ناقتى ايتقاندا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتىرىستا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن, مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن, قوعامدىق سانانى جانە ۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعدارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن باستامالاردى ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى جەكەلەگەن رەفورمالاردىڭ جيىنتىعى ەمەس, ءبىرتۇتاس جاڭا ساياسي پاراديگمانىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنى انىق.
قۇرىلتايدا ءمان بەرىلگەن ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى پارلامەنتتىك رەفورما بولعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى اتالعان رەفورما اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى وزگەرىستەردىڭ وزەگى ەكەنىن ناقتى ايتتى. سونداي-اق بۇل باستاما جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قىزۋ تالقىلانىپ, سونىڭ اياسىندا كوپتەگەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت جاڭا ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى قۇرىلتاي دەپ اتاۋدى ۇسىندى. شىن مانىندە, بۇل – تاريحي ساباقتاستىققا تابان تىرەگەن, ۇلتتىق ساناعا جاقىن جانە سيمۆوليكالىق ءمانى تەرەڭ ۇسىنىس. قۇرىلتاي – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءداستۇرلى ينستيتۋتى جانە ەلدىك ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاناتىن ورتاق الاڭ. وسى اتاۋدىڭ زاماناۋي مازمۇندا جاڭعىرۋىن تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدايمىز.
ۇسىنىستاردى مۇقيات زەردەلەي كەلە, جۇمىس توبىنىڭ جاڭا پارلامەنتتىڭ ماندات سانى 145 بولۋى جانە كوميتەتتەر سانى 8-دەن اسپاۋى كەرەك دەگەن بايلامعا كەلگەنى ايتىلدى. بۇل – ورىندى باستاما. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ماقسات – دەپۋتات سانىن كوبەيتۋ ەمەس, ءتيىمدى ءارى كاسىبي پارلامەنت قالىپتاستىرۋ.
الەمدىك تاجىريبە دە ساپالى زاڭ شىعارۋ ءۇشىن ساننان گورى بىلىكتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك پەن وتانشىلدىق ماڭىزدى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان «ماسەلە – ساندا ەمەس, ساپادا» دەگەن قاعيدا جاڭا پارلامەنتتىڭ باستى ۇستانىمى بولۋعا ءتيىس.
پرەزيدەنت جاڭا پارلامەنتكە بىرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتتىك ورگانداردى جاساقتاۋعا قاتىسۋ وكىلەتتىگىن بەرۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق سوت, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىن تاعايىنداۋ پارلامەنتتىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسۋى – ۇلتتىق پارلامەنتاريزمدى تۇبەگەيلى كۇشەيتەتىن قادام. سونداي-اق جوعارعى سوت سۋديالارىن پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن پارلامەنتتىڭ سايلاۋى – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى نىعايتىپ, تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن ارتتىرا تۇسەدى.
مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتى جاساقتاۋ تارتىبىنە قاتىستى ۇسىنىستارعا دا نازار اۋداردى. دەپۋتاتتار ەندى پروپورتسيونالدى جۇيە ارقىلى سايلانىپ, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى ارتادى. بۇل – پارتيالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن شەشىم. ال وڭىرلەردە ماجوريتارلىق جۇيەنىڭ ساقتالۋى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋگە جول اشادى.
پارلامەنتتەگى پرەزيدەنت كۆوتاسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ارنايى كۆوتاسىن الىپ تاستاۋ دا – جاڭا جوعارى وكىلدى ورگاننىڭ دەربەس ءارى تاۋەلسىز ينستيتۋت رەتىندە كۇشەيە تۇسەتىنىن كورسەتەدى.
وتىرىستا ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە وڭىرلەردىڭ جانە ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ مۇددەلەرى قالاي ەسكەرىلەدى دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرىلدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما ايرىقشا ماڭىزعا يە. اتالعان جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگانعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ فۋنكتسيالارى جۇكتەلەدى. سونداي-اق حالىق كەڭەسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسقا دا گۋمانيتارلىق فورۋمداردى وتكىزۋ مىندەتىن اتقارادى.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, كەڭەستىڭ قۇرامىندا وڭىرلەر, ەتنوستىق توپتار, قوعامدىق ۇيىمدار تەڭ دارەجەدە قامتىلادى. بۇل – ەلدەگى قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ جانە ءارتۇرلى مۇددەلەردى ەسكەرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولاتىنى انىق.
قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى دە ونىڭ مارتەبەسىن ايتارلىقتاي ارتتىراتىنى ءسوزسىز. ىشكى ساياساتتى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ دە جاڭا ورگاننىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى بولادى. وسىلايشا, كەڭەس مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ناعىز ديالوگ الاڭىنا اينالادى.
وسى ورايدا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وزدەرىنە جۇكتەلگەن ماڭىزدى ميسسيانى تابىستى اتقارىپ شىققانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ەكى ينستيتۋت تا ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا, قوعام پىكىرىن ەسكەرىپ, دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى.
كەيىنگى ءتورت جىلدا ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ۇسىنىستار نەگىزىندە 26 زاڭنىڭ قابىلدانۋى – ونىڭ فورمالدى ەمەس, ناقتى ناتيجەگە جۇمىس ىستەگەن الاڭ بولعانىن دالەلدەيدى. ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, لۋدومانيا مەن ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس سياقتى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر زاڭ ارقىلى شەشىمىن تاپتى. ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىنىڭ بەكىتىلۋى دە ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەلەس بولدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل سالاداعى جۇمىس حالىق كەڭەسى اياسىندا بەلسەندى جالعاسادى دەپ سەنەمىز.
