– اپا, بيىل ءوزىڭىز جەتپىس جىلعا جۋىق عۇمىرىڭىزدى ارناپ, قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تەاترىڭىزعا عاسىر تولىپتى. ال ءوزىڭىز انە-مىنە 90 دەيتىن تاعىلىمدى جاستىڭ تورىنە شىققالى وتىر ەكەنسىز. ونەردەگى العاش تۇساۋىڭىزدى كەسكەن قاسيەتتى قاراشاڭىراق تۋرالى تولعانعاندا ەڭ اۋەلى ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– مەن 1959 جىلى وقۋىمدى ءتامامداپ, ونەردىڭ التىن بەسىگىنە اينالعان, كيەلى قاراشاڭىراققا قىزمەتكە قابىلداندىم. سول ساتتەن باستاپ تاعدىر مەنى قازاق ونەرىنىڭ ماڭدايالدى ساڭلاقتارى شوعىرلانعان قاسيەتتى ورتاعا الىپ كەلدى. العاش تەاتر تابالدىرىعىن اتتاعاندا كوزىمىزگە ءبارى ەرتەگىدەي كورىندى. ءسابيرا, حاديشا, بيكەن, شولپان, حابيبا اپالارىمىز – ساحنادا قازداي تىزىلگەن سۇلۋ دا سۇڭعاق, اتاقتى اكتريسالار. ال سەركە اعا قوجامقۇلوۆ, قاپان اعا بادىروۆ سەكىلدى الىپتار بىزگە ءتىپتى قول جەتپەس جۇلدىزداي ەدى. ءبىزدى تەاترعا قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ ءوزى ىرىكتەپ الدى. ۇمىتكەر كوپ بولدى, بىراق جيىرما بەس-اق ادام قالدىق. سونىڭ ىشىنەن ءبىز, ءبىر توپ جاس اكتەر تەاترعا قابىلداندىق. ءاسانالى ءاشىموۆ, ءسابيت ورازباەۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, ءانۋار مولدابەكوۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, راۋشان اۋەباەۆا سياقتى كەيىن قازاق ونەرىنىڭ الىپتارىنا اينالعان ارىپتەستەرىممەن بىرگە كەلدىك. ول كەزدە تەاترعا كىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن باقىت ەدى. تەاتر جاي عانا جۇمىس ورنى ەمەس, تۇتاس ءبىر تاربيە ورداسى بولاتىن. ءار ءسوز, ءار قيمىل, ءار كوزقاراس – ءبارى ونەگە. سول جەردە ءجۇرىپ «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن دانالىقتىڭ شىنايى ءمانىن تەرەڭ ۇقتىم. ۇيدە انام ءشاريپا جۇدىرىقتاي جۇرەگىنىڭ بار جىلۋىن ماعان ارناپ, ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەي ەركەلەپ وسۋىمە بارىن سالسا, تەاتردا ونەردىڭ اسقار شىڭىنا شىققان, ەلگە ۇلگى بولعان اعا-اپالارىمنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كوردىم. انانىڭ مەيىرىمى مەن ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ ونەگەسى – مەنىڭ ومىرلىك وزەگىمە اينالدى. ءسابيرا مايقانوۆا, بيكەن ريموۆا, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, حابيبا ەلەبەكوۆا اپايلارىم ونەردە قانداي تالانتتى بولسا, ومىردە جۇرەگى كەڭ, مەيىرىمى مول, پاراساتتى انالار ەدى. ءسابيرا اپام قۇداي قوسقان كورشىم بولدى. ال بيكەن اپايدىڭ ءبىر كورگەننەن-اق ادامدى تانىپ قوياتىن كورەگەندىگى مەن جاناشىرلىعى ءوز الدىنا ءبىر مەكتەپ ەدى. ءالى ەسىمدە, تەاترعا جاڭا كەلگەن شاعىم. جاس كەز, تۇرمىس جۇپىنى دەگەندەي. بار كيىمىم – جالعىز قىزىل كويلەگىم. امالسىز سونى كۇندە كيەمىن. ءبىر گاسترولدىك ساپاردا ءسابيرا, شولپان, بيكەن اپايلارىممەن بىرگە وتىرعاندا, ءسابيرا اپام ءازىل ارالاس: «ەي, نۇكەتاي, ءوزىڭ ويماقتاي بولىپ الىپ, مىنا كويلەگىڭدى تاستاماي كيەسىڭ عوي», دەپ جاندى جەرىمدى ايتىپ, تۇقىرتقانى بار. مەن قىسىلىپ: – اپاي, وسى كويلەكتى جاقسى كورەمىن, دەدىم. سول ساتتە ءبارىن ىشتەي ۇققان بيكەن اپاي: – ءاي, ءسابيرا, سەن تىگىنشى ەمەسسىڭ بە, مىنا قىزعا كويلەك تىگىپ بەر, دەدى. كوپ ۇزاماي ءسابيرا مەن شولپان اپايلارىم سول كەزدەگى ەڭ قىمبات, ەڭ ساپالى ماتادان ماعان كويلەك تىگىپ بەردى. ول جاي عانا كيىم ەمەس, انالىق مەيىرىمنىڭ, ءۇنسىز قامقورلىقتىڭ ايقىن بەلگىسى ەدى. بۇل اپالارىم مەنى تۋعان قىزىنداي كوردى. ارتىق ءسوزسىز-اق ءحالىمدى تانىپ, دەر كەزىندە باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. ومىردە دە, ونەردە دە اداسپاي جۇرۋىمە سەبەپ بولعان سول اسىل جاندار – مەنىڭ ەڭ قىمبات قازىنام, ماڭگىلىك تاعىلىمىم بولىپ قالدى. ال سەراعام – سەركە قوجامقۇلوۆ تۋرالى ايتسام, ول كىسىنىڭ اقيقاتتى تۋ ەتكەن اسىل بولمىسى مەن ادامگەرشىلىگى ءوز الدىنا ءبىر داستان ەدى. تۋعان اكەمدەي قامقور بولدى. «جاقسى ءارتىس بولۋ ءۇشىن الدىمەن جاقسى ادام بولۋ كەرەك» دەپ وتىراتىن. سەراعام تەاتردىڭ تىرەگى, ءسوزى ءوتىمدى, بەدەلى بيىك جان-تۇعىن. اتاعىنان ات ۇركەتىن, جاسى ۇلكەن, لاۋازىمدى كىسىلەردىڭ ءوزى ونىڭ الدىنان كەسىپ وتپەي, ەرەكشە ءىلتيپات تانىتاتىن.
– العاشىندا اكتريسا ەمەس, روزا باعلانوۆا سەكىلدى ءانشى بولعىڭىز كەلىپتى دەسەدى...
– ول راس. بالا كۇنگى ارمانىم – ءانشى بولۋ ەدى. جاستايىمنان قۇلاعىم راديودا بولاتىن. ۇيىمىزدەگى دوڭگەلەك قارا راديودان توگىلگەن اندەر تۇتاس ءبىر الەم سەكىلدى ەدى. اسىرەسە روزا باعلانوۆانىڭ ءۇنى جانىمدى تەربەيتىن. اندەرىن جاتتاپ الىپ, قايتا-قايتا ايتىپ جۇرەتىنمىن. سول اندەر كوڭىل تۇكپىرىندەگى ونەرگە دەگەن العاشقى ۇشقىندى جاقتى. بۇل ارمانىمنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە بەكەر ەمەس. شەشەم – ءوزى ءانشى, ايتىسكەر ءارى سازگەر ادام بولاتىن. ول كىسى: «سەن ونەرگە بارۋىڭ كەرەك», – دەپ ۇنەمى دەمەپ, قاناتتاندىرىپ وتىراتىن. انا تىلەگى, انا باتاسى مەنى العا جەتەلەدى. وسىلايشا, ونەر دەپ ورەكپىپ, ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەنىمدە جولىم اسقار توقپانوۆتاي ءبىرتۋار تۇلعامەن توعىستى. ول كىسى مەنى تىڭداپ وتىرىپ: – ءاي, مىشباەۆا, قاي جاقتىڭ قىزىسىڭ؟ – دەدى. – نارىنقولدانمىن, – دەدىم. – ە, اينالايىن, رايىمبەك بابامنىڭ اۋىلىنان كەلگەن ەكەنسىڭ عوي, – دەپ ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىردى. سوسىن ويلانىپ وتىرىپ: – قىزىم, روزا جالعىز, ول قايتالانبايدى. سەن ودان دا مەنىڭ اكتەر دايىندايتىن بولىمىمە كەل. دراما تەاترىنا باراسىڭ, – دەدى. مەن بولسام: — جوق, بارمايمىن. ماعان دراما تەاترى كەرەك ەمەس, مەن تەك ءانشى بولامىن, – دەپ قاسارىستىم. بىراق تاعدىر ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. ءسويتىپ, ءتورت جىل توقپانوۆتىڭ ءتالىمىن كورىپ, 1959 جىلى قازاق دراما تەاترىنا اكتريسا رەتىندە قابىلداندىم. ءانشى بولامىن دەپ كەلگەن قىز ساحنالىق ءسوز بەن وبراز الەمىنە وسىلاي قادام باستى. سول كۇننەن باستاپ ساحنا تاعدىرىما اينالدى. جىلدار وتە كەلە سان ءتۇرلى بەينە سومدادىم. جاس قىزدىڭ البىرت شاعىنان باستاپ, الپىستى, جەتپىستى, سەكسەندى القىمداعان انالارعا دەيىنگى رولدەردى وينادىم. ءار ءرول – ءومىردىڭ ءبىر بەلەسى, ءار كەيىپكەر – جۇرەگىمنەن وتكەن ءبىر تاعدىر. بۇگىندە وتكەنگە كوز سالسام, انگە دەگەن بالا ارمانىم مەنى ۇلكەن ساحناعا, ومىرلىك ونەر جولىنا الىپ كەلگەنىن تۇسىنەمىن. ونەر – مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعان تاعدىر ەكەن.
