تانىم • 16 قاڭتار, 2026

شانحايداعى پۋشكين ەسكەرتكىشى: ەكى رەت قيراتىلىپ, قايتا تۇرعىزىلعان كەشەن تۋرالى از-كەم اڭگىمە

330 رەت
كورسەتىلدى
18 مين
وقۋ ءۇشىن

حالقىمىزدا «جۇرگەنگە جورگەم ىلىگەدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل ۋاقىتپەن ساناسپاي, جولساپارلارعا ءجيى شىعاتىن جۋرناليست قاۋىمىنا قاراتىپ ايتىلعان ۇعىم سەكىلدى بولىپ كورىنەدى بىزگە. ءيا, راسىندا دا, ول سولاي. نەگە دەسەڭىز, جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە سۋىت جۇرىستەن تانباعان ءتىلشى, رەپورتەرلەردىڭ بارمايتىن جەرى, باسپايتىن تاۋى جوق. سونداي كەزدە ارىپتەستەرىمىز كوپتەگەن جايتتى كورەدى. نەشە ءتۇرلى نارسەلەرگە كەزىگىپ, قىزىق وقيعالارعا كۋاگەر بولادى. بىراق ول تاقىرىپتار سول ۋاقىتتاعى ءىسساپارلار بويىنشا رەداكتسيا تالاپ ەتكەن ماقالالاردىڭ ماقسات-مۇددەسىنە سايكەس كەلمەي, قاعابەرىستە قالىپ قويعانىن دا ايتا كەتپەسكە بولمايدى. دەسەك تە, كەيىن ايتەۋىر ءبىر قاجەتكە جارايدى-اۋ دەپ ويلاعانبىز. سول ينتۋيتسيا ءبىزدى الداماپتى. ولاي دەيتىنىمىز, قۇرمەتتى وقىرمان, وزدەرىڭىزدىڭ الدارىڭىزداعى مىنا شاعىن شتريح, فراگمەنت, مينياتيۋرالاردان تۇراتىن جازبالارىمىز. ءجۋرناليستىڭ قويىن داپتەرىندەگى ءار جىلدارعى دەرەك-دايەكتەردەن ءتۇزىلىپ الىنعان بۇلار سىزدەردىڭ تالاپ-تالعامدارىڭىزعا ساي كەلىپ جاتسا, بەك قۋانىشتىمىز. سونىمەن...

شانحايداعى پۋشكين ەسكەرتكىشى: ەكى رەت قيراتىلىپ, قايتا تۇرعىزىلعان كەشەن تۋرالى از-كەم اڭگىمە

ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز دا قازىر كورشى قىتاي ەلى­­نىڭ كوسەمى سي ءتسزين­پين­نىڭ ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى جوبا­سىن جاقسى بىلەمىز. ءيا, قحر توراعاسى بيلىك تىزگىنىن ۇستا­­عان­نان كەيىنگى از ۋاقىتتان سوڭ, قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن. سوندا استاناداعى جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە جوعارىداعى ويدى ايتقان. بۇل 2013 جىلدىڭ كۇزى ەدى. سودان باس­تاپ ەكى ەل اراسىنداعى وسى باس­تاماعا بايلانىستى ناسيحات جۇمىستارى جاندانىپ, ەرەكشە قارقىنمەن بەل الا باستاعانى بار. سونىڭ ءبىر كورىنىسى قىتاي ۇكى­مەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قازاق­ستاندىق 7 ءىرى اقپارات قۇرال­ى وكىلدەرىنىڭ جاڭا جىبەك جولى توراپتارىنىڭ حابى بولۋعا ءتيىس شەنسي – شانحاي – بەيجىڭ – چۋنتسين – ءۇرىمشى كولىك-لوگيستيكالىق بەلدەۋىن ءجۇرىپ ءوتۋ جونىندەگى 2014 جىلعى ساپارى ەدى.

