شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجى مەن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان ءىس-شارادا اۋەلى م.اۋەزوۆ پەن ق.مۇحامەدحان ۇلىنا تۇرعىزىلعان «ۇستاز بەن شاكىرت» ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعى قويىلدى. بۇدان كەيىن ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعىندا «ابايتانۋدىڭ اسقان بىلگىرى» اتتى مادەني ءىس-شارانىڭ كۋاسى بولدىق. كەلگەن قوناقتار «الدىمدا اقىن اباي – تەمىرقازىق» ارنايى كورمەسىن ارالاپ, عالىم مۇراسىمەن كەڭىرەك تانىستى.
جيىندا قۇتتىقتاۋ تىلەگىن بىلدىرگەن اباي وبلىسى مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانجىگىت ومارحان قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ 110 جىلدىق مەرەيتويى وڭىردە جىل بويى وتەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن عالىمنىڭ ەڭبەك جولىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان رۋحاني-تانىمدىق جوبالار ۇيىمداستىرىلماق جانە مەرەيتوي قارساڭىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپاردا ەكەن.
مۋزەي ديرەكتورى ۇلان بولات ۇلى اباي مۇراجايى م.اۋەزوۆ پەن ق.ساتباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىن, قايىم مۇحامەدحان ۇلى حاكىمنىڭ رۋحاني قازىناسىن مۇقيات ساراپتاپ-جيناقتاپ, جانكەشتى ەڭبەك ەتكەنىن ايتتى. ال شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى «اباي جانە ۇلتتىق رۋحانيات» ورتالىعىنىڭ باسشىسى اقمارال سماعۇلوۆا عالىمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋگە ۇستازى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ەسپەمبەتوۆتىڭ باعىت بەرگەنىن اڭگىمەلەدى. ونىڭ سوزىنشە, قالاداعى بۇرىنعى ينتەرناتسيونال كوشەسىن قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ اتىنا اۋىستىرۋ دا وڭايعا سوقپاعان. وسى كوشە بويىنداعى ءار ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ, كەلىسىم جيناۋ ءۇشىن ءبىراز تەر توككەن. بۇعان اراپ ەسپەمبەتوۆپەن بىرگە ق.مۇحامەدحان ۇلىنىڭ شاكىرتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ ديرەكتورى شاعانگۇل جاناەۆا زور ۇلەسىن قوسقان كورىنەدى.
– قايىم مۇحامەدحان ۇلى – قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى تۇلعالىق فەنومەن. ول تەك ابايتانۋشى, شاكارىمتانۋشى عانا ەمەس, عىلىمي ءادىس, ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك جانە دەرەككە ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرعان زەرتتەۋشى. وسى تۇرعىدان قايىم مۇراسىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى قايىمتانۋ اتتى دەربەس عىلىمي باعىتتىڭ قالىپتاسۋىن تالاپ ەتەدى. ول الاش ويىمەن تامىرلاندى. الاش اڭسارىن, الاش اماناتىن جەتكىزۋ ءۇشىن جارالعانداي. سەبەبى قايىم – الاش ارىستارىنىڭ اڭگىمە-دۇكەنىن رۋحىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ەلدىڭ تانىمال اقىن-انشىلەرىنىڭ ساعاتتاپ وتىرىپ ءان مەن جىرعا تولتىرعان ونەر بازارىنىڭ كۋاسى بولدى, – دەدى اقمارال سماعۇلوۆا.
عالىمدى كوزى تىرىسىندە ەكى رەت كورىپ, عىلىمي زەرتتەۋگە كىرىسكەن قارشاداي قىز بۇگىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ۇلاعاتتى ۇستاز تۋرالى ءار ءسوزى تەبىرەنىسكە تولى.
– «مۇحتاردى سات, ديسسەرتاتسيانى زورلاپ جازعىزدى, عىلىمي ەڭبەكتەرىڭنەن باس تارت, جازاڭ جەڭىلدەيدى». بۇل – قايىمنىڭ سەگىز اي تەرگەۋدە جاتقاندا ەستىگەندەرى. تەرگەۋشىلەردىڭ لاجسىزدان ويلاپ تاپقان ارەكەتتەرى ەدى. ادەبيەتتى ساياساتتىڭ ق ۇلى ەتكەن قوعام قايىمدى ءوز ۇدەسىنەن شىعارا المادى. سەبەبى جالعان ايتا المادى. وسى مىنەزى ونى قارلاگ-تىڭ قان شەڭگەلىنە توعىتتى. ءيا, ول عۇلاما مۇحتاردىڭ جانتورسىعى اتاندى. ءتىپتى جازىقسىز ايىپتاۋلاردا «اۋەزوۆتىڭ كولەڭكەسى» دەۋشىلەر دە بولدى. ول, شىن مانىندە, مۇحتاردىڭ عىلىمداعى سەنىمدى سەرىگى, رۋحاني ءىنىسى ەدى. ال ولاردى تەلقوڭىرداي جاقىنداستىرعان اباي, – دەيدى اقمارال تولەۋعازىقىزى.
بۇدان سوڭ عالىمدى ەسكە الۋ كەشى م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە جالعاسىپ, ء«وزى – مۋزەي, ءوزى – ارحيۆ, ءوزى – مەكتەپ» اتتى رۋحاني شارا ءوتتى. Open space فورماتىندا وتكەن ءىس-شاراعا سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمى باسشىسى ديدار اسقارقىزى, استانا قالالىق قايىم مۇحامەدحان ۇلى اتىنداعى №90 گيمنازيانىڭ ديرەكتورى گۇلجانار اسانوۆا, سونىمەن قاتار عالىمنىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى.