– ءيا, الپىس جەتى جىل دەگەن ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنا پارا-پار ۋاقىت قوي. وسىنشا جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن, ونەر تۋدىرعان ساحناڭىز تۋرالى سىرلاسايىقشى. ايسۇلۋ بولىپ العاش ساحنا اتتاعان ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– ارينە, ول ءساتتى قالاي ۇمىتايىن؟ ءبارى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا, كوڭىل تۇكپىرىندە سايراپ تۇر. ءتىپتى سپەكتاكلدەگى سوزدەرىمدى دە جاتقا بىلەمىن. ۇستازىمىز ازەكەڭ – ءازىربايجان مامبەتوۆ تەاترعا بىزدەن ءبىر-ەكى جىل بۇرىن عانا كەلگەن, ءوزى جاپ-جاس, بىراق وتە تالاپشىل رەجيسسەر ەدى. ق.بايسەيىتوۆ پەن ق.شاڭعىتباەۆتىڭ «بەۋ, قىزدار-اي!» كومەدياسىن قويدى. ماعان ايسۇلۋ ءرولىن بەردى. ءوزىم دە اۋىلدان شىققان, ولەڭ ايتىپ وسكەن, سوعىس جىلدارىنداعى تۇرمىستى كورگەن قىزبىن عوي. سوندىقتان بۇل ءرول ماعان وتە جاقىن بولدى. كەيىپكەردىڭ مىنەزىن, بولمىسىن جۇرەگىممەن سەزىندىم. ازەكەڭ كوپ سويلەپ تۇسىندىرمەيتىن. «مىنا جەردە تۇراسىڭ, مىنا جەردە جۇرەسىڭ» دەپ ماقساتتى ناقتى قوياتىن. باسىندا قورقاتىنبىز. بىراق سپەكتاكل جۇرە كەلە ءبارىمىزدىڭ تالانتىمىز اشىلدى. «ويپىرماي, ءبىز شىنىمەن ءارتىس ەكەنبىز عوي» دەپ ءوز-وزىمىزگە سەنىپ قالدىق. سپەكتاكل ءساتتى شىقتى, كورەرمەن جاقسى قابىلدادى, ءباسپاسوز دە جازدى. وسىلايشا, «بەۋ, قىزدار-اي!» ءبىزدى ساحناعا بايلاپ قويدى. ونەرگە دەگەن سەنىمىمىزدى بەكىتتى.
دەسە دە, ءبىر ايتا كەتەتىن قىزىق جايت, ايسۇلۋ سەكىلدى كومەديالىق رولدەردە ويناپ, ۇنەمى ك ۇلىپ, جادىراپ, جايراڭداپ جۇرەتىن جارقىن مىنەزىمدى كورگەن ءازىربايجان مامبەتوۆ مەنى تراگەدياعا قيماي, «بۇل – كومەديانىڭ اكتريساسى» دەپ, كوبىنە كۇلكىلى رولدەرگە بەكىتەتىن. ال مەن ىشتەي كەلىسپەيتىنمىن. ويتكەنى كومەديا دەگەن – تەك كۇلكى ەمەس, ونىڭ تۇبىندە كوزگە كورىنبەيتىن مۇڭ جاتادى. ءاربىر كۇلكىنىڭ استارىندا ايتىلماي قالعان شەر, ىشكە جۇتىلعان قايعى بولادى. سول ەكىنشى قاباتتى اشۋ – اكتەردىڭ شىن شەبەرلىگى دەپ ويلايتىنمىن. ال ءوز باسىم تراگەديالىق رولدە ويناعاندى ەرەكشە جاقسى كورەتىنمىن. كۇتپەگەن جەردەن «انا – جەر-انا» سپەكتاكلىندەگى ءاليماننىڭ ءرولى ماعان بۇيىردى. وندا دا بىردەن بەرگەن جوق. كەزەكتى دايىندىقتان كەيىن ازەكەڭ كەنەتتەن: ء«اي, يديوتكا!» – دەدى. ورىسشا ايتىپ تۇر, ال ءبىز ىشتەي «بۇل قازاقشا قانداي ءسوز ەكەن؟» دەپ اڭ-تاڭبىز. سوسىن: «داۆاي, ءاليماندى سەن وينايسىڭ», – دەدى. ال مەن قاپەلىمدە نە دەرىمدى بىلمەي, ىشتەي ابدىراپ قالدىم. «قالاي وينايمىن؟ مەن كومەديادا جۇرگەلى قانشا جىل بولدى؟» دەيمىن. سىناپ كورگىسى كەلدى مە, الدە «مىناۋ تراگەدياعا جاراي ما, جوق پا» دەگىسى كەلدى مە, ونى بىلمەيمىن: «ەشتەڭەسى جوق, وينايسىڭ!», دەپ كەسىپ ايتتى. پەسانى وقىعاندا ەڭىرەپ جىلادىم. سەبەبى سوعىس كەزىندە تۋعان قىزبىن. بەس جاستاعى بالامىن. ءتورت اعامدى ءبىر كۇندە سوعىسقا الىپ كەتكەن. شەشەمنىڭ ەڭىرەپ جىلاعانى, اۋىلدىڭ كۇڭىرەنىپ قالعانى – ءبارى كوز الدىمدا. ءبىر كىشكەنتاي اعايىم بار ەدى, نەبارى ون بەس جاستا. «ون سەگىزدەمىن» دەپ جاسىن ءوسىرىپ, كومسومولعا ءوتىپ كەتكەن… ول العاشقى شايقاستا قازا تاپتى دەپ ەستىدىك. ەڭ جاقىن اعام ەدى. سوندىقتان ءاليماننىڭ قاسىرەتى ماعان جات ەمەس. رەپەتيتسيادا قاسىمدى نۇرمۇحان ءجانتورين وينادى. ۇلكەن اكتەر, التىن ادام ەدى عوي, جارىقتىق! سوعىسقا اتتانار ءسات. مەن ونىڭ جاعاسىنان ۇستاپ الىپ: «سەن مەنى كىمگە تاستاپ باراسىڭ؟» دەپ ەڭىرەپ جىلايمىن. سول كەزدە كوز الدىما تۋعان جەڭگەم كەلدى. ول دا ءدال وسىنداي تاعدىردى باستان وتكەرگەن. تۇرمىسقا شىققانىنا ءبىر-ەكى اي عانا بولعاندا, كۇيەۋىن سوعىس جالماپ كەتكەن. اعامنىڭ شاشىن سالالاپ تۇرىپ جىلاعانىن, ارتىنان جىبەرمەي ۇزاق قوشتاسقانىن كورگەندەي بولدىم. شىداي الماي جىلاپ جىبەردىم. بۇل – ناعىز تراگەديا ەدى. اۋىل ازاماتتارىن سوعىسقا شىعارىپ سالعانداعى حالىقتىڭ مۇڭ-زارى, ءۇنسىز قوشتاسۋلار, كوز جاسىن ىشكە جۇتقان انالار – ءبارى-ءبارى جۇرەگىمدە تاڭبا بولىپ قالدى. سول جارا مەنىڭ بويىمدا تراگەديانى سەزىنۋگە ۇيرەتتى. مەن ساحنادا ويناعان جوقپىن, كورگەنىمدى, جانىممەن سەزگەنىمدى ءاليماننىڭ جۇرەگىنە سالدىم.
– ءرولدىڭ شىنايى شىققاندىعىنىڭ دالەلى شىعار – پرەمەرا كۇنى سپەكتاكل اۆتورى شىڭعىس ايتماتوۆ ىزدەنىسىڭىزگە ەرەكشە ريزا بولىپتى...