بەلگىلەنگەن مارشرۋتپەن العاشقى قالانى ارتقا تاستاپ شان­حايعا كەلگەنىمىزدە, جولباسشىمىز تۋ يۋان بىزگە ءوز قىزمەتىن شاھاردىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاتىپ, تانىستىرۋدان باس­تادى. ولار مۇنداعى بيىكتىگى جونىنەن الەمدە 5-ورىن الاتىن «شىعىس ءىنجۋى» اتتى 468 مەترلىك تەلەمۇنارا كەشەنىنىڭ زاماناۋي كەلبەتى مەن قالا ورتاسىنداعى لۋنيان لۋ مەتروسىنان پۋدۋن اۋەجايىنا دەيىنگى ارالىقتاعى 32 شاقىرىمدىق جولدى نەبارى 7 مينۋتتا ءجۇرىپ وتەتىن «ماگلەۆ» (ماگنيتتىك لەۆيتاتسيا – اۆت.) جولاۋشىلار پويىزىنىڭ عاجايىپ كورىنىسى ەدى. ال قالانىڭ جەر استىنداعى 550 مەتر تومەندىگىندە ورنالاسىپ, 4 قاباتتى ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي بولاتىن قۋىس سۋ جولىمەن ارلى-بەرلى جۇك تاسيتىن شاعىن كەمە, كاتەرلەرگە ارنالعان توننەلدى كانال شە؟ بۇل دا ءبىر كوپ ەشكىم كورىپ, ەستىمەگەن جاڭالىق. كوزىڭدى جۇمىپ, اۋزىڭدى اشىپ, تاڭ-تاماشا قالاتىن كورىنىس!

قازىرگى زاماننىڭ فانتاس­تيكالىق-فۋتۋرولوگيالىق كە­­يىپ­­تەگى وسى سۋپروماتيكالىق قۇرىلىستارىن ارالاپ بولىپ, اۆتوبۋسقا وتىرا بەرگەنىمىزدە, جولباسشىمىز كەلەسى بارىپ كورەتىن جەردى ايتا باس­تادى. «ول – اقىن الەكساندر پۋش­كين­نىڭ ەسكەرتكىشى», دەدى داۋىس­تاي سويلەپ. مىنا ءسوزدى ەستى­گەندە وڭ جاقتاعى وتىرعان ارىپ­تەس­تەرىمنىڭ ءبىرى جولباسشىعا: «قايداعى پۋشكين؟ بۇ ماسكەۋ نەمەسە پەتەربۋرگ ەمەس قوي. قاتەلەسىپ تۇرعان جوقسىز با؟»  دەگەندەي سۇراۋلى جۇزبەن قاراسا, ەكىنشىسى: «كسرو كەزىندە كەڭەس-قىتاي ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىكتەرى ءجيى ءوتىپ تۇرعان. بۇل سونداعى رۋحاني دوستىق بايلانىسىنان قالعان بەلگى شىعار», دەگەن ءۋاجىن ايتا باستادى. ءۇشىنشىسى: «نە دە بولسا بارا كورەرمىز»,  دەگەندەي كەيىپ تانىتىپ, تەرەزەدەن ارتقا قالىپ جاتقان قالا كوشەلەرىن تاماشالاۋعا كىرىستى. ال مەنىڭ ەسىمە... ءيا, ەسىمە... مىنا ءبىر وقيعا ءتۇسىپ, كوز الدىمنان ەلەس بەرە باستاعانى...