مەملەكەت باسشىسى توقتالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇسىنىس ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى باستاما بولدى. بۇل – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان شەشىم جانە بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىن, باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى قادام.
ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا قازىرگىدەي تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني مۇراسىن الەمگە تانىتۋدىڭ جانە بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى, وسى باعىتتاعى ىرگەلى ىستەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. پرەزيدەنت ءال-فارابي, ياساۋي جانە اباي ىلىمدەرىن جۇيەلى تۇردە دارىپتەيتىن عىلىمي جيىنداردى تۇراقتى وتكىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, بۇل ۇلتتىڭ رۋحاني وزەگىن نىعايتاتىن باستاما ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
شىن مانىندە, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت دامىعان داۋىردە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. وسى تۇرعىدا «ۇلتتىق تسيفرلىق مۇرا» قورىن قۇرۋ ەرەكشە مانگە يە. سەبەبى بۇل – حالىقتىڭ جادى مەن عىلىم-ءبىلىمىن جيناقتايتىن, تاريحي مۇرانى بولاشاق ۇرپاققا اماناتتايتىن ماڭىزدى جوبا. تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى اياسىندا وسىنداي ىرگەلى باستامانى قولعا الۋ جاڭا يدەولوگيالىق دەربەستىكتى نىعايتۋعا جانە ۇلتتىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
وسى رەتتە سان عاسىرلىق مۇرامىزدى, سونىڭ ىشىندە التىن وردا شەجىرەسى مەن تۇركى وركەنيەتىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ, قازاقستاننىڭ اكادەميالىق تاريحىنىڭ كولەمدى جەتى تومدىعىن جارىققا شىعارۋ ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتاتىن ماڭىزدى قادامدار ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, عىلىمي جيناق تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعىنا وراي شىعارىلادى. بۇل وتانشىلدىقتىڭ جانە تاريحي بەلەستى ناقتى ىستەرمەن اتاپ ءوتۋدىڭ جارقىن كورىنىسى بولارى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پاتريوتيزم ۇلت مۇددەسىن جەلەۋ ەتكەن بوس ايقايمەن ەمەس, ءوز قىزمەتىنە ادالدىق, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ ۇستەمدىگىنە مويىنسۇنۋ سياقتى قاعيداتتارمەن باعالاناتىنىن ايتتى. شىن مانىندە, قازاقستان ادىلەتتىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ مەكەنى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان زاڭ مەن تارتىپكە مەملەكەتتىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ءاربىر ازامات زاڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى كەرەك. بۇل – ادىلەتتى قوعامنىڭ باستى شارتى.
قۇرىلتايدا قوزعالعان ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ءبىلىم, عىلىم, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ تاقىرىپتارى دا ەل بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتورلار. بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت قوعامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن, ءومىر سالتىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل جاعدايدا حالىق سانى ەمەس, جاڭا تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلىپ, ولاردى ءتيىمدى قولدانا الاتىن ەلدەر عانا العا شىعادى. سول سەبەپتى, قازاقستان وسى باعىتتاعى مىندەتتەردى ايقىنداپ, جاڭا مەجەلەردى كوزدەپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە دە ەرەكشە توقتالدى. ەنەرگەتيكالىق دەربەستىك مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنەرگيا وندىرەتىن جاڭا قۋات كوزدەرىن جەدەل ىسكە قوسۋ, ستراتەگيالىق رەسۋرستاردى, ەڭ الدىمەن, كومىردى زاماناۋي ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ ءتيىمدى پايدالانۋ جانە باسقارۋشىلىق قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
قۇرىلتاي وتىرىسىندا اۆتوجول, تەمىرجول, اۋە قاتىناسى, لوگيستيكا مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى جۇكتەلگەن مىندەتتەر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن باسىم باعىتتار ەكەنى ءسوز بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ولقىلىقتاردى جويۋ, قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا توسقاۋىل قويۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى دا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە نەگىزدەلگەن ناقتى قادامدار. سوعان سايكەس ۇكىمەتكە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن شۇعىل تۇردە رەفورمالاۋ جۇكتەلدى.
جالپى, قۇرىلتايدا ايتىلعان كونستيتۋتسيالىق باستامالار – مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ, قازاقستاندى ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز ءارى تازا مەملەكەتكە اينالدىرۋعا باعىتتالعان تاريحي بەتبۇرىس. شىن مانىندە, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان رەفورمالار – بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان شەشىمدەر.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ەندىگى مىندەت – وسى باستامالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ. سوندىقتان بارشاڭىزدى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە پرەزيدەنتتىڭ جانىنا توپتاسۋعا جانە ۇلت مۇراتى جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا شاقىرامىن. ماڭىزدى كەزەڭدە وتانشىلدىق پەن بەكەم بىرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە بىلسەك, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنان لايىقتى ورىن الىپ, كوزدەگەن ماقساتتارىمىزعا قول جەتكىزەمىز دەپ سەنەمىن.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
سەنات توراعاسى