– ء«وزىمدى كەرەمەت وينادىم» دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. بىراق سپەكتاكلدەن كەيىن گريم بولمەسىنە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى كىرىپ كەلگەنى بار. ول كەزدە قاسىمدا ءسابيرا اپا وتىرعان. الەمگە ايگىلى جازۋشى بىزگە قاراپ: «وي, ءسابيرا اپا, نۇكەتاي, مەنىڭ شىعارمامنان دا بيىك وينادىڭىزدار! نۇكە, ءاليماندى كەرەمەت اشتىڭىز», – دەپ, قولىمنان سۇيگەنى ءالى ەسىمدە. بۇل – ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن باعا ەدى. كەيىن شەشەم دە سپەكتاكلدى كورىپ: «قىزىم, سەن مەنىڭ ءومىرىمدى ساحناعا شىعارىپسىڭ. بۇل جالعىز مەنىڭ ەمەس, بۇكىل سوعىستى كورگەن انالاردىڭ قاسىرەتى عوي», – دەدى. وسىلايشا, ءاليمان مەنىڭ تاعدىرىممەن بىتە قايناسىپ كەتتى. ال «انا – جەر-انا» – قازاق تەاترىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان ۇلى شىعارما بولىپ قالدى. وسىدان كەيىن عانا ءازىربايجان مامبەتوۆ ماعان تراگەديالىق رولدەردى سەنىپ تاپسىرا باستادى. ءسويتىپ, مەنىڭ ىشىمدە كوپتەن ءۇنسىز جاتقان تراگەديا ساحناعا جول تارتتى. ازەكەڭ – وتە سۇستى ادام ەدى عوي. كەلىپ قالعانىن كورگەندە زارەمىز ۇشاتىن. بىراق جۇرەگى نازىك بولاتىن. ءار اكتەردىڭ قايدان شىققانىن, قانداي تاعدىر ارقالاپ جۇرگەنىن, نەگە ءدال سولاي وينايتىنىن تۇگەل زەرتتەيتىن. ءبىزدى قاتتى قينايتىن, بىراق سول ارقىلى ءوسىردى, ءوز سپەكتاكلدەرىمەن ەلگە تانىتتى. ءازىربايجان مامبەتوۆ شىن مانىندە ءبىزدىڭ باعىمىزدى اشقان رەجيسسەر بولدى.
– سوعىس جىلدارىنىڭ سۇراپىل ىزعارى ءسىزدىڭ دە وتباسىڭىزدى اينالىپ وتپەپتى... ونەردە ءساتتى ەڭسەردىڭىز, ال ومىردە شە؟ بۇل تراگەديانى قالاي جەڭدىڭىز؟
– ونىڭ راس, قىزىم. سوعىستىڭ زاردابىن ءبىر كىسىدەي كوردىم. اشتىق پەن جوقتىقتى باستان وتكەردىم. سۋىققا, اشتىققا شىداماي كوز جۇمعان ادامداردى كوزىمىزبەن كوردىك. كەيدە ومىردە ءبىر قيىندىق كەزدەسسە, كيىز ءۇيدىڭ استىندا, اشقۇرساق وتكەن بالا كۇنىمدى ەسىمە الامىن دا, وزىمە ءوزىم: «ە, نۇكەتاي, بايقا! «بالەنىم جوق, تولەنىم جوق» دەپ نالىماي-اق قوي. قازىرگى ءومىرىڭ – جۇماق», – دەپ بۇگىنىمە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ءبىز – قاندى سوعىستىڭ ۇرپاعىمىز. مەن اكەمدى كورمەي ءوستىم. ءبىر جاسقا تولماي جاتىپ, ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ, دۇنيەدەن ءوتىپتى. انام پىسىق, قايراتتى ادام ەدى. سول كىسىنىڭ تاربيەسىندە ەرتە ەسەيدىك. التى جاسىمدا-اق جۇمىسقا ابدەن شىنىققان بالامىن. ول كەزدە ىشەتىن اس تا, تاتيتىن ءتاتتى دە جوق. شاي دەگەندى بىلمەيتىنبىز, كۇيگەن ناندى سۋعا سالىپ, سونى شاي قىلىپ ىشەتىن كۇندەر ءوتتى. شەشەم اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, تانىس ارقىلى سيىر فەرماعا ساۋىنشى بولىپ ورنالاستى. ۇلكەن اپكەم اكەم ءتىرى كەزىندە تۇرمىسقا شىعىپ, كەگەن جاقتا تۇراتىن. دۇكەن ۇستايتىن. شەشەم اندا-ساندا سوعان بارىپ, شاي-پ ۇلىن, كيىم-كەشەگىن الىپ قايتاتىن. سول كەزدە ساۋىنشى ايەلدەر: «ويباي, ءشاريپا قاشان كەلەدى؟» دەپ انامدى توسىپ وتىراتىن. شەشەم كەلگەن كۇنى ءبىزدىڭ ۇيدە كىشىگىرىم توي بولاتىن. انام الىپ كەلگەن دۇنيەسىنىڭ تەڭ جارتىسىن وزگەلەرگە تاراتىپ بەرەتىن. سوسىن كيىز ءۇيدىڭ ورتاسىنا وشاق جاعىپ, ءبارى جينالىپ ءان سالاتىن. ءان اۋەلى كوڭىلدى باستالىپ, بىرتە-بىرتە زار-مۇڭعا ۇلاساتىن. ءبىرى اكەسىن جوقتايدى, ءبىرى بالاسىن, ەندى ءبىرى كۇيەۋىن ەسكە الىپ ەڭىرەيدى. سوعىستىڭ سالعان جاراسى سولايشا ءار شاڭىراقتا سەزىلەتىن. وتكەن ءومىرىمىز وسىلاي ءوتتى. اللاعا شۇكىر, بۇگىن ەل امان, جۇرت تىنىش. بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن بىلەتىن بۋىننىڭ وكىلى رەتىندە تىلەيتىنىم بىرەۋ-اق, ول – ەلىمىزدىڭ اماندىعى, جۇرتىمىزدىڭ تىنىشتىعى.