...1968 جىلدىڭ قىسى. نارىنقول ورتا مەكتەبى. ول كەزدە 9–10-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە ساعاتى دەگەن ءپان بار بولاتىن. مىنە, سوعان ءبىر كۇنى زاستاۆا باستىعى, مايور زاحارچەنكو نىس­پىلى كىسى شاقىرىلىپ, اكت زالىن لىق تولتىرعان بىزبەن لەكتسيا تاقىلەتتەس اڭگىمە وتكىزۋگە كىرىستى. ونىڭ سونداعى ايتقانى: نارىنقولدىڭ شەكارالى ايماق ەكەندىگى, ءوزىمىز وتىرعان مىنا اۋدان ورتالىعىنىڭ كورشى مەملەكەتپەن اراداعى شەبى 2, ال باسقا ەلدى مەكەندەردە ءتىپتى 1–1,5 شاقىرىم جەردەن وتەتىنى جونىندەگى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى بولدى. سودان سوڭ 40–50-جىلداردان بەرگى دوس بۇل مەملەكەتپەن اراداعى جاعدايدىڭ قازىر باس­قاشا سيپاتقا اينالىپ, ۋشى­­عىپ تۇرعانى ايتىلا كەلە, وندا اشارشىلىق باستالعانى, سوعان بايلانىستى ارعى جاقتان بەرگى بەتكە قاشىپ وتۋشىلەردىڭ كوبەي­گەنى ءسوز ەتىلدى جانە مەكتەپ وقۋشىلارى بىزدەردىڭ ساباقتان سوڭ اۋىل شەتىندەگى تاۋ مەن ورمانعا شاڭعى تەبۋگە بار­عاندا ساق ءجۇرىپ, بەيساۋات ادام بايقالسا, زاستاۆاعا حابار­لا­ۋىمىز­دىڭ كەرەكتىگى ەسكەرتىلدى.

وسىنى ايتقان زاستاۆا باس­تىعى كەلەسى كەزەكتە اكت زالىن قاراڭعىلاتتى. ءسويتتى دە حيميا, فيزيكا سەكىلدى اشىق ساباق­تارداعى كورنەكى قۇرال – پلاكات, دياگراممالاردى ۇلكەيتىپ كور­سە­تۋگە پايدالانىلاتىن «ۋك­راينا» اتتى اۋقىمدى فيل­موس­كوپ ارقىلى «قاتەرلى باعىت» دەگەن تاقىرىپتاعى فوتوسۋرەتتەر توپتاماسىن كورسەتە باس­تا­دى. مۇنداعى ايتايىن دەگەنىم... سونداعى... ءيا, سول 1968 جىلدىڭ قىسىنداعى ەسىمدە قا­لىپ قويعان ءبىر كادر. ەكراندا «وگونيوك» جۋرنالى. ونىڭ ىشكى بەتىندە ەكى سۋرەت تۇر. العاشقى ءراسىمنىڭ استىنداعى ماتىننەن اڭعارعانىمىز: ول بەيجىڭدەگى كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىلىك ءۇيى بولىپ شىقتى. ونى قولدارىن سەرمەپ ەلىرە انتالاعان جۇزگە جۋىق قىز-جىگىت قورشاپ العان. جانە... قورشاۋ سىرتىنان تاس جاۋدىرىپ, عيمارات تەرەزەلەرىن قيراتۋدا. بۇلار ماونىڭ مادەني رەۆوليۋتسيا ۇرانىنا ەلىتكەن حۋنبەيۆيندەر ەكەن. ال ەكىنشى فوتودا شانحاي قالاسى, شاعىن الاڭ بەينەلەنگەن. وندا ءتۇرلى سوققىلاردان بىت-شىتى شىققان تۇعىرتاس پەن ودان جەرگە وپىرىلا قۇلاعان ادامنىڭ كەۋدە ءمۇسىنى كورىنەدى. سۋرەت استىنداعى انىقتاما سويلەمدە بۇل اقىن ا.س.پۋشكيننىڭ ەسكەرتكىشى ەكەنى, مۇنىڭ دا «كۇن كوسەمنىڭ» قىتاي­دى «قايتا قۇرۋشى» قىزىل جاساقتارىنىڭ قىرىنا ىلىككەنى ايتىلادى.

