بۇل ءوزى كۇردەلى تەڭدەۋ ءتارىزدى شەشۋى قيىن نارسە. ماسەلەن, كەز كەلگەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىندا نەمەسە بوستاندىق پەن ەزگىگە قارسى سوعىستا بولعان ادامدار – باتىر, قاھارمان, سۇيىكتى تۇلعا رەتىندە قالادى. ءتىپتى وعان نيەتتەس ادامدار دا تاريحتىڭ جاعىمدى كەيىپكەرى سانالادى. بىراق بۇل جولدا اياۋشىلىق, اسىرا سىلتەۋ بولماي تۇرمايتىنى تاريحتان بەلگىلى, بۇگىن دە بولىپ جاتىر. جۋىردا ماقانشىدا بولعانىمدا ەل اۋزىنان وسى سانسىزباي ءيىس ۇلى دەگەن كىسى تۋرالى كوپ ەستىدىم. ءوزى تۋعان كوكتال اۋىلىنا دا ول كىسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەسەن ەكەن. بىراق ول 30-جىلداردان باستاپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن قىتايعا جىبەرىلەدى. ياعني كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ ادال ادامى. ال وعان بىرجاقتى قاراساق, جاعىمدى كەيىپكەر دەمەۋىمىز مۇمكىن. الايدا ءجۇرىپ وتكەن جولىندا تالاي ادامنىڭ جازىقسىز اتىلعانىن كورىپ, «قايران سورماڭداي حالقىم» دەپ جۇرەگى ەزىلىپتى. ءتىپتى ءوز قىزمەتىن پايدالانىپ, جازىقسىز اتىلعالى تۇرعان تالاي قازاقتى قۇتقارىپ قالىپتى. بۇل ءوز ءسوزى ەمەس, سول ءتىرى قالعاندار: «ساكەڭنىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالىپ ەدىك, تاتار تالقانىمىز بار ەكەن, امان قالدىق, سودان ۇرپاق وربىتتىك», دەپتى. ايتەۋىر ءوز شاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ۇلتىنا قىزمەت ەتىپتى, السىزدەردى قولداپتى, قورعاپتى. بۇعان مىسال كەلتىرمەس بۇرىن اكەسى سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ تاريحىن تۇگەندەپ, ارتىندا جوقشىسى بولىپ جۇرگەن ادال پەرزەنتى – تاريح ءپانىنىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى فاريحا سانسىزبايقىزىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ كوردىم.
«كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنىڭ باس كەزىنەن باستاپ اكەمىز سانسىزباي ەلدەگى اۋمالى-توكپەلى جاعدايعا بايلانىستى ەجەلدەن قازاقتار مەكەن ەتكەن, قازىرگى قىتايدىڭ باتىس ايماعىنا كەتتى. اكەمىزدىڭ شەتتە جۇرگەن كەزدەگى «ساعىنىشىم – تۋعان جەر» ولەڭىندە «جاسىمدا ءدال ون جەتىم, ءمىندىم اتقا, ءدام تارتىپ كەلىپ ەدىم وسى جاققا» دەگەن ولەڭىنەن ونىڭ نەگىزگى قىزمەت ۋاقىتى 1927–1929 جىلداردان باستالعانىن بىلەمىز», دەيدى ول.
