قولداعى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, امەريكالىق ساياحاتشى 1865–1868 جىلدارى ورىس – امەريكا تەلەگراف قوعامىنىڭ تاپسىرماسىمەن پاتشالىق رەسەي تەرريتورياسىن بەرينگ بۇعازىنان باستاپ, قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, كورگەن-بىلگەنىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, ارەدىكتە فوتودا الىپ وتىرعان.
ساياحاتشى ەلىنە ورالعان سوڭ 1870 جىلى ءسىبىر ءوڭىرى مەن قازاق دالاسىندا كۋا بولعان وقيعالارىن حاتتاپ-شوتتاپ «سىبىردەگى كوشپەلى ءومىر» اتتى كىتاپ شىعارعان. بۇل تۋىندى بۇقارانىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى سونشالىق, 20 دۇركىن قايتا باسىلىپ, الەم تىلدەرىنە اۋدارىلعان. ودان كەيىن 1891 جىلى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ء«سىبىر جانە ايداۋ» كىتابى جارىق كورگەن.
وسى تۋىندىدا رەسەي قۇرامىنداعى اكىمشىلىك بىرلىك رەتىندە 1854 جىلى قۇرىلعان سەمەي وبلىسى, ونىڭ ورتالىعى سەمەي قالاسى جانە وبلىسقا قاراستى وسكەمەن ۋەزى حاقىندا ءبىرشاما مالىمەت جازىپ قالدىرعان. وسىنداعى نازار اۋداراتىن دەرەك, اۆتور سەمەيگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ا.لەونتەۆ دەگەن ساياسي تۇلعانىڭ ايتۋىنان, قالالىق كىتاپحاناعا اباي دەگەن قازاق كەلىپ, ورىس تىلىندەگى الەم كلاسسيكاسىن وقيتىنى تۋرالى ەستىگەنىن بايانداپتى.
سونداي-اق وسكەمەن ۋەزىنە قاراستى التاي ستانساسى (قازىرگى قاتونقاراعاي اۋىلى) جانە بۇل جەردەن بۇقتىرما اڭعارى حاقىندا: «اۋىل (ستانسا) تاۋ اڭعارىنان 3 500 فۋت بيىكتە ورنالاسقان, سولتۇستىگى گۇلدى توبەلەر, وڭتۇستىگىندە التى فۋت قاشىقتا بۇقتىرما اعىپ جاتىر. اينالا ءارتۇرلى لاشىقتاردان (كيىز ۇيلەردى ايتادى) قۇرالعان قازاقتار قونىسى. بۇل ولكە ەرتىس بويىنداعى قۇنارسىز جەرلەرگە قاراعاندا كوز قۋانتادى...», دەپ جازىپ, وسىنداعى قازاقتار ومىرىنەن فوتولار تۇسىرگەن ەكەن.