...بۇل مەنىڭ بالا كەزىمدەگى ەسىمدە ساقتالعان ءومىر سۋرەتى ەدى. كوز الدىمدا ۇمىتىلماستاي بولىپ قالىپ قويعان وقيعا-تىن. رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىك, ەكى ەل اراسىنداعى جوعارىداعى جاعداي ودان كەيىن دە وڭالعان جوق. وعان كەڭەس-قىتاي شەكاراسىنداعى «دوستىق» تەمىرجولىنىڭ جابىلۋى. دامانسك ارالى مەن جالاڭاشكولدەگى قارۋلى قاق­­تىعىس, قيىر شىعىستاعى ەكى ەل بىرلەسىپ پايدالانىپ كەلگەن داليان پورتى توڭىرەگىندەگى داۋ انىق دالەل. بۇل ەگەس, تەكەتىرەس ماو ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە وزگەرمەدى. حۋا گوفەن بيلىك قۇرعان ۋاقىتتا دا مىزعىمادى. تەك 80-جىلدارداعى دەن سياو پين رەفورماسىنان كەيىن كسرو مەن قحر اراسىنداعى مۇز توڭى ءجىبىپ, سەڭ قوزعالعانى بار. سونىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى مىنا وقيعا. 1987 جىلى ايگىلى قازان توڭكەرىسىنە 70 جىل تولاتىن بولدى. مىنە, سوندا «پراۆدا» گازەتى سوتسياليستىك يدەيا جولىنداعى مۇراتتاسىمىز دەپ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ارنالعان جەكە بەت بەردى. تۇسىن­بەدىك. تاڭدانىسىمىزدا شەك بول­مادى. ويتكەنى وداقتىڭ باس باسى­لىمىنىڭ كورشى مەملەكەت جونىندە 25 جىل بويى قارسى ناسي­حات جۇرگىزىپ كەلىپ, مىناداي بەتبۇرىسقا بارۋى قىزىق وقيعا ەدى. وسىنى بايانداي كەلىپ ايتا­­يىن دەگەنىم, سول ارناۋلى بەتتە ءبىز ءۇشىن نازار اۋدارارلىق ءبىر دەرەك بولدى. ول اتالعان گازەتتىڭ قىتايداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ۆس.وۆچيننيكوۆتىڭ شانحايداعى 60-جىلدار ورتاسىنداعى حۋنبەيۆيندەر قۇلاتقان پۋشكين ەسكەرتكىشىنىڭ 1987 جىلدىڭ كوك­تەمىندە قايتا تۇرعىزىلىپ, قال­پىنا كەلتىرىلگەندىگى تۋرالى ماقا­لاسى بولاتىن...

مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, جولباسشىمىزدىڭ مانا قالاداعى كەلەسى كورەتىن مادەني ورىن ول پۋشكين ەسكەرتكىشى ەكەنىن ايتقاندا, كولىك ىشىندە وتىرىپ ەسىمە تۇسىرگەنىم جوعارىداعى جايتتار ەدى. وسى كەزدە گيدتىڭ تاعى دا: «اۆتوبۋستان تۇسۋگە دايىندالىڭىزدار. كەلىپ قال­دىق», دەگەن داۋسى ەستىلدى. «وي­پىرماي... – دەپ كۇبىرلەدىم ىشىمنەن: – سوناۋ بالا كەزدەگى «وگونيوك» جۋرنالىنداعى فيلموسكوپپەن كورگەن ەسكەرتكىش سۋرەت. جانە جىگىت بولعان شاقتاعى ول جونىندە «پراۆدا» گازەتىنەن وقىعان ماقالا... ۇزىن ىرعاسى جارتى عاسىر وتكەندە وسى نىسانعا جولىم ءتۇسىپ, ونى كورەمىن دەپ ويلادىم با؟» جوق. ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن نارسە بۇل. ەندى مىنە...»

...توڭىرەگىمىزگە ءجىتى قاراپ, ءار نارسەگە مۇقيات نازار اۋدارىپ كەلەمىز. بۇل جەر ءوزى فەنيانلۋ, يۋزيانلۋ جانە تياوتسزيانلۋ اتتى ءۇش كوشەنىڭ قيىلىسىنداعى شاعىن الاڭ ەكەن. سونىڭ قاق ورتاسىندا پۋشكيننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇر. بيىكتىگى 5 مەترلىك كەشەن جىلتىر تۇعىرتاس پەن اقىننىڭ ادەمى كەۋ­دە ءمۇسىنى ارقىلى بوي تۇزەگەن. العاشىندا ونى سۇر گرانيتپەن تولىق قاشالىپ نە سونداي تۇسكە, نە مەتال­دان تۇتاس قۇيىلعان نىسان-اۋ دەپ ويلاپ قالعانبىز. بىراق ولاي ەمەس ەكەن. ءمۇسىنشى ەسكەرت­كىش­­تەگى قوس بولىكتى ءبىرتۇتاس سيپات­قا يە كورىنىستەن اۋمايتىنداي ەتىپ, اسقان ءبىر شەبەرلىكپەن جىم­داستىرا جاساپ شىققان. مىنە, ونەر... تاپقىرلىق!