– تەاتر – تەك سپەكتاكل ەمەس, تاعدىرلار توعىسقان ورتا. سول ورتادا تانىسىپ, تۇرمىس قۇرىپ, ءبىر-بىرىنە تىرەك بولعان جاندار از ەمەس. ءسىز دە ومىرلىك جارىڭىزدى ساحنادا جولىقتىرىپسىز…
– مەن تەاترعا كەلگەندە قاراتورى, كوپ سويلەمەيتىن ءبىر جىگىت جۇرەتىن. كوپشىلىك اسا ءمان بەرە قويمايتىن. كەيىن بىلدىك, ول ساحنا سۋرەتشىسى, ىشكى الەمى تەرەڭ, اسا تالانتتى جان – مەلس ەرجانوۆ ەكەن. وقۋدى تاشكەنتتەن بىتىرگەن, قاراشاڭىراق تەاتردا قۇلاحمەت قوجاحمەتوۆتەن كەيىن قىزمەت ەتكەن ەكىنشى قازاق ستسەنوگرافى. ءازىربايجان مامبەتوۆپەن تاعدىرلاس ەدى. ەكەۋى دە اكەسىز وسكەن, سول سەبەپتى ءبىر-ءبىرىن ءۇنسىز تۇسىنەتىن. «انا – جەر-انا» سپەكتاكلىندەگى اينالمالى ساحنالىق شەشىمدى تاۋىپ بەرگەن دە – سول كىسى. سپەكتاكلدىڭ ەڭ باستى وزەگى – رۋح ەكەنىن ءدال تاپقان ادام ەدى. ءۇنسىز جۇرەتىن, بىراق جاساعان دۇنيەسى سويلەيتىن سيرەك سۋرەتشى. ونىڭ مادەنيەتى, تالعامى, ونەرگە دەگەن ادالدىعى مەنى وزىنە باۋراپ الدى. وسىلايشا, ءومىر جولىمىز دا تەاترمەن, ونەرمەن بىتە قايناسىپ كەتتى. وتباسىن قۇرىپ, زەمفيراداي پەرزەنت سۇيدىك. قىزىمىز دا شىعارماشىلىقتان الىس ەمەس, ونەرتانۋشى, تەاتردىڭ ىشكى الەمىن زەرتتەپ جۇرگەن پاراساتتى جان. مۇڭايتاتىنى – قوساعىم ومىردەن ەرتە كەتتى. ونەر, ساحنا دەپ ءجۇرىپ مەن دە جالعىز بالامەن شەكتەلىپپىن. ونداي جاقسى ادامنىڭ ۇرپاعى كوپ بولۋى كەرەك ەدى دەپ قازىر ويلايمىن. سەبەبى كۇيەۋىم دە ءبىر اۋلەتتىڭ جالعىزى ەدى. بىراق بۇل ءومىر عوي, تاعدىردىڭ جازعانى سولاي بولعان شىعار.
