سالۋ لوگيكاسىن ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك پەن سانالى قۇرمەت قاعيداتىن العا شىعاردى. مۇنداي ءتاسىل ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن قاتىناسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە ىقپال ەتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى كەيس – الەۋمەتتىك سالاداعى پروبلەمالارعا بايلانىستى ايتىلعان اشىق سىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى بۇرمالاۋشىلىقتار, قارجىنىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋى تۋرالى تىكەلەي ءسوز قوزعالۋى قوعامعا «مەملەكەت قاتەلىكتى مويىنداي الادى جانە ونى تۇزەتۋگە دايىن» دەگەن سيگنال بەرەدى. بۇل ساياسي مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى – بيلىككە سىن كوزبەن قاراۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى.
سونىمەن قاتار, ارال ماسەلەسى مەن سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى پىكىرلەر دە قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى مىسالى. بۇل تاقىرىپ تەك ەكولوگيامەن شەكتەلمەي, حالىقارالىق كەلىسسوزدەر, كورشى ەلدەرمەن مامىلە, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ سەكىلدى كۇردەلى ساياسي پروتسەستەردى تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي كەيستەر ارقىلى ازاماتتار ساياساتتىڭ قاراپايىم شەشىمدەردەن تۇرمايتىنىن, جاۋاپتى تاڭداۋلاردى قاجەت ەتەتىنىن تۇسىنە باستايدى.
قۇرىلتايدىڭ تاعى ءبىر اسەرلى قىرى – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا بايلانىستى اشىق تالقىلاۋلار. پارلامەنتتىڭ ءرولى, زاڭ ۇستەمدىگى, جاۋاپتى باسقارۋ تۋرالى ماسەلەلەردىڭ جاريا ايتىلۋى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتەدى.
وسى ناقتى مىسالدار كورسەتكەندەي, ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتە الادى. بىراق ونىڭ باستى قۇندىلىعى – دايىن جاۋاپ بەرۋدە ەمەس, قوعامدى ويلاندىرۋدا, كۇردەلى ماسەلەلەردى تۇسىنۋگە ۇيرەتۋدە. وسىنداي تاجىريبە قالىپتاسقان سايىن, ساياسي مادەنيەت تە مازمۇندىق تۇرعىدان تەرەڭدەي بەرەدى.
– قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا ايتىلعان باستامالاردى جالپى رەفورمالار لوگيكاسىندا باعالاساق, ولار قازاقستاننىڭ «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەت» مودەلىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قانشالىقتى نىعايتادى؟
– قىزىلورداداعى قۇرىلتايدا ايتىلعان باستامالاردى جالپى رەفورمالار لوگيكاسىندا باعالاساق, ولار «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەت» مودەلىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى قادامدار ەكەنىن كورەمىز. بۇل جەردە اڭگىمە جەكەلەگەن سالالارداعى وزگەرىستەر تۋرالى عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ ازاماتپەن قارىم-قاتىناسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە شىعارۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
پرەزيدەنتتىڭ سوزدەرىندە ادىلەت ۇعىمى ناقتى مازمۇنمەن تولىعىپ وتىر: زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, الەۋمەتتىك رەسۋرستاردىڭ ءادىل ءبولىنۋى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە نەگىزدەلگەن باسقارۋ. قۇرىلتاي اياسىندا كوتەرىلگەن باستامالار وسى قاعيداتتاردى تەك يدەيا رەتىندە ەمەس, ناقتى ينستيتۋتتار ارقىلى بەكىتۋگە باعىتتالعانىن اڭعارتادى.
ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان العاندا, وكىلدى بيلىكتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, قوعامدىق ديالوگتى تۇراقتى فورماتقا كوشىرۋ, جاۋاپتى باسقارۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەتتىڭ» تىرەك ەلەمەنتتەرى بولىپ وتىر. قۇرىلتايدىڭ ءوزى وسى ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالىپ, بيلىك شەشىمدەرىنىڭ لەگيتيمدىلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدى.
وڭىرلىك دامۋ, الەۋمەتتىك سالاداعى اشىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى باستامالار ادىلەت ۇعىمىن كۇندەلىكتى ءومىر دەڭگەيىندە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ادىلەت تەك ساياسي ۇران ەمەس, ساپالى مەديتسينا, قولجەتىمدى ءبىلىم, قاۋىپسىز ينفراقۇرىلىم جانە تەڭ مۇمكىندىكتەر ارقىلى سەزىلۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىم ايقىن كورىنەدى.
قىزىلورداداعى قۇرىلتاي «جاڭا ادىلەتتى مەملەكەت» مودەلىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان بەكىتۋگە ەلەۋلى سەرپىن بەردى دەپ ايتۋعا بولادى. الايدا بۇل مودەلدىڭ ورنىقتىلىعى ۇسىنىلعان باستامالاردىڭ جۇيەلى ورىندالۋىنا, باسقارۋ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جانە قوعامنىڭ وسى وزگەرىستەرگە سانالى تۇردە قاتىسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسىنداي جاعدايدا عانا رەفورمالار ۇزاق مەرزىمدى ناتيجە بەرەتىن تۇراقتى مەملەكەتتىك جۇيەگە اينالادى.