وسى جانە ودان باسقا دا جايت­تار­عا كوز توقتاتا قاراپ بول­عان سوڭ ەسكەرتكىش قابىرعاسىنا ويىپ جازىلعان ويماقتاي دەرەكتەرگە ۇڭىلدىك. ولاردان تۇيگەن ويى­مىز: بۇل كەشەندى تۇرعىزۋ تومەندەگىدەي وقيعادان باستاۋ الىپتى. 1936 جىلى پۋشكيننىڭ قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولادى. سوندا ارعى تەگى پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋ دۆورياندارىنان شىققان, 1918–1920 جىلدارداعى قىزىلدار قىسىمىنان شانحايعا كەلىپ ورنىققان اق ەميگرانتتار قاۋىمى اقىندى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا ۇي­عارىم جاسايدى. ناتيجەسىندە ول وي جۇزەگە اسادى. اقىنعا ارناپ ورناتىلعان تۇعىرتاستى بيۋست قالانىڭ سول كەزدەگى فرانتسۋز ورامى دەپ اتالعالى وسى جەرگە قويىلادى. بۇل 1937 جىل ەكەن. سودان كوپ ۋاقىت وتپەي قىتايداعى جاعداي كۇرت وزگەرىپ, مۇندا قيىن كۇندەر باستالادى. ول ماو تسزەدۋن مەن چان كايشي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى تەكەتىرەس سالدارىنان ازامات سوعىسى باستالىپ, سونى پايدالانعان جاپونيانىڭ بۇل ەلگە مانچۋجۋريا جاقتان باسىپ كىرۋى ەدى. سول ۋاقىتتا, ياعني 1944 جىلى شانحايداعى پۋشكين ەسكەرتكىشىن جاۋلاۋشىلار قۇلاتادى. مەتالىن زاۋىتقا بالقىتۋعا جىبەرەدى. 1945 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭىندا قىتاي ازات ەتىلىپ, ءومىر ءبىر قالىپقا تۇسە باستاعاندا, وزدەرىن جاتجۇرتتىق ەزگىدەن قۇتقارۋعا جاردەمدەسكەن كەڭەس وداعىنا ريزاشىلىق رەتىندە شانحاي تۇرعىندارى پۋشكين ەسكەرتكىشىن قايتا قالپىنا كەلتىرەدى. 1947 جىلى بوي كوتەرگەن ول كەشەن شيرەك عاسىرعا جۋىق تۇرادى. سودان سوڭ... ءيا, سودان كەيىن ول «مادەني رەۆوليۋتسيا» كەزىندەگى حۋنبەيۆيندەر شابۋىلىنا ۇشىراپ, ەكىنشى رەت قۇلا­تىلادى. ونى جوعارىدا ايتتىق.

ەندى 1987 جىلعى قايتا بوي كوتەرگەن اقىن ەسكەرتكىشىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ ءبىز كورىپ تۇرعان بۇگىنگى كەلبەتى تۋرالى از-كەم اڭگىمە. مۇنى گاو يۋنلۋن دەگەن ساۋلەتشى ومىرگە كەلتىرگەن ەكەن. جۇمىسقا كىرىسەر الدىندا بۇل كىسىنىڭ قولىندا الدىڭعى ەكى نىساننىڭ اۆتورلارى جونىن­دە مالىمەت تە, ولاردىڭ سىزبالارى مەن سۋرەتتەرى دە, ەشتەڭە بولماعان. مۇراعاتتا ساق­تا­لۋ­عا ءتيىس قۇجاتتاردىڭ ءبارى جويى­لىپ كەتكەن. وسىنداي قيىن­دىق­تارعا قاراماستان, تالانتتى ءمۇسىنشى جەتەكشىلىك ەتكەن شىعارماشىلىق توپ ەرەكشە شابىتپەن ەڭبەكتەنەدى. ءسويتىپ, تۋىندى جوباسىن كورىپ, شەشىم شىعاراتىن كوركەمدىك كەڭەس كوميس­سياسى مۇشەلەرى الدىندا وتە جاقسى باعاعا يە بولادى. ناتيجەسى – حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىنان بەرى بوي تۇزەپ تۇرعان مىنا ەسكەرتكىش.

