ءبىرتۇتاس باعدارلاما بەتبۇرىسقا نەگىز بە؟

ساباقتان تىس ەمەس تاربيە

ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلا­ماسى تۋرالى 2023 جىلى ايتىلا باستادى. «مەملەكەت باس­شى­­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا العاش رەت ءبىلىم ۇيىم­دارى­­نا ەنگىزىلگەن ءبىرتۇتاس تار­بيە باعدارلاماسىنىڭ ماق­ساتى – جال­پىادامزاتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىن­دە تار­بيە­لەنگەن ادال ازامات قالىپتاستىرۋ», دەلىنگەن ەدى. مينيسترلىك 2 جىل بۇرىن باع­­دار­­لامانى اقىرىنداپ سى­ناق­تان وتكىزۋدى باستاعاندا ەلور­داداعى قاراپايىم مەكتەپ بۇل باس­تامانىڭ العاشقى ناتي­جە­سىن كورىپ ۇلگەرگەن ەدى. سە­بەبى ولار وسىعان ۇقساس باع­دار­لاما نەگىزىندە ءوز ۇستانىم­دارىن بەكىتىپ, ەنگىزدى. سول ءساتتى ەس­كە العان استانا قالاسى №8 مەك­تەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەك­تورى گۇلنۇر ەرسايىنقىزى ءبى­لىم ساپاسىنىڭ ارتۋى تاربيەگە تىكە­لەي تاۋەلدى ەكەنىن جەتكىزدى. 

«العاش وسى باعدارلامانى قولعا العانىمىزدا مەكتە­بىمىز­دىڭ ءبىلىم ساپاسى كوز قۋانتار­لىقتاي بولمادى. سونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزدىك, وقۋشىلاردان ساۋالناما جينادىق, باقىلاۋ جاسا­دىق. اڭداساق, ءتارتىپ ناشار, مۇعالىمنىڭ وقۋشىعا سەنىمى مەن ءوزارا قۇرمەتى تومەن, بالالاردىڭ بىزدەن جىلۋلىق سەزبەيتىنى اي­قىن كورىندى. وسىنىڭ شەشى­مىن جان-جاقتى ىزدەپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن «قۇن­دىلىققا نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ» جوباسىمەن 20 مۇعا­لىم وقىدى. ولار كەيىن باسقا ارىپتەستەرىمەن تاجى­ريبەسىن ءبولىستى. ءسويتىپ, ءوز تۇ­جىرىمدامامىزدى قالىپتاس­تىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە تاربيە جۇمىسى ساباقتان تىس ۋاقىتتا ەمەس, تۋرا ساباق ۇستىندە جۇرگىز­گەندە ناتيجەلى بولاتىنىنا كوز جەت­كىزدىك. ەڭ باستىسى, بۇگىنگى الفا, بەتا ۇرپاقتى مەيىرىم­مەن تاربيەلەۋ مەكتەپ ۇجىمىنىڭ دا, اتا-انانىڭ دا, بارىنەن ماڭىزدىسى وقۋشىلاردىڭ ىشكى جاي-كۇيىن تىنىشتاندىرىپ, وقۋ ۇلگەرىمىن جاقسارتاتىنىن دالەلدەندى. ءبىرىنشى كەزدە بالا­لار­دى جىلى شىرايمەن, ار­قاي­سى­سىنىڭ تەك جاقسى قاسيەتىن كىشكەنە اق قاعازعا جازىپ قارسى العاندا ءاردايىم كوڭىل جەتپەي ادەپسىزدىك, بۇزىقتىق كورسە­تىپ جۇرەتىن وقۋشىلاردىڭ ءوزى مەكتەپكە جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرى­لىپ كىردى, جۇرەگىنە سەنىم ۇيا­لاي باستادى», دەيدى ديرەكتور گ.ەرسايىنقىزى.

ۇيىم باسشىسىنىڭ اڭگىمە­سىن ءارى تىڭداپ, ءارى مەكتەپتى ارالاپ ءجۇرمىز. قاي سىنىپقا باس سۇققاندا دا وقۋشىلاردىڭ ۇلت­تىق كيىم كيگەنىن بايقاي­سىڭ. بۇل – ولاردىڭ كادىمگى مەكتەپ فورماسى. ليتسەي دەگەندە جاراتىلىستانۋ باعىتىندا تەرەڭدەتىپ وقىتاتىنىن, سول سەبەپتى مەكتەپتىڭ ىشىندە بيولوگيا, حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكا الەمى «سويلەپ تۇراتىن» مەكتەپ كوز الدىڭا كەلەدى عوي. ۇلتتىق قۇندىلىقتار, سونىڭ ىشىندە فولكلور, مادەنيەت قۇددى گۋمانيزم­مەن عانا بىتە قايناسقان دۇنيە سەكىلدى كورىنەدى. ۇلتى­مىز­دىڭ باي مۇراسىن تەك مەم­لە­كەتتىك, ودان قازاقتىلدى وقۋ وشاق­تارىنداعى ۇرپاعىمىز عانا ەمەس, بارلىق ۇلت وكىلى بو­يىنا ءسىڭىرىپ وسسە دەيسىڭ... سونداي سەزىم­مەن ەلورداداعى ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە باردىق.

قۇندىلىقتى سىڭىرگەن ارالاس مەكتەپ

№37 مەكتەپ-ليتسەي ديرەكتو­رىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىن­باسارى كۇلاش ەساليقىزى 3 مىڭنان اسا وقۋشىسى بار مەكتەپتە كەز كەلگەن وزگەرىستى ەنگىزۋ, جاڭا جۇيەنى ەڭسەرۋ وڭايعا سوقپايتىنىن ايتادى. دەگەنمەن كاسىبيلىك پەن اتا-انا اراسىنداعى بايلانىستى نىعاي­تۋ كوپ جۇمىستى جەڭىلدەتكەن.

ء«بىز «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسىن بىلتىر­عى وقۋ جىلىنان باستاپ قول­عا الدىق. ول كەزدە, ارينە, قيىن­دىق­تار بولدى. ويتكەنى بىزدىكى – ارالاس مەكتەپ. بىراق سول قيىن­دىقتارعا قاراماستان, ەڭ ءبىرىنشى باعدارلامانى تاربيە ۇدەرىسىنە, ودان كەيىن اقىرىنداپ وقۋ بارىسىنا ەنگىزدىك. 9 ايداعى وقۋ جىلىندا قۇندىلىقتار ءار ايعا بولىنەدى, اپتا دايەكسوزى بەرىلىپ, بۇل ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماي, پانگە ەنگىزىلىپ, تاقىرىپپەن بايلانىستىرىلىپ وتىر. مۇن­دا ۇلتىمىزدىڭ ادەبيەتى, مادە­نيەتى, ونەرى, تۇرمىسى كورىنىس تاباتىن بىركەلكى بەزەندىرۋدىڭ ءوزى قازاقى تاربيەنى وقۋشىلار­دىڭ بويىنا سىڭىرەدى. باعدارلاما­نى مەكتەپىشىلىك ءتول جوبامىز ارقى­لى ەنگىزۋىمىز جۇمىستىڭ جەمىسىن كورۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. «پايدالى 15 مينۋت» دەپ اتالاتىن جوبامىزدا بالانىڭ ساباق ۋاقىتىن ۇرلاماي, تاربيە بەرۋ­دىڭ كىلتىن تاپتىق. وسى پايدالى 15 مينۋتتا ءار سىنىپتىڭ جەتەك­شىسى ءوز وقۋشىلارىنا ءار ايدىڭ قۇندىلىعىنا ساي ينتەللەكتۋالدى ويىن ۇيىمداستىرادى», دەدى ك.ەساليقىزى.

ءدال وسى تۇستا مەكتەپ وكىلى­نەن ء«بىلىمنىڭ ناتيجەسىن ەمتيحان الىپ كورە قويامىز. ال تاربيە – وتە نازىك تاقىرىپ. ونىڭ ناتيجەسىن ءدال ولشەۋ, كورسەتكىشىن انىق كورۋ قيىن. وسى باعدارلامانىڭ ناتيجەسىن سىزدەر قالاي كورىپ وتىرسىزدار؟» دەپ سۇرادىق. سوندا №37 مەكتەپ-ليتسەي ديرەكتورى­نىڭ ورىنباسارى: «بالالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتارتىبى, مادە­نيەتى, سويلەۋ مانەرى, بىزگە, وزىنە, قۇرداستارىنا قا­رىم-قاتىناسى جاقسى جاعىنا وز­گەردى. قانداي دا ءبىر سەبەپپەن ەمەس, جاي فاكتى رەتىندە ايتايىن, مەن ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەيمىن, بۇرىن ءوزىمىز امانداسىپ, سالەمىن كۇتىپ تۇرعاندا ورىسشا جاۋاپ قايىراتىن ورىس سىنىبىنىڭ بالالارى قازىر بىزبەن ءبىرىنشى وزدەرى «سالەمەتسىز بە, قالايسىز؟» دەپ سالەمدەسەدى. ەلجىرەپ قالاسىڭ. بۇل – وسى ءسىڭىرىپ جاتقان قۇندىلىقتاردىڭ ناتيجەسى», دەپ جاۋاپ بەردى.

ۇشتىك وداقتىڭ جەتىستىگى

ءبىز ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا 10 شاقتى ءبىلىم ۇيىمىن (بالاباقشا, مەكتەپ) ارالادىق. سوندا تۇسىنگەنىمىز, اتالعان باعدار­لاما ەنگىزىلگەلى ءبىلىم ۇياسى مەن اتا-انا اراسىنداعى بايلانىس بۇرىنعىدان الدەقايدا نىعايا تۇسكەن. مۇنى اڭگىمەگە تارتقان بارلىق سپيكەرىمىزدىڭ سوزىنەن ەستىدىك. مىسالى, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا انا­لار, اكەلەر, اتالار, اجەلەر مەك­تەبى بار. بۇل باستاما اياسىن­دا وباسىندا تاربيەگە ىقپال ەتەتىن تۇلعالار كەلىپ, بالالارعا شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزىپ, قىزىق تاجىريبەسىن بولىسەدى. مىسالى, №37 مەكتەپتەگى ءار ايدىڭ ەكىنشى دۇيسەنبىسىندە وتەتىن اكەلەر ساعاتى ەرەكشە اسەر قالدىرادى. «قازىر قوعامدا اكەسىز ءوسىپ جات­قان بالا كوپ. سوندىقتان ءبىز اكەلەردى جينادىق, اكەلەر كەڭەسى وتەدى, اكەلەر اللەياسىن اشتىق. اكەلەر ساعاتىنا اكەسىز ءوسىپ جاتقان بالالارعا ومىرىنە ساباق بولارلىق اڭگىمە, وسيەت ايتۋعا شاقىرامىن. جۇمىستان ۋاقىتىن ءبولىپ كەلەدى, جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى, ءوزىنىڭ كاسىبى تۋرالى ايتادى, كەدەرگىلەردى جەڭىپ, سىناقتاردا سىنباۋ تۋرالى سىر-سۇحبات قۇرادى. بالالار اكەنى جىبەرمەي ۇزاق ۇستايتىن كەزدەرى دە بولادى», دەيدى ك.ەساليقىزى.

اتا-انامەن بايلانىستىڭ بەكىگەنىن №94 بالاباقشانىڭ ادىسكەرى گۇلبالا نۇرلانقىزى دا راستاپ وتىر. باعدارلاما ەنگى­زىل­گەلى قولعا الىنعان اكەلەر مەكتەبىندە بالالار قامشى ءورۋ­دى ۇيرەنسە, انالار شاش ءورىمى­نىڭ تۇرلەرىن كورسەتەدى, اتالار باتا جاتتاتىپ, اجەلەر ەرتەگى ايتىپ بەرەدى ەكەن. «وسى باع­دارلاما قولعا الىنعالى اتا-انا­لاردىڭ بالا تاربيەسىنە ەتەنە ارالاسا باستاعانىن بايقادىق. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالا­نىڭ نەگىزگى ارەكەتى – ويىن. ءبىز مەكتەپكە, قوعامعا بەيىمدەلگەن, قارا­پايىم ومىرگە قاجەت داع­دى­لاردى مەڭگەرگەن بالانى دايىن­داپ بەرۋىمىز كەرەك. وسى­عان وراي باعدارلاما بويىنشا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار دا بالا­لاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي ويىن, ەرتەگى, كەيىپكەر تۇرىندە ۇيىمداستىرىلادى. اتال­عان باعدارلامانى ىسكە اسىرا باستاعان ءۇش جىلدا اتا-انا, بالاباقشا, بالا دەي­تىن ۇشتىك وداق اراسىنداعى ىنتىماعىمىز ارتتى. ەكىنشىدەن, مينيسترلىك بىزگە ءبىر جىلعا دايىن جوسپاردى بەردى, وتە ىڭعاي­لى, ءار كۇنى قانداي ەرتەگى, تاقپاق, اڭگىمە, ءان, جاڭىلتپاش, جۇمباق كەرەك ەكەنىن اشىپ كورە الامىز. تۇيىندەي كەلگەندە, باعدارلاما ارقىلى ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىق­تىڭ نەگىزىن قالادىق», دەيدى گ.نۇرلانقىزى.

ءيا, بالا ەڭ الدىمەن تاربيەنى وتباسىنان الادى. سول سەبەپتى دە اتا-انانىڭ بالا ومىرىنە, ءتىپتى بالاباقشا مەن مەكتەپتەگى ومىرىنە دە بەيجاي قاراماۋى ماڭىزدى ەكەنى انىق. دەگەنمەن اتا-انا بولۋدى ومىردەن وزگە ەشكىم وقىتپايدى, بۇل رەتتە بالا­نىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا سەپتەسەتىن دەمەۋ تۇرلەرىن پە­داگوگ وقۋشىسىنىڭ وتباسىنا ءتۇسىندىرىپ وتىرسا, ناتيجە شىعارى ءسوزسىز. بۇعان جەتۋ ءۇشىن دە اتا-اناعا ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋ كەرەك. وسىعان وراي 2023 جىلى «ادال ازامات» باعدار­لاماسى اياسىندا ەلدەگى بار­لىق مەكتەپتە اتا-انالارعا پەدا­گوگيكالىق قولداۋ ورتالىقتارى ىسكە قوسىل­دى. بۇگىنگە دەيىن 1,1 ملن-نان استام اتا-انا پە­داگوگيكالىق قولداۋ كورسە­تۋ ورتالىقتارىنىڭ كومەگى­نە جۇگىنىپتى. ورتالىقتا اتا-انالارعا ارنايى دايىن­دىقتان وتكەن پەداگوگتەر مەن پسيحولوگتەر ءدارىس بەرەدى.

«اتا-انا بالا ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعاندا, بالا قولداۋ مەن سەنىمدىلىكتى سەزىنە­دى. وسىنداي سەنىمدى قارىم-قاتى­ناستان ەموتسيونالدى جاعىنان تۇراقتى, باقىتتى بالا مەن ۇيلە­سىمدى وتباسى قالىپتاسادى», دەيدى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى «وركەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇلتتىق عىلى­مي-پراكتيكالىق ينستيتۋتى» كەاق پرەزيدەنتى ەلەنا ساكەنوۆا.

ورتالىقتا ءدارىس الۋشىلار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىلگەن, ناتيجەلەرى اتا-انالاردىڭ بالالارىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتىپ وتىر. زەرتتەۋ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن اتا-انالاردىڭ 72,6% بالالارىمەن كۇندە سويلەسە باستاعانىن, 89,6% قيىندىقتارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرىپ ۇيرەنگەنىن, 78% بالانىڭ ورتاسىن جاقسى تاني تۇسكەنىن العا تارتقان. ءاربىر ەكىنشى اتا-انا تاربيەلەۋ ءتاسىلىن قايتا قاراۋعا دايىن, ال شامامەن ۇشتەن ءبىرى بالالاردىڭ وقۋ جانە مادەني دامۋىنا بەل­سەندى قاتىسۋعا داعدىلانعانىن ايتادى.