– ءدال وسى مەكتەپ-ينتەرناتتا مەن حح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءبىلىم الدىم. سودان بەرى 40 جىل ۋاقىت زىمىراپ وتە شىقتى. العاشىندا الماتىعا كەلۋگە اسىقتىم. ارادا بىرەر اي وتكەننەن سوڭ اۋىلىمدى ساعىنىپ, ينتەرناتتان قاشىپ, سەگىز ساعات بويى اۆتوبۋستا تىك تۇرىپ قۇلانعا (جامبىل وبلىسى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى – رەد.) جەتتىم. ويلانا-تولعانا كەلە, بۇل ارەكەتىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ءتۇسىنىپ, قايتا ينتەرناتقا ورالدىم. مۇندا مىقتى باپكەر, ۇلاعاتتى ۇستاز, ناعىز پەدوگوگ ولەگ ۋشانوۆتىڭ قول استىندا جاتتىقتىم. سپورتشى رەتىندە وسۋىمە اسقانتاي يمانقۇلوۆ, نۇرعالي راحمانقۇلوۆ, مالىك نادىربەكوۆ, تۇراربەك ماعاجانوۆ سىندى كوريفەيلەر دە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ءوز قاتارىمنىڭ الدى بولدىم. كوپ ۇزاماي ەڭبەگىم مەن تاباندىلىعىمنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق تۋرنيرلەردە جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنە باستادىم.
– ەرەسەكتەر دۋىنا العاش تۇسكەن كەزىڭىز ەسىڭىزدە بولار. ەل چەمپيوناتىن ۇتۋ قانشالىقتى قيىنعا سوقتى؟
– 1991 جىلى ەلىمىزدىڭ چەمپيوناتىنا قاتىستىم. باستاپقى باسەكەلەردە قارسىلاستارىمدى سىپىرا ۇتىپ, فينالعا دەيىن جەتتىم. الايدا شەشۋشى تۇستا الەكسەي سەرگەەۆتەن ۇتىلدىم. ول ماعان قاراعاندا الدەقايدا تاجىريبەلى ءارى اتاعى دا زور ەدى. سەرگەەۆ كسرو چەمپيوناتىندا توپ جارىپ, كسرو مەن اقش قۇرامالارىنىڭ ماتچتىق كەزدەسۋىندە جەڭىسكە جەتتى. دەسەك تە سول كەزدە 19 جاستاعى جاس جىگىتكە كۇمىس مەدال دا از ولجا ەمەس ەدى. سوعان ريزا بولدىم.
– ءسىز قاتىسقان العاشقى وليمپيادا – 1996 جىلى اتلانتادا الاۋى تۇتانعان ويىندار. امەريكاداعى الاماندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋىڭىزگە نە كەدەرگى بولدى؟
– اتلانتادا 90 كگ سالماقتا سىنعا ءتۇستىم. جارىستى جاپ-جاقسى باستاعانىممەن, بارسەلونا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, الەمنىڭ ەكى, ازيانىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى, ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, يراندىق راسۋل حادەمگە كەلگەندە ءسۇرىندىم. نەگىزى ۇتىلعان جوق ەدىم. باسەكە بارىسىندا ءۇش ۇپايلىق ءادىس جاساپ ەدىم, تورەشىلەر ءبىر بالل عانا بەرۋمەن شەكتەلدى. اقىرىندا 3:4 ەسەبىمەن ەسە جىبەردىم. ونداي جاعدايدا قازىلار القاسىنا شاعىم ءتۇسىرۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ول ءۇشىن 500 دوللار تولەۋ قاجەت. باپكەرلەر «جەڭىستى ساعان ءبارىبىر بەرمەيدى» دەپ, ءتيىستى قاراجاتتى تولەۋدەن باس تارتتى. ءالى ەسىمدە, كۇرەسىپ بولعاننان كەيىن زالدا رەسەيدىڭ داڭقتى بالۋاندارى مەن باپكەرلەرى ميحايل ماميشۆيلي, دزامبولات تەدەەۆ, ماحاربەك حادارتسەۆپەن ۇشىراسىپ قالدىم. ولار: «نەگە پروتەست بەرمەدىڭدەر؟ اقشالارىڭ بولماسا, سونى ءبىز-اق تولەپ بەرەتىن ەدىك قوي. بۇل باسەكەدە سەنىڭ جەڭگەنىڭە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق» دەپ شىر-پىر بولدى. مەن نە دەپ جاۋاپ بەرەرىمدى بىلمەدىم. ولاردىڭ ماعان شىن جاندارى اشىدى ما, الدە وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن كۇيتتەدى مە, ول جاعى بەلگىسىز. ويتكەنى كەلەسى كەزەڭدە حادارتسەۆ وزدى. فينالدا ونىڭ جولى حادەممەن قيىستى. بۇعان دەيىن سەۋل مەن بارسەلونادا توپ جارىپ, الەم چەمپيوناتىن بەس رەت ۇتقان سولتۇستىكوسەتيالىق الىپتىڭ ارمانى ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانۋ ەدى. سول ماقساتقا جەتۋگە ءبىر-اق قادام قالدى. بىراق پارسى ەلىنىڭ پەحلەۆانىنا ونىڭ ءالى جەتپەيتىنى انىق ەدى. سەبەبى, كەيىنگى ەكى دۇنيەجۇزىلىك دودانىڭ فينالىندا راسۋل ماحاربەككە سان سوقتىرىپ كەتتى. سول سەبەپتى رەسەيلىكتەرگە فينالعا حادەم ەمەس, مەنىڭ شىققانىم ءتيىمدى بولىپ تۇر. ايتقانداي-اق, فينالدىق سايىستا يران بالۋانى حادارتسەۆتى تاعى دا ۇتتى.
– ءسىزدىڭ سپورتتىق مانسابىڭىزدىڭ ەڭ جارقىن كەزەڭى – 2000 جىلى سيدنەيدە وتكەن وليمپيا ويىندارى. جاسىل قۇرلىقتاعى جارىستى جادىڭىزدا ءبىر جاڭعىرتساڭىز؟
– اۋستراليانىڭ استاناسىنان كۇمىس مەدالمەن ورالدىم. بىراق سونىڭ ءوزى قانداي بەينەتپەن كەلگەنىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلەدى. ول كەزدە 96 كگ سالماق دارەجەسىندە كۇش سىناستىم. تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىمدە الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, ازەربايجاندىق داۋت ماگومەدوۆپەن كۇرەسىپ جاتىپ, يەگىمدى وڭدىرماي جىرتىپ الدىم. قان سۋداي اقتى. مەديتسينالىق پۋنكتكە بارىپ, ونى تىكتىردىم. الەم چەمپيونى, سول جارىستىڭ ءۇش دۇركىن جۇلدەگەرى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, امەريكالىق مەلۆين دۋگلاس, پانامەريكا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, كۋبالىق ۆيلفرەد مورالەس-سۋارەسپەن كۇرەسكەندە دە جارانىڭ بەتى اشىلىپ كەتىپ, بوزكىلەم تاعى دا قانعا بويالدى. سونى كورگەن ۇلتتىق وليمپيادالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى امانشا اقباەۆتىڭ ءوزى شوشىپ كەتتى. دەنساۋلىعىڭا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەكىنشى رەت ينەمەن ناركوزسىز تىكتى. ەل نامىسى سىنعا ءتۇسىپ جاتقان تۇستا مەنىڭ وسالدىق تانىتۋعا حاقىم جوق ەدى. بارىنە شىدادىم. جارتىلاي فينالدا مارەك گارمۋلەەۆيچپەن بەلدەستىم. ول دا وسال بالۋان ەمەس-ءتى. پولشا ءاپايتوسىنىڭ الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس, قولا جۇلدەگەرى, ەۋروپانىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, ەكى مارتە ءفيناليسى دەگەن اتاعى بار. ارپالىسىپ ءجۇرىپ, گارمۋلەۆتيچتى دە جەڭدىم. الايدا فينالدا رەسەيدىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتكەن اۆاردىڭ ارلانى, الەم, قۇرلىق چەمپيونى ساعيت مۇرتازاليەۆكە ءالىم جەتپەدى.
– نەبىر مىقتىلاردى جولىڭىزدان ىعىستىرىپ, اقتىق سىنعا دەيىن جەتكەنىڭىزدە جانكۇيەرلەر «بايرامۋكوۆتى ەندى ەشكىم توقتاتا المايدى» دەگەن ويدا بولدى. بىراق بۇل باسەكەدە ۇتىلدىڭىز. نە سەبەپتى دەپ ويلايسىز؟
– ساعيت مۇرتازاليەۆپەن سول كۇنگە دەيىن ەش جولىقپاعان ەكەنمىن. نە جيىنداردا, نە جارىستاردا جولىمىز ءبىر قيىسپادى. سونىڭ كەرى اسەرى ءتيدى. قارسىلاسىمدى تولىق زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بولمادى. ونىڭ ۇستىنە, جاسىل قۇرلىققا 15 كۇن بۇرىن باردىق. بۇل تىم ەرتە. ەكى اپتادان اسا ۋاقتى بويى سيدنەيدە بوسقا سەندەلىپ جۇردىك. نەگىزى ول دۇرىس ەمەس. اكليميتيزاتسيادان ءوتىپ, جەرگىلىكتى جەردىڭ اۋا-رايىنا بەيىمدەلۋگە 8–9 تاۋلىك جەتكىلىكتى. ودان كەيىن رەاككليماتيزاتسيا باستالادى. ءبىز سونداي جاعدايعا تۇستىك. ول جاقتىڭ تاماعى دا باتپادى. ءوزىڭ ۇيرەنىپ قالعان قۇنارلى تاماقتى تويىپ ىشپەگەننەن كەيىن بويىڭداعى كۇش-قۋاتىڭ كەميدى. باسقا دا سەبەپتەر جەتەرلىك. ايتەۋىر جولىم بولىپ, كۇمىس مەدال الدىم. ال جارىسقا تاماشا بابىندا كەلگەن باس جۇلدەدەن بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر اتاقتى ماۋلەن مامىروۆ جوعارىدا ايتقان جاعدايدىڭ زاردابىن شەگىپ, جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلە المادى. باسقا بالۋاندارىمىزدىڭ بارلىعى دا سونداي جاعدايدى باسىنان كەشىردى. ارينە, وزىمنەن دە كىنا بار ەكەنىن مويىندايمىن. فينالعا شىققاننان كەيىن قورجىنىمدا كەمىندە كۇمىس مەدال بار دەپ, ءسال بوساڭسىعانىم دا وتىرىك ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇرتازاليەۆتەن ۇتىلدىم.
– 2004 جىلى ءۇشىنشى وليمپياداڭىزعا باردىڭىز. ول كەزدە 33 جاستاسىز. جۇلدەلى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنەمىن دەگەن ءۇمىت بولدى ما؟
– البەتتە. جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋدى ماقسات تۇتپاسام, عالامدىق دوداعا بارىپ نەم بار. افيناعا جاپ-جاقسى دايىندالدىم. بابىم دا جامان ەمەس ەدى. بىراق ادامنىڭ اعزاسى تەمىر ەمەس ەكەن. ەجەلگى ەللادا ەلىندە سوعان انىق كوز جەتكىزدىم. سىن ساعاتتا ەسكى جاراقاتتارىم سىر بەردى. كەزىندە تىزەمە جاساتقان وپەراتسيا, سىنعان تابانىم ءبارى قاقساپ اۋىرىپ, كەڭىنەن كوسىلۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. ونىڭ ۇستىنە, قاي جارىستا ەكەنىن بىلمەيمىن, مۇرىننىڭ دا سىنعانى انىقتالدى. ونى سول كەزدە ءبىلدىم. تىنىسىم نەگە تارىلا بەرەدى دەسەم, مۇرنىمدا اقاۋ بار ەكەن. اقىرى افينادان قۇرالاقان ورالدىم.
– ازيا چەمپيوناتىندا جەڭىس تۇعىرىنا بەس رەت كوتەرىلگەن ەكەنسىز. سونىڭ بىرەۋى التىن, بىرەۋى قولا, ۇشەۋى كۇمىس. فينالدا قاي بالۋاندارمەن جولىڭىز قيىستى؟
– ۇشەۋىندە دە يراننىڭ اپايتوستەرىنەن ۇتىلدىم. 1993 جىلى ۇلانباتىر مەن 1996 جىلى سياوشاندا راسۋل حادەمگە, 1999 جىلى تاشكەنتتە الەم چەمپيونى اليرەزا حەيداريگە جول بەردىم. ەسەسىنە 2000 جىلى ءدال سيدنەي وليمپياداسىنىڭ قارساڭىندا قىتايدىڭ گۋيلين قالاسىندا وتكەن جارىستا توپ جارىپ, ازيا چەمپيونى اتاندىم. فينالدا وزبەكستاننىڭ نامىسىن قورعاعان سولتۇستىك وسەتيانىڭ تۋماسى, ەۋروپا چەمپيونى, الەم كۋبوگى, ىزگى نيەت ويىندارى, ازيا ويىندارى, قۇرلىق بىرىنشىلىگىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جۇلدەگەرى سوسلان فراەۆتان باسىم ءتۇستىم.
– افينا وليمپياداسىنان كەيىن بوزكىلەممەن قوش ايتىستىڭىز. ودان كەيىن قانداي كاسىپپەن شۇعىلداندىڭىز؟
– العاشىندا ات سپورتىنان باپكەر بولىپ, تۇتاس ءبىر كوماندانى ءباا-گە اپاردىم. دۋبايدا 180 اتتىڭ ىشىننەن ءبىزدىڭ سايگ ۇلىك 5-ورىن الدى. سوعان ءبىر مارقايىپ قالدىق. بىرەر جىل ەركىن كۇرەستەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى, رەسپۋبليكالىق كۇرەس فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. 2016 جىلى الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندىم. قازىر قازاق سپورتىنىڭ ۇستاحاناسى سانالاتىن رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەجدىن باسقارامىن. سونىمەن قاتار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا قاراشاي-بالقار ۇلتتىق ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن قوسا اتقارامىن. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەسىمىن.
– كەزىندە الماتىنىڭ يپپودرومىن سۇرۋدەن امان الىپ قالعان ەكەنسىز. سول جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءيا, ونداي وقيعا بولعان. 2015 جىلى ء«بىر توپ بيزنەسمەن مەن باي-شونجارلار تالاي جىلعى تاريحى بار يپپودرومنىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, ونىڭ ورنىنا تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالعالى جاتىر» دەگەن اڭگىمە تارادى. اتسۇيەر قاۋىم الاڭداۋلى ەكەن. «ەندى نە ىستەيمىز؟» دەپ ولاردان مازا كەتتى. بۇل اڭگىمە ماعان دا جەتتى. ونى ەستىگەننەن كەيىن سول نىساندى قالاي دا قۇتقارىپ قالۋدى كوزدەدىم. قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ, بىردەن قالالىق اكىمشىلىككە تارتتىم. اكىم احمەتجان ەسىموۆكە جولىعىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن ايتىپ, يپپودرومنىڭ قۇندىلىعىن, ونىڭ قالا تۇرعىندارىنا قانشالىقتى قاجەت ەكەنىن تاپتىشتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىردىم. ول كىسى سوزگە كەلمەدى. قۇجاتتارعا قول قويىپ, ورىنباسارلارىنا ناقتى تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ, بارلىق ماسەلە ءبىر كۇندە شەشىلىپ, يپپودروم سۇرۋدەن امان قالدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, يسلام ءىلياس ۇلى. ءسىز باسقارىپ وتىرعان قازاق سپورتىنىڭ قارا شاڭىراعىنان چەمپيوندار كوپتەپ شىقسىن!
– ءاۋمين! سىزدەردىڭ دە نيەت-پەيىلدەرىڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن –
عالىم سۇلەيمەن,
Egemen Qazaqstan»