– بىلۋىمىزشە, قايىن ەنەڭىز دە ونەردىڭ ءوز ادامى. قازاق تەاترىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى – اينەش ەرجانوۆا. ونەرلى اۋلەتتىڭ كەلىنى بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي ەكەن؟
– ءيا, مەنىڭ تاعدىرىما اسەر ەتكەن تاعى ءبىر ۇلكەن تۇلعا – ەنەم, قازاق تەاترىنىڭ العاشقى بۋىنىنىڭ كورنەكتى اكتريساسى اينەش ەرجانوۆا. قازاق مۋزىكالىق, كەيىن وپەرا-بالەت تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. وپەرا تەاترىنىڭ 1934 جىلعى العاشقى قويىلىمى «ايمان-شولپاندا» شولپاندى, ال كۇلاش بايسەيىتوۆا ايماندى ويناعان. كەيىن تاعدىردىڭ جازۋىمەن ورال تەاترىنا كەتىپ, وندا جۇمات شانينمەن بىرگە قىزمەتتەس بولدى. ودان سوڭ گۋرەۆ, قازىرگى اتىراۋ تەاترىندا ەڭبەك ەتىپ, قايتادان وسى جاققا ورالدى. بۇل – قازاق تەاترىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭىن كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن وتكەرگەن ادامنىڭ جولى. اينەش انام – جالعىز ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن, ءوزى دە قايراتتى, ونەرلى, ءان مەن دومبىرانى قاتار مەڭگەرگەن سيرەك دارىن يەسى بولاتىن. تىعىرشىقتاي, جيناقى, كوزىنەن وت شاشىپ تۇراتىن, حالىق سۇيىكتىسى بولۋعا ابدەن لايىق تۇلعا ەدى. ەگەر تاعدىر مەن ورتا كەيدە ءادىل بولسا عوي, ول كىسى ءسوزسىز قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتانار ەدى. بىراق مىنەزى تىك بولدى, ەكىجۇزدىلىك پەن جالعان سوزگە شىدامايتىن. ونەردە دە, ومىردە دە سول مىنەز وزىنە كوپ كەدەرگى كەلتىردى. وسى ورايدا ايتار ءبىر تىلەگىم, نازىم – قازاق تەاترىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەڭىز, اينەش ەرجانوۆا سەكىلدى زەرتتەلمەي جاتقان قازىنا وتە كوپ. ءاربىر تۇلعا – جەكە كىتاپ. قازىرگى جاس بۋىن زەرتتەۋشىلەردىڭ اياق الىسى جامان ەمەس, جاقسى كەلە جاتىر. دەسە دە تەاترتانۋشىلار مەن جۋرناليستەر وسى تاريحتى ءبىر-بىرلەپ ارشىپ, زەردەلەسە, قازاق تەاترىنىڭ رۋحاني بايلىعى بۇرىنعىدان دا ايقىن كورىنەر ەدى.
– ءسىز تەاتر ساڭلاقتارىنىڭ كوبىن كوزبەن كوردىڭىز, ساحنالاس تا, ارىپتەس تە بولدىڭىز. وتكەندى ويلاعاندا, كىم كوبىرەك ەسكە تۇسەدى؟
– راس, ۋاقىت ۇزاعان سايىن قاتارىمىز دا سيرەي بەرەدى ەكەن. كۇنى كەشە سايدىڭ تاسىنداي جاراسىپ جۇرگەن جاقسىلارىمنىڭ ءبىرازى كەلمەسكە كەتتى. ءانۋار, رايىمبەك, راۋشان, فاريدالار قانداي ەدى! اسانالىمىزدەن ايىرىلۋ دا وڭاي تيمەدى. ەسەڭگىرەپ قالدىق. ءومىردىڭ زاڭى دەگەنىمىزبەن, ىشتەي ءبارىبىر قيماستىق قالادى ەكەن. سولارمەن بىرگە وتكەن قايتالانباس ساتتەردى ۇنەمى ەسكە الىپ, ساعىناسىڭ. اسىرەسە فاريدا ءشارىپوۆانى ءجيى ەسكە الامىن. جانى جارقىن ەرەكشە ادام ەدى عوي. فاريدا, ءسابيرا مايقانوۆا ۇشەۋمىز ءبىر اۋلادا تۇردىق. فاريدانىڭ جارى ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ ماشيناسى بار ەدى. تەاترعا كوبىنە سونىمەن بىرگە بارىپ-كەلەتىنبىز. ىدىرىس سىرتقا شىعا قالسا, ءبىز دە جينالا كەتەمىز. ءسابيرا اپا ءاردايىم قالجىڭىن قوسىپ: «ويپىرماي, ماشينانى ۇستاسا, سەندەي جىلتىراتىپ ۇستاسىن! ءوزى قانداي سىمباتتى جىگىت, بوي دەگەن ەكى مەتر!» دەپ ماقتاي جونەلەتىن. ءبىز دە ءماز بولىپ ك ۇلىپ قويامىز. بىردە ىدىرىستىڭ كولىگى بۇزىلىپ, تاكسيمەن شىقتىق. جولاي ايالدامادا وتىرعان قاپان بادىروۆتى كورىپ قالدىق. ءسابيرا اپا بىردەن: ء«وي, مىناۋ نەعىپ وتىر, ەي؟ تاكسي الماي ما؟ وتىرىسىن قاراشى!», دەپ قالجىڭداي سويلەدى. قاپان اعا ەكەۋى قۇرداس بولعان سوڭ, اپامىز ونى ەركىن قاعىتاتىن. مەن بولسام: «اپا, الىپ كەتەيىكشى», دەپ قويمادىم. ماشينادان ءتۇسىپ: «اعا, كولىككە ءمىنىڭىز», دەپ شاقىرىپ, ىشكە كىرىپ كەتتىم. سول ساتتە ءسابيرا اپا ەسىكتى تارس جاۋىپ قالدى. اعانىڭ ساۋساعى ەسىكتىڭ اراسىندا قالىپ, قان ساۋ ەتە ءتۇستى. «ويباي, اپا! توقتاڭىز! قاپان اعانىڭ قولى سىنعان جوق پا؟!» دەپ شوشىپ كەتتىم. ءسابيرا اپام ساسپايدى: «وي, قۇداي-اي, سوعىستا باستى دا ج ۇلىپ كەتەدى! اناۋ نەمەنە؟ جۇمىستان قالامىز!» دەدى الاڭسىز. قاپان اعا قولىن ۇستاپ العان, ساۋساعى سالبىراپ تۇر. اعانى بىردەن اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ, ءوزىمىز تەاترعا كەلدىك. سول كۇنى «انا – جەر-انا» سپەكتاكلى ءجۇرىپ جاتقان. ەكىنشى اكتىدە قاپان اعا ساحناعا قولىن اپپاق ماتامەن تاڭىپ شىقتى. «قاسىم مەن مايسالبەك قازا تاپتى» دەگەن ساتتە ءبىز جىلاۋىمىز كەرەك ەدى, بىراق ونىڭ تاڭۋلى قولىن كورىپ, ءوزىمىزدى ۇستاي الماي ك ۇلىپ جىبەردىك. ءسابيرا اپا مەنى شىمشىپ بارىپ ارەڭ توقتاتتى. تەاتردىڭ قىزىعى دا, قيىندىعى دا, كۇلكىسى مەن كوز جاسى دا وسىلاي قاتار جۇرەتىن. سول كۇندەر – بۇگىن ساعىنىشقا اينالعان ءومىردىڭ ەڭ قىمبات ساتتەرى.
– ۇرپاق الماسۋى – ءومىردىڭ زاڭى. تەاتر دا جىل سايىن جاس تولقىنمەن تولىعىپ وتىرادى. وزىڭىزدەن كەيىنگى بۋىنعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– بۇل – بىزگە دەيىنگى اعا-اپالارىمىز اماناتتاپ كەتكەن سارا جول. ءومىردىڭ ءوزى تولقىننان تۇرادى دەسەك, ءبىزدىڭ بۋىن بۇگىندە توقسانعا تايادى. ال بىزدەن كەيىنگى شامشاگۇلدەر باستاعان, بەكجان, ەرلان, دۋلىعا سىندى اكتەرلەر بار بۋىن – ساحنانىڭ سالماعىن سەزىنەتىن, جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاي الاتىن مىقتى تولقىن. ولار – تەاتر كورەرمەنىنە عانا ەمەس, كوشەگە شىقساڭ دا, ەكرانسىز-اق ەل تانيتىن, ساحنادان تۇلەپ ۇشقان ونەر يەلەرى. بۇل – كيەلى ساحنانىڭ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ سول بۋىنعا بەرگەن ولشەۋسىز سىيى ءارى ولاردىڭ تەاترعا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنىڭ ايعاعى. تەاتر مەكتەبى ولاردى تەك اكتەر ەمەس, تۇلعا ەتىپ قالىپتاستىردى. رەپەرتۋارداعى كلاسسيكالىق قويىلىمداردا دا, زاماناۋي سپەكتاكلدەردە دە بۇل بۋىن ءوز مىنەزىن, ءوز قولتاڭباسىن تانىتا ءبىلدى. ءوزىم ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن, تالانتىن باعالايتىن ونەردەگى باۋىرىم بەكجان تۇرىستى ايتسام, مەنەن وتىز جاس كىشى بولسا دا, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ «بەس بويداققا ءبىر توي» سپەكتاكلىندە شالىمدى وينادى. سول قويىلىمدا زالعا سىيماعان كورەرمەن ەسىكتى بۇزىپ كىرگەن كەزدەر بولدى. بۇل – اتاقتىڭ ەمەس, ونەردىڭ, ساحناعا دەگەن سەنىمنىڭ قۇدىرەتى. جاس ايىرماشىلىعى ۇمىتىلىپ, ساحنادا تەك تاعدىر عانا سويلەيتىن. مەن بۇل بۋىندى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, عاسىرلىق ءداستۇردىڭ تۋىن قولدان تۇسىرمەي, جەلبىرەتىپ جۇرەتىن, بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن ۇرپاق دەپ بىلەمىن. جاستارىمىزعا دا ارتار سەنىمىم مول. تەاتر ابىرويىن الاسارتپاي, ۇلتتىق ونەرىمىزدى ورگە سۇيرەيدى دەپ سەنەمىن. ءاماندا سولاي بولعاي!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