ءسوز ورايىندا جوعارىداعى ايتىلعاندارعا قوسا تومەندەگى ەكى دەرەكتى دە ءسوز ەتە كەتەيىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى: تۇعىرتاستاعى اقىن كەۋ­دە ءمۇسىنىنىڭ العاشقىسى (1937 ج.) قولادان, ورتاڭعىسى (1947 ج.) مىس, ال سوڭعىسى (1987 ج.) قايتادان قولادان قۇيىلىپ جاسالعاندىعى. ەكىنشى ماعلۇمات: 1937 جىلعى تۇڭعىش بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشتە اقىن سولتۇستىككە, تۋعان وتانى رەسەي جاققا قاراتىلىپ بەينەلەنگەن ەكەن. كەيىنگى 1987 جىلعى كەشەندە ول وڭتۇستىككە ويلانا كوز جىبەرىپ تۇر. بۇل فراگمەنت جايدان-جاي الىنباعان. قىتاي حالقىنىڭ سالت-داستۇرىندە قادىرلى ادامداردى ءتوردىڭ وڭ جاعىنا وتىرعىزىپ, وڭتۇستىككە قاراپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋ جاقسى عادەت, ىزگى ءىلتيپات بەلگىسى بولىپ سانالادى. ءمۇسىنشى گاو يۋنلۋن مەن ونىڭ شىعارماشىلىق توبى تۋىندىنى ومىرگە اكەلەردە وعان وزدەرىندەگى وسى ۇلتتىق بولمىس ەلەمەنتىن ۇتىتپاي, شەبەرلىكپەن قوسا بىلگەن.

...وسىلاردى كورىپ-ءبىلىپ, قاجەتتى دەرەك-مالىمەتتەردى تو­لىق الىپ بولا بەرگەنىمىزدە, جول­باس­شىمىز تو يۋان قاتارى­مىز­عا جاڭا ءبىر ازىردە كەلىپ قوسىلعان ەكى جىگىتتىڭ بىزبەن جولىققىسى كەلەتىنىن ايتتى. بۇلار بەيجىڭدەگى «چجۋنگو ۆان» ينتەرنەت ورتالىعىنىڭ ءتىلشىسى چجان ليۋ مەن ءوزىمىزدىڭ «قازاقپارات» اگەنتتىگىنىڭ قىتاي­داعى وكىلى سادىق اكىجانوۆ بولىپ شىقتى. ولارعا «حابار», «قازاقستان» تەلەارنالارى مەن «ليتەر», «ۆرەميا», «ەكسپرەسسك» گازەتتەرىنىڭ قىز-جىگىتتەرى قادەري-حالدەرىنشە جاۋاپ بەرىپ, كەزەك ماعان كەلگەندە چجان ليۋ ءسوزىن: ء«سىزدىڭ ەلىڭىزدە پۋشكين شىعارمالارىن العاش وقىپ, ونى حالقىڭىزعا تانىستىرعان كىم؟» دەگەن سۇراقپەن باستادى. مەن وعان قارسى ساۋال قويىپ: «بىزدە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا اباي اتتى دانا ادام بولعان. سول ۇلىلىق يەسىنەن حابارىڭىز بار ما؟» دەدىم. ء«يا, ەستىگەنمىن. بىلەمىن, – دەپ جاۋاپ بەردى ءتىلشى. – بەيجىڭدە ول وتانداسىڭىزدىڭ ەسكەرتكىشى تۇر. وسى كوكتەمدە جاسالىپ بوي كوتەرگەن. «چاويان» ساياباعىندا». «دۇرىس. جاقسى! – دەدىم ونىڭ جاۋابىنا ريزا بولعان مەن. – پۋشكيندى وقىپ-ءبىلىپ, ولەڭدەرىن قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارعان سول ۇلى ادام اباي. اباي قۇنانباەۆ! «ەۆگەني ونەگين» پوەما-رومانىنان تاڭداپ تارجىمەلەگەن «ونەگيننىڭ سيپاتى», «تاتيانانىڭ حاتى» ۇزىندىلەرى مەن «قىسقى تاڭ», «دانا», «قايىڭ» ولەڭدەرىن قازاق وقىرماندارى وسى ويشىل بابامىز ارقىلى ءبىلدى. پۋشكيننىڭ ودان كەيىنگى ناسيحاتشىسى – ەپيك اقىنىمىز ءىلياس جانسۇگىروۆ. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ ورتاسىنا دەيىن ول تەگەۋرىندى تالانت يەسى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ورىس پوەزياسى ءبىرتۋارىنىڭ 30-دان استام ولەڭىن اۋدارعان. ال «ەۆگەني ونەگين» پوەما-رومانىن 6 ايدا تارجىمەلەپ شىعۋى – قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى ۇل­كەن ەرلىك».

