ونەركاسىپ ورىستەپ, تۇرمىس تۇزەلگەن

اۋداننىڭ وتكەن جىلعى ەكونو­مي­كا­لىق كور­سەت­كىشتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, اۋىل شار­ۋا­­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 29 ملرد 780 ملن تەڭگەگە جەتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 100,5%-دى قۇراعان (2024 جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭى 21 ملرد 28 ملن تەڭگە). اۋدان كولەمىندە 29 790 گا (2024 جىلى 27 887 گا) جەر پايدالانىلعان. مال ازىعى 206 921 توننانى قۇراپ 102,6%-عا ورىندالعان, سىرتتان 37 465 توننا ءشوپ ساتىپ الىنعان. مال باسىنىڭ سانى: ءىرى قارا – 53 040, جىلقى – 29 170, قوي-ەشكى –
239 663 باس. الدىڭعى جىلدىڭ وسى مەر­زىمدەگى كورسەتكىشتەرىمەن سالىس­تىر­عان­دا مال باسى اناعۇرلىم وسكەن.

تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋ كورسەت­كىشى دە جوعارى. بىلتىر «قازاگروقارجى» اق ارقىلى 5%-دىق ليزينگپەن 411,2 ملن تەڭگەگە 31 بىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى ساتىپ الىنعان. ءۇش جىل بۇرىن 88 ملن تەڭگەگە 7 جاڭا تەحنيكا, 2024 جىلى 192 ملن تەڭگەگە 20 جاڭا تەحنيكا الىنعان.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە: «اتقارۋشى جانە وكىلدى بيلىك اراسىندا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ وتە ماڭىزدى. قاجەت بولسا, ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, قولداپ وتىرۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەل مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم قابىلداۋعا جول اشادى», دەپ اتاپ ءوتتى. اكىمدىك حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ولاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرگە ءجىتى نازار اۋدارىپ كەلەدى. كوتەرىلگەن 193 پروبلەمالىق ماسەلەلەردىڭ كارتاسى دايىندالىپ, بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا وبلىس اكىمى بەكىتكەن پروبلەمالىق ماسە­لە­لەر­دى ورىنداۋ جونىندەگى 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا سايكەس, قاراجاتتىڭ ءبولىنۋ مۇمكىندىگىنە قاراي, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالار ازىرلەۋ, جەر تەلىمدەرىن قاراستىرۋ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋ, وزگە دە ءتيىستى جۇ­مىس­تار اتقارىلادى, – دەيدى اۋدان اكىمى نۇرباقىت تەڭىزباەۆ.

اۋدان اكىمىنىڭ مالىمەتىنشە, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلعان. باعدارلاما اياسىندا 291 جوبانىڭ 2,1 ملرد تەڭگەگە ءوتىنىم قۇجاتتارى جينالىپ, 2024 جىلى 169 كاسىپكەر 1 ملرد 364 ملن تەڭگە نەسيە السا, وتكەن جىلى 11 كاسىپكەر 139 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, ءوز ىستەرىن شيراتقان. جوبا اياسىندا اۋداندا 38 اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى قۇرىلىپ, 15 كووپە­راتيۆ 377,7 ملن تەڭگە نەسيەلەرىن الىپ, جۇمىستارىن جولعا قويعان. سونىمەن قاتار «وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى» ارقىلى ۇزىنبۇلاق, قارابۇلاق, جايداقبۇلاق ەلدى مەكەندەرىنە مال دارىلەۋ ورىندارىن قورشاۋعa 11,3 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جۇمىستار تولىق اياق­تالعان.

بىلتىر اۋداندا نىسانالى ماقساتپەن جەرىن پايدالانباي وتىرعان مەنشىك يەلەرىنىڭ كەلىسىمشارتتارىن بىرجاقتى بۇزۋ, قايتارۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە 7 718 گا (سوت شەشىمىمەن قايتارىلعانى 2100,73 گا, ءوز ەركىمەن 5 617 گا) جەر كولەمى اۋداننىڭ جەر قورىنا قايتارىلدى.

اۋداندا كاسىپكەرلىك سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە 3350 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن (241 زاڭدى تۇلعا, 1 385 جەكە كاسىپكەر, 1 724 شارۋا قوجالىقتارى).

ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 17 ملرد 289 ملن تەڭگەنى قۇراپ, ناقتى كولەم يندەكسى 84,4%-عا ورىندالعان. نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى – 9 ملرد 843 ملن تەڭگە, ناقتى كولەم يندەكسى 204,0%-عا ورىندالعان (2024 جىلى – 1 ملرد 994 ملن تەڭگە).

2005–2027 جىلدارى 24,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 12 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە, شامامەن 370-تەن اسا جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. تارقاتىپ ايتار بولساق, بيىل قۇنى 2,5 ملرد تەڭگەلىك «كەگەن مياسپروم» جشس «ەت كومبيناتى» جوباسىن ىسكە اسىرادى. اقتاستى اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بۇل ءوندىرىس ورنىندا 50 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, ءبىر اۋىسىمدا 10 توننا ەت وندىرىلەتىن بولادى. «سپك تالاس» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جىلىنا 300 توننا ءسۇت وڭدەۋمەن اينالىسپاقشى. وندا 50 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانعان. جوبانىڭ قۇنى – 911 ملن تەڭگە. 2024 جىلى 400 ملن تەڭگەگە ءسۇت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى سەمەنتال ءىرى قارا مالى ساتىپ الىنعان.