كەشتى اتالعان كوللەجدىڭ ديرەكتورى شاعانگۇل الدامجارقىزى جۇرگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە عالىمنىڭ ءدارىسىن ءتورت جىل تىڭداعان باقىتتى شاكىرتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
– لەكتسياسىنا كوپ گازەت الىپ كەلەتىن. 82–86-جىلداردىڭ ارالىعى. سول كەزدىڭ وزىندە اعا الاش يدەياسىن ايتىپ وتىراتىن, – دەيدى ش.جاناەۆا.
ءىس-شارا بارىسىندا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ عالىمدىق بولمىسى, ازاماتتىق ۇستانىمى, اباي مۇراسىن ساقتاۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن ۇلت عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى مازمۇندى باياندامالار جاسالدى. ونىڭ ىشىندە بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اراپ ءسلام ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىن جينالعان جۇرت ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭدادى.
– عالىمنىڭ اباي مۋزەيىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى – قازاق رۋحانياتى تاريحىنداعى ولشەۋسىز مۇرا. ول ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەپ قانا قويماي, ۇلتتىق سانانىڭ وزەگىنە اينالدىردى. اباي مۋزەيىن قالىپتاستىرۋ, قورىن بايىتۋ, عىلىمي بەدەلىن ارتتىرۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى ارقىلى قايىم مۇحامەدحان ۇلى ۇلتقا ماڭگىلىك قىزمەت ەتتى. بۇگىنگى شارا «وزىنە جانە ەڭبەگىنە سەنگەن», جازىقسىز تۇرمە توزاعىن باستان كەشكەن قايراتكەر تۇلعاعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى, – دەيدى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ۇلان بولات ۇلى.
سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ديدار اسقارقىزى استاناعا قايىم مۇحامەدحان ۇلى ەسىمىن تانىتقان, ناسيحاتتاعان – عالىمنىڭ شاكىرتى, ۇستاز ەربول ىرگەباي ەكەنىن ايتتى.
– ول – قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ عىلىمي جانە مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ ىسىنە ايرىقشا ۇلەس قوسقان قايىمتانۋشى. 1951 جىلعى 1 جەلتوقساندا تۇتقىنعا الىنىپ, 1952 جىلى «كسرو-نىڭ ساياسي جۇيەسىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزدى» دەگەن جالعان ايىپ تاعىلىپ, 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, تەمىر تورعا جابىلعان عۇلاما عالىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى «بالالارىما» اتتى ولەڭىندە «التىن كورىپ ادال جولدان تايمادىم» دەپ جازىپتى. مىنە, وسى ولەڭ جولدارىن ەربول ءىسلام ۇلى ءاردايىم اۋزىنان تاستاماي, ۇران رەتىندە ايتىپ, ۇستازى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ۇستانىمىن باسشىلىققا الدى, – دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەربول ءىسلام ۇلى 2020 جىلى 19 قاراشادا «استانا اقشامى» گازەتىنە « ۇلىلاردىڭ ءىزباسارى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالاعان. وندا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن جاستارعا تانىستىرۋ, تۇلعاسىن ۇلىقتاۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا قوعامدىق ۇسىنىستار مەن يدەيالار ۇسىنعان.
– قايىم مۇحامەدحان ۇلى بار قاجىر-قايراتىن ۇلى اباي شىعارمالارىن زەرتتەۋگە ارناسا, ەربول ىرگەباي بار كۇش-قۋاتىن قايىم مۇحامەدحان ۇلى مۇراسىن جيناقتاپ, عالىم مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا سارپ ەتتى. ەربول ىرگەباي عىلىم جولىنداعى جەتەكشىسى تۇرسىن جۇرتبايمەن بىرگە قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىن قۇراستىردى. بۇل – قازاق ادەبيەتى مەن ابايتانۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى باستاما. جيناقتا ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى تۋرالى تۇجىرىمدارىن, تەكستولوگيالىق ەڭبەكتەرىن, الاش ارىستارى مۇراسىن ساقتاۋداعى ەرلىگىن, ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىنداعى ورنىن عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ تالداعان, – دەيدى سەمەي قالاسىنىڭ ءبىلىم ءبولىمى باسشىسى.
2018 جىلى استانادا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. 2010 جىلدان باستاپ ەربول ءىسلام ۇلى استاناداعى ءبىر مەكتەپكە قايىم مۇحامەدحان ۇلى ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باسقارماعا ۇسىنىس تاستاپ, ءار جىلى مينيسترلىككە حات جازىپ, رۋحاني كۇرەس جۇرگىزەدى. ءسويتىپ, 2020 جىلى استانادا جاڭادان اشىلعان №90 گيمنازياعا قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلەدى. مەكتەپكە تۇلعانىڭ ەسىمى بەرىلۋ جونىندەگى قۇجاتتارعا دەنساۋلىعى سىر بەرسە دە, اۋرۋحانادا جاتىپ قول قويىپ, بار جان-تانىمەن ەڭبەكتەنىپتى.
– ەربول ءىسلام ۇلى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنا ارناپ «ەر قازاق» دەگەن جۋرنال شىعاردى. «ەر قازاق» جانە «قايىم» دەگەن سوزدەردى ەگىز دەپ قارايتىن. قايىم وقۋلارى دا جىل سايىن قالالىق دەڭگەيدە وتەتىن, بيىل اۋماقتىق كولەمدە وتكىزىلۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەيدى ديدار اسقارقىزى.
ابايدىڭ ادەبي ورتاسىن, شاكىرتتەرىن, اقىن مۇراسىنىڭ تەكستولوگيالىق ماسەلەلەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ دامۋىنا ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋ جىل بويى جالعاسا بەرمەك.
اباي وبلىسى