وسىلاردى ايتىپ بولا بەر­گەنىم­دە ءتىلشى تاعى ءبىر سۇراقتى قويىپ ۇلگەردى. ول «سىزدەردەگى پۋشكين شىعارمالارىنىڭ زەرتتەلۋى قاي دارەجەدە؟» دەگەن ساۋال ەدى. بۇعان مەن ونىڭ باس­تاۋىندا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇرعانىن, ويتكەنى بىزدەگى پۋشكينتانۋ تاقىرىبى وسى دارا دارىننىڭ 1937 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستانعا» شىققان «پۋشكين جانە اباي» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىنان نەگىز الا­تىنىن ءسوز ەتە كەلىپ, 1940–1990 جىلدار ارالىعىندا وسى سالادا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن 10-عا جۋىق فيلولوگ, سىنشى, بيبليوگرافتاردىڭ اتىن اتادىم. ءسويتىپ, اڭگىمەمدى اتالعان سالاداعى سوڭعى جاڭالىق, تىڭ فاكت رەتىندە عالىم ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ 2000–2007 جىلدار ارالىعىندا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ء«بىزدىڭ پۋشكين», ء«تولتۋما مەن تەلتۋما» عىلىمي-تانىمدىق كىتاپتارىن ومىرگە اكەلگەنىمەن قورىتىندىلادىم.

... وسى كەزدە جولباسشىمىز: «جينالىڭدار!» دەدى دە كەلەسى باراتىن جەرىمىزدى حابارلادى. ول كوشەنىڭ قارسى قاپتالىنداعى قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى مۇراجايى ەكەن. مىنە, سوعان قاراي بەت العانبىز. ال ءوزىمىز كورىپ تاماشالاعان تاس تۇعىرداعى اقىن: «جولدارىڭ بولسىن», دەگەندەي سول كەۋدە مۇسىندە بەينەلەنگەن ويلى جۇزبەن ارتتا قالا بەردى.

P.S. سول ساپاردا بەيجىڭدەگى اباي ەسكەرتكىشىن دە بارىپ كورۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. ونداعى, ياعني «چاويان» ساياباعىنداعى اقىن بابامىز بەينەسىنەن العان اسەرىمىز بەن تۇيگەن ويلارىمىزدى 2014 جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالاعانبىز. سوندىقتان جوعارىداعى ماقالامىزدا قايتالاۋ بولماسىن دەپ ول تاقىرىپقا كوپ توقتالمادىق.

 

جانبولات اۋپباەۆ,

جۋرناليست

 

استانا

سوڭعى جاڭالىقتار