ال جاس زەرتتەۋشى ەرزات كارىبايدىڭ «تارباعاتايداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس» دەگەن ماقالاسىندا سانسىزباي ءيىس ۇلى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قىتاي وكىمەتىنەن ىرگە ايىرعاننان كەيىن مايلىداعى ەل قيىندىقپەن قىستى وتكىزدى دە 1945 جىلى كوكتەمدە رەسمي سوعىس باستادى, قايسا باتىر, مۇساجانداردى ىلەدە ورنىققان «شىعىس تۇركىستان» ۇكىمەتىنەن كومەك سۇراۋعا اتتاندىردى, وسىدان كوپ وتپەي كەڭەستىك اسكەري اقىلشى بايكەنجە وراق ۇلى مايلىعا باردى. سونىمەن قاتار كوتەرىلىسشىلەر قىزىلقايىڭ شەكارا بەكەتىندەگى كەڭەس ازاماتى سانسىزباي ءيىس ۇلى ارقىلى قارۋ الدىرادى. سانسىزباي العاش بارعان ازاماتتارعا 8 گەرمانكا بەرىپ قايتارادى ءارى ولارعا: «تارباعاتاي ەلىن ازاتتىققا باستاڭدار», دەپ سالەم ايتادى. سانسىزباي 1932–1933 جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ ارنايى قىزمەتىمەن شىڭجاڭداعى قازاقتارعا جىبەرىلگەن ءتورت ءتۇيىندى ادامنىڭ ءبىرى ەدى. ىلەگە فاتيح بارسا, باركولگە اباي قاسىموۆ بارعان ەدى. سانسىزباي مايلىداعى ءتورت مىقتى اۋلەتتىڭ ءبىرى كارىباي اۋىلىنىڭ قىزى – قاپيپاعا ۇيلەنگەن ەدى, سونىمەن قاتار نۇرساپالار دا وسى سانسىزباي اۋىلى بايعانالارمەن قۇداندالى بولعان. تارباعاتاي ەل باسشىلارىنىڭ از قولعا الىنۋىنا دا وسى سانسىزباي اسەر ەتكەن, ونى جوعارىدا ءوز قايناعاسى ابدەشكە جاسىرىن سالەم ايتتىرىپ: «ۇرىمجىگە بارماسىن, بارسا قايتپايتىن قاتەرلى ساپار!», دەپ ەسكەرتۋىنەن بايقاۋعا بولادى, ول 1941 جىلعا دەيىن تارباعاتاي ايماقتىق ساقشى مەكەمەسىندە ىستەگەن (ول عانا ەمەس, وزگە دە كوپتەگەن كەڭەستىك ازاماتتار بولعان), 1941 جىلى شىڭ شي تساي كەڭەس وداعىمەن ات كەكىلىن كەسىسىپ, كەڭەس ازاماتتارىن قۋعىنداي باستاعاندا جاسىرىن قايتىپ كەتەدى دە, 1945 جىلى تارباعاتاي تۇتاس ازات بولعاندا ايماقتىق ىشكى ىستەردىڭ ورىنباسارى بولادى. دەمەك وسى قوزعالىسقا كەڭەس وداعى قولداۋ بىلدىرگەن, سانسىزباي شاۋەشەك گيمينازياسىنداعى وقۋشىلاردى دا اتتانىسقا كەلتىرۋگە ادام جىبەرەدى, تۋىستارىن جاسىرىن دوربىلجىنگە جىبەرىپ, كوتەرىلىسكە ادام تارتا باستايدى. اقىرى كوتەرىلىسشىلەر باس قوسىپ كوكقاسقا تايعا باتا جاساپ, قولدارىن قانعا باتىرىپ سەرت بەرەدى. باسشىسى نۇرساپا سەيىتجان ۇلى, ورىنباسارى قالي قيزامادەن ۇلى, اتويشى 70 جاستاعى شەتتىكباي باتىر بولادى».
بۇل سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ تارباعاتاي تاراپىنداعى قىزمەتى عانا. 1954 جىلى ورتالىعى قۇلجا قالاسى بولعان قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا ترانسپورت ءبولىمىنىڭ باستىعى رەتىندە سونداعى قازاقتارعا دا كوپ قاراسىپتى. ءتىپتى التاي ايماعىندا دا ءىزى قالعانى تۋرالى تاريحي دەرەك جەتەرلىك. شىڭجاڭدى دارا بيلەگىسى كەلگەن, وزبىر ساياسات جۇرگىزگەن قانقۇيلى گوميندان شىڭ شي تسايمەن ۇلت-ازاتتىق سوعىستا سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ دا ءىزى بار. سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى – 60-جىلدارى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ اتامەكەنگە اۋا كوشەتىن كەزىندە كورىنىس بەرەدى.
«1962 جىلى قازاقتار قىتايدان قازاقستانعا كوشە باستادى. بۇل كوشتىڭ باسىندا اكەمىز سانسىزباي بولىپ, شەكارادان وتكىزۋ ماسەلەسىن قاداعالاپ وتىرعان. سول جىلى 17 ءساۋىر ايىندا شەكارادان شاۋەشەكتىڭ قازاقتارى وتسە, ال 24–26 ءساۋىر ارالىقتارىندا شاعانتوعايداعى قازاقتار وتكەن. كوش تۋرالى اكەم «كوش» دەگەن جىر جولدارىن جازىپ, بۇل جايىندا داۋىستاپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى», دەيدى فاريحا اپامىز.
بۇل رەتتە جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ اقىرعى بۇلقىنىسى, الاپات ارپالىسى كورىنىس تاپقان ايگىلى «سوڭعى كوش» رومانىنىڭ شىنايى ومىردەگى كەيىپكەرى, تاريحتاعى قاھارمانى وسى سانسىزباي ءيىس ۇلى ەكەنى دە بۇعان دەيىن ايتىلعانى ەسىمىزدە.
«بىردە ءوزىم بۇرىندا تۇرعان قارابۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى اشمانوۆتاردىڭ كول جاعالاۋىنداعى ءۇيىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقانىمدا باسىندا اق جاۋلىعى بار قارت انا كيىز ۇيدەن شىعىپ: «مىنا بالالاردىڭ فاريحا مۇعالىم دەگەن داۋىستارىن ەستىپ شىقتىم. ءجۇر, ءتۇس ۇيگە», دەدى. مەن راقمەتىمدى ايتىپ, ءارى اسىعىس ەكەنىمدى ءبىلدىرىپ كەتپەك بولىپ ەدىم, قارت انا: «جوق, بالام راقمەتتى ساعان مەن ايتۋىم كەرەك. ءتۇس ۇيگە, مەن سەندەرگە قارىزدار ادامنىڭ ءبىرىمىن», دەپ قويماي مەنى ۇيگە الىپ كىردى. قارت انا: «قىزىم سەن سانسىزبايدىڭ بالاسى ەكەنسىڭ. ءبىز سانسىزبايعا قارىزدارمىز. ونداي قارىزدى وتەۋ قايدا. وتەي الماي قالدىق. اكەمىز سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالىپتى» دەگەنى بار», دەيدى قىزى.
سانسىزباي ءيىس ۇلى قىتاي ەلىندە عانا ەمەس, تۋعان جەرىنە دە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا ەكەنىن ايتقان ەدىك, وعان ماقانشىلىق عانياتوللا راحيموۆ ءسوزى كۋا.
«نەگىزىندە 1957 جىلدان باستاپ سانسىزباي اعامىز كوكتال اۋىلىن ۇيىمداستىرىپ, بريگادير بولعان. «ىدىراماڭدار, ءبىراز قيىندىققا شىداڭدار, كەيىن كوگەرىپ, گۇلدەنىپ, كوركەيەتىن جەر» دەپ اۋىلعا جاڭا قونىستانعاندارعا جىگەر بەردى. راسىندا دا ۋاقىت وتە بۇل اۋىل كوركەيىپ, جاعدايىمىز جاقسارىپ, باسقا اۋىلداردىڭ الدى بولدىق. سانسىزباي اعامەن كەيىننەن ماقانشىدا ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك», دەيدى ول.
سانسىزباي ءيىس ۇلى تۋرالى ايتىلعان, تاسقا باسىلعان ءسوز دە از ەمەس. ءتىپتى ول كىسى د.قوناەۆ, ماو تسزەدۋن, وسپان باتىر جانە ونىڭ بالاسى شەرتيمان وسپان ۇلىمەن جولىققانى تۋرالى دا ايتىلادى. الايدا كەلەسى ءبىر ءسوزدىڭ ءجونى بولەك دەپ بىلەمىز. كەڭەس زامانىندا سانسىزباي يىس ۇلىمەن شىڭجاڭعا بىرگە بارعان, كۇنى كەشەگە دەيىن ءومىر سۇرگەن قالدىباي قانافيننىڭ ەستەلىگى:
«ساكەڭ ەلىم دەپ, جۇرتىم دەپ تۋعان ارداگەر ازامات. حالقى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ۇلكەن قايراتكەر. ساكەڭمەن 1942 جىلدان باستاپ تانىسپىن. وسى تانىستىق كەزەڭىندە تىنباستان, حالقىمىزعا ز ۇلىمدىق كورسەتكەن ءاربىر پاتشالىقپەن كۇرەستى. اسىرەسە قازاقتار كوپ جاساعان شىڭجاڭ جەرىندە قىتاي گوميندانىنا قارسى ءاربىر جەردە قۇرىلعان پارتيزاندار وتريادتارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. تارباعاتاي ايماعىنىڭ كەرەي, مامبەت, سايبولات, ءتورتۋىل رۋلارىندا ءوزى قۇرعان پارتيزاندىق وتريادتارىنا باسشىلىق ەتتى. ءسويتىپ, 1944 جىلدان باستاپ شىڭجاڭدا ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ ۇستەمدىگىنە ۇلەس قوسقان ادام. كەيىنگى كەزدە ماو تسزەدۋننىڭ وكىمەتى شىڭجاڭعا كەلگەن كەزدە وسى وكىمەتكە قارسى توپتارمەن دە بەيبىت كەلىسسوز ارقىلى جۇمىستار جۇرگىزدى. شىڭجاڭداعى ۇساق ۇلتتارعا (سانى از ۇلتتارعا قازاق, ۇيعىرلار, ت.ب) جۇرگىزگەن وكتەمدىگىنە قارسى كۇرەسكەن ادام. سول جاقتاعى قازاقتاردىڭ اتامەكەنىنە قونىستانۋىنا باسشىلىق ەتكەن, ۇگىت جۇرگىزگەن. ياعني 1955 جىلدان باستاپ اتاجۇرتىنا ءبىر ميلليوننان استام قازاقتى كوشىرىسۋگە اتسالىستى. ايتا بەرسە كۇرەسكەرلىگى تاۋسىلمايتىن اڭگىمە. ساكەڭنىڭ ايتىلماي قالعان جاقسىلىعى وتە كوپ. ونىڭ ءبىرى ەستە بار, ءبىرى ەستە جوق. بىراق تا ءوز ىسىنە ادال, «ەلىم, جەرىم» دەپ كۇڭىرەنگەن اسىل ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس», دەپتى قالدىباي قانافين.
1956 جىلى قازاقستانعا قايتاتىن كەزدە شاۋەشەككە كەلىپ, تارباعاتاي ايماعىنداعى 1916–1932 جىلدارى قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ باسشىلارىمەن جولىعىپ, ولاردى وتانعا قونىس اۋدارۋعا شاقىرادى. ءسويتىپ, ونىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 1962 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قالىڭ قازاق كوشى قوزعالادى.
سانسىزباي ءيىس ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «...بىرەر سولداتتارىممەن شىعىپ, ولاردان 3–4 مەتر العا جىلجىپ, جايتوبەنى (قىتاي جاقتان ءوز تۋعان اۋىلىنا الىستان قاراپ تۇرعان ءساتى – ب.ق) كورۋگە اسىعامىن. الىستان بۇلدىراپ كوزىمە وتتاي ىستىق باسىلعان جايتوبەنى كورگەندە كوزىمنەن ىستىق جاس توگىلىپ كەتەدى. شەرىكتەرگە كورسەتپەي, كوز جاسىمدى سىعىپ-سىعىپ الۋشى ەدىم. جايتوبەدەن كوز الماي تۇرىپ ءبىر اللادان تىلەگەن تىلەگىم: ء«وزىڭ جاراتقان سانسىزباي بولسام, دۇشپاننىڭ نايزاسىنا ىلىندىرمەي, جايتوبەنىڭ توپىراعىنان بۇيىرتا گور» دەپ جالبارىناتىن ەدىم», دەپتى. وسى سوزىنەن ونىڭ وتانعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن كورەمىز.
* * *
سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ ەسىمىن تۋعان ەلى اۋزىنان تاستاماي ايتىپ قانا قويماي, وسكەن ولكەسىندە ءبىر كوشە اتاۋىن بەرۋدى ءجون كورىپتى. ءتىپتى قىزى فاريحا اپامىزعا رەسمي ۇيعارىم حاتى دا جولدانىپتى. حاتتا: («شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇرجار اۋدانىنىڭ ماقانشى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اپپاراتى» مم №161 06.02.2015 ج) ء«سىزدىڭ شقو ءۇرجار اۋدانىنىڭ اكىمى س.ز.زاينۋلينگە 27 قاڭتار 2015 جىلعى №جت-ي-46 جازعان وتىنىشىڭىزگە بايلانىستى اكەڭىز سانسىزباي ءيىس ۇلىنا ماقانشى اۋىلىنا كوشە بەرۋ تۋرالى سۇرانىسى اۋىل اكىمى القا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاندى. ماقانشى اۋىلىنداعى م.كالينين كوشەسى سانسىزباي ءيىس ۇلىنىڭ اتىنا بەرۋدى ۇيعاردىق. ماقانشى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى س.قاليەۆ» دەلىنگەن.
الايدا بۇل رەسمي حات ءسوز كۇيىندە عانا قالىپ قويىپتى...
اباي وبلىسى