كەگەن اۋدانىنا جول تارتقان جولاۋ­شى­نىڭ نازارىن اۋدارارالىق نىساندار كوپ. سونىڭ ءبىرى – «Aزس سompass Group» جشس «الماتى – كەگەن» تاس جولىنىڭ بويىنان سالىپ جاتقان كەشەن. جەر ۋچاسكەسىنىڭ كولەمى – 2 گا. قۇنى 2,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جوبا اياسىندا جانار-جانارماي قۇيۋ بەكەتى, مەيمانحانا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, ەلەكترلى اۆتوكولىك زاريادتاۋ, جەدەل قىزمەت كورسە­تەتىن دۇكەن سالۋ جوسپارلانعان.

– بۇل جەردە ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن جانار-جاعارماي بەكەتى بوي كوتەرەدى. قازىرگى قىستىڭ كوزى قىراۋدا دا قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مۇندا تۋريستەرگە قولايلى زاماناۋي اۆتوتۇراق پەن تىكۇشاق قوناتىن الاڭ دا سالىنادى. وتكەن جىلى باستالعان اۋقىمدى جوبا الداعى جازدا تولىق اياقتالادى. كە­شەننىڭ جۇزەگە اسۋىنا جىل سايىن تۋريس­تەر اعىنىنىڭ ارتۋى سەبەپ. وتكەن جىلى اۋدانىمىزعا كەلگەن تۋريستەر سانى 600 مىڭعا جەتتى. سونداي-اق «ASK Capital» جشس «قارا شاتقال» تۋريستىك ايماعىنان اسپالى كوپىر سالۋدى جوس­پارلاپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى – 1 ملرد تەڭگە. بۇگىنگە دەيىن 200 ملن تەڭگە قارجى يگەرىلدى. 5,5 گا اۋماقتا 30 ادام تۇراقتى, 20 ادام مەرزىمدىك جۇمىسپەن قامتىلادى. تۋريستىك نىساندا تاماقتاناتىن ورىن, فوتوالاڭ, اتكەنشەك, شاتقالدى تاماشالايتىن ارنايى ورىندار اشىلدى. مۇندا كولساي, قايىڭدى كولدەرىنە باراتىن جولاۋشىلار ايالداماي وتپەيدى. سوندىقتان بولاشاعى زور الاڭعا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا اۋدان قاراجاتى ەسەبىنەن 57 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ىسكە قوسىلدى, – دەيدى اۋدان اكىمى.

جەرگىلىكتى جۇرت «كورتوعاي» اتايتىن ايماق ادام تانىماستاي تۇرلەنىپ, جاڭا تۋريستىك نىسانعا اينالىپ كەلەدى. مۇندا قازىردىڭ وزىندە تابيعاتتى تاماشالاۋشىلار قاتارى قالىڭ. جوبا تولىق جۇزەگە اسقاندا, جوعارى-تومەن, ءارلى-بەرلى قاتىناۋعا ارنالعان zipline جەلىسى, اۋماعى 200 شارشى مەتر بولاتىن قازاق مەيرامحاناسى, 400 شارشى مەترلىك ەۋروپالىق اس ءۇي ىسكە قوسىلىپ, 30 زاماناۋي شاتىرلار تىگىلىپ, 20 قوناقۇي, 15 زاماناۋي پانورامالىق كيىز ءۇي, ەكسترەمالدى اينەككوپىر cالىنىپ, اتپەن سەرۋەن­دەۋ, ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرۋ, بالىق اۋلاۋ ورىندارى اشىلسا, وتاندىق ءتۋريزمنىڭ قالاۋلى ورىندارىنىڭ ءبىرى بولارى انىق.

اۋدانعا تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ءبىرى – «سلاۆا مۇناي سەرۆيس» جشس جەراستى تاۋ كەنىن ءوندىرۋدى باستادى. جوسپارلانعان قۋاتى – 500 مىڭ توننا. جوبالىق قۇنى 4,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ءوندىرىس ورنىندا 75 ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى.

«كەگەن گيدرو» جشس قۋاتتىلىعى 4,0 مۆت, جوبالىق قۇنى 5 ملرد تەڭگە بولاتىن سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى باستادى. قازىردە سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماقساتىندا دامبا سالىناتىن ورىندى دايىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

اۋدانداعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – «Mergen Holding» جشس كەگەن اۋىلىندا قۇنى 1,2 ملرد تەڭگە, جىلدىق قۋاتى 2 مىڭ تونناعا دەيىن بولاتىن بيا­زى ءجۇنىن تەرەڭ وڭدەۋ, دايىن ونىمگە دەيىن ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. وسى سەرىكتەستىك اۋدان ورتالىعىنان قۇنى 500 ملن تەڭگە بولاتىن ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدى دا جوس­پارلاپ وتىر. بۇگىندە زاۋىت­تىڭ ىرگەتاسىن قۇيۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بيىل «ساتىبالدينا» جك تاعى ءبىر ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ زاۋىتىن جۇزەگە اسى­رماقشى.

«The Secret Corp» جشس «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركىندە قوعامدىق اۆتوتۇراق قۇرىلىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى – 925 ملن تەڭگە, 18 جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوز­دەلگەن. «7سolors» جشس كەڭسۋ وزە­نىنەن جىلىنا 500 توننا فورەل وسىرەتىن شارۋاشىلىق اشۋدى قولعا الماقشى. جوبا قۇنى – 200 ملن تەڭگە. جالپى, تابيعي پارككە وتكەن جىلدىڭ ون ايىندا 589 905 تۋريست كەلگەن. سونداي-اق كەگەن وتكىزۋ بەكەتىنەن قىرعىزستانعا سول ۋاقىت ارالىعىندا
187 438 ادام وتسە, شارقۇدىق الپينيستىك لاگەرىنە 700-دەن اسا تۋريس­ كەلگەن.

اۋدان ورتالىعى – كەگەن اۋىلىنىڭ ىرگەسى كەڭەيىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى جۇزدەگەن جاڭا ءۇي بوي كوتەردى. اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنەن اركا قۇرىلىسىن سالۋعا 185,8 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, تولىق يگەرىلدى. اۋداندىق ءماسليحات عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. سونداي-اق شەكارا قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان جىلىتۋ پۋنكتتەرىن ورناتۋعا 40 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ, 62 ملن 720 مىڭ تەڭگەگە 8 پۋنكت ورناتىلدى.

بىلتىر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار بىر­قا­تار جوبالارعا قارجى قاراس­تى­رىل­دى. تاساشى اۋىلدىق اكىمدىگىنىڭ عيماراتى, جىلىساي اۋىلىنىڭ مادەنيەت ءۇيى سالىنىپ, پاي­­دالانۋعا بەرىلدى.

اۋدانداعى 34 ەلدى مەكەننىڭ 31-ءى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قام­تىلعان, قامتۋ دەڭگەيى 91%-دى قۇ­رايدى. ادام سانى از مىڭجىلقى, قىزىل­جار, مويناق (قولتىقباستاۋ) ەلدى مەكەندەرى اۋىزسۋمەن قامتىلماعان.

– اۋدانىمىزدا تاۋ تۋريزم كلاس­تەرىن دامىتۋعا قولايلى ورىندار جەت­كىلىكتى. سونىڭ ءبىرى – تۇيىق اۋىلىن­دا­عى سارقىراماعا (2,7 ملن تەڭگە), قارا­بۇ­لاق اۋىلىنداعى لاگەرگە (2,1 ملن تەڭگە), ورتا مەركى (2,1 ملن تەڭگە), شەت مەركى (2,1 ملن تەڭگە), ا.نۇسىپبەكوۆ اۋى­لىنداعى ەتنواۋىلعا (1,4 ملن تەڭگە) ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ جۇمىستارىنا جسق-سىن جاساۋعا 8,3 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتىپ, بيىلعى جىلعا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ۇسىنىلدى, – دەگەن اۋدان اكىمى شالعاي ەلدى مەكەندەرگە دە ءجىتى نازار اۋدارىلىپ, كوركەيۋىنە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى.

اۋداننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 31 ەمدەۋ مەكەمەسى بار (1 اۋدان­دىق اۋرۋحانا, 7 دارىگەرلىك امبۋلا­تو­ريا, 6 فەلد­­­­شەرلىك اكۋشەرلىك, 17 مەدي­تسينالىق پۋنكت). ولاردا 50 دارىگەر, 211 ورتا بۋىن, 71 كىشى بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جۇمىس جاسايدى.

11 مادەنيەت ءۇيى, 4 اۋىلدىق كلۋب, 13 كىتاپحانا, 1 تاريحي-ولكەتانۋ مۇرا­جايى جۇمىس ىستەپ تۇر. «كەگەن» حا­لىق تەاترىنىڭ ۇجىمى بەكسۇلتان جا­كەەۆ­تىڭ «تاعدىر», قولعانات مۇراتتىڭ «مۇعالىم», يسرايل ساپاربايدىڭ «سىعان سەرە­نا­داسى» سپەكتاكلىن اۋدان حالقىنا ۇسى­نىپ, كورەرمەن قوشەمەتىنە يە بولدى.

– الداعى ۋاقىتتا اۋداننىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى سالالارعا ينۆەس­­­­تيتسيا تارتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جە­تىل­دىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ باعىتىندا ناقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, ءوڭىردىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادە­نيەت, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا جاڭا جوبالار جۇزەگە اسادى. ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى وڭىرىمىزدە ءىرى كاسىپورىندار مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسالادى, – دەپ قورىتتى اۋدان باسشىسى.

الماتى وبلىسى,

كەگەن اۋدانى