ءبىرىنشى ابايعا جۇگىنەمىز. دانامىز: «ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال!» دەيدى. بۇگىن دە ەل, مەملەكەت, قوعام, ۇجىم, وتباسى-اۋلەت بولعاننان كەيىن ءسىز بەن بىزدەن جوسپار-جوبا سۇرالادى. ماسەلە – ار الدىنداعى ەسەپتە. ابايدى «باس اقىن» دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەلدىك ىسكە قاتىستى ءبىر ويىن: «جيىلعاندار قۇر سان كوبەيتۋ ءۇشىن ەمەس, جۇمىس ىستەي بىلەتىن, جول ايتىپ, ءجون سىلتەۋگە جارايتىن ءبىلىمدى كوسەمدەر بولماق كەرەك. جالعىز قازاق حالقى ەمەس, باسقا دا جۇرتتاردىڭ دا جاي-كۇيىمەن تانىس, باسقا جۇرتتاردىڭ ىسىنەن ۇلگى تابارلىق ماعلۇماتى مول كىسىلەر بولۋعا ءتيىس. وندايلار وقىعان ادامداردان شىقپاقشى» دەپ تۇيىندەيدى. وسى پىكىر ەسەپكە قيعاش پا؟
ەكىنشى تاجىريبەگە تابان تىرەپ, بار-جوقتى تۇگەندەيمىز. ءوزىمىزدى ەستىلەر قاتارىندا كورگىمىز كەلسە, سان مەن ساپانى, جەتە مەن ءجىتىنى, ءمالىم مەن ءتالىمدى انىقتاۋىمىز شارت. مىسالى, جايقالتىپ جايلى مەكتەپتى (كەلەشەك مەكتەبى) سالىپ تاستادىق. مەملەكەت باسشىلىعى قارجىسىن تاپتى, جىگەرىن دە ايامادى. ەندى ونى ساپالاندىرۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ – مەكتەپ ۇجىمى مەن قوعامىنىڭ (اتا-انالار) مىندەتى. ايتالىق, اۆتوجول تۇزەلدى. سونىڭ ۇستىنەن الاپات توننالىق جۇك ماشينەسىن نەمەسە شىنجىر تابان تەحنيكا جۇرگىزبەۋدى قاتاڭ باقىلاعان ءجون. قالالاردا جىل سايىن ساياباق, گۇلزار ماڭايى باعالى تاستارمەن ءمارمارلانىپ جاتادى. قىستا قار تازالايتىن تەحنيكا سونى سىندىرىپ, ءبۇلدىرىپ كەتەدى. مۇنى دا قاداعالاۋ قوعامنىڭ سەرگەكتىگىنە بايلانۋى قاجەت.
وتكەن جىل سوڭىندا مەملەكەت باسشىمىز رەسمي ساپارمەن جاپونياعا باردى. يمپەراتور نارۋحيتو مەن پرەمەر-مينيستر ساناە تاكايچيدەن باستاپ, تاڭ شاپاعى ەلىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن, ىسكەر ازاماتتارىمەن, جاڭا تەحنولوگيا كوشباسشىلارىمەن كەزدەستى, كەڭەستى, شىنايى ديدارلاستى. ءسويتىپ, حالىقارالىق «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ءسامميتىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە كۇش-جىگەر جۇمسادى. كەزدەسۋ ناتيجەسى ەلىمىزگە جالپى سوماسى 3,7 ميلليارد دوللاردان اساتىن قوماقتى كەلىسىم بولىپ قايتتى. 2024 جىلى ەلارالىق ساۋدا كولەمى 2 ميلليارد دوللارعا جەتىپتى. قازاقستان جاپونيا نارىعىنا ۋران, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل, مۇناي جەتكىزسە, تاڭ شاپاعى ەلى – ۇلى دالا ەلى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ينۆەستورىنىڭ ءبىرى. وسى مەملەكەتتىڭ قازاقستانعا قۇيعان قارجىسى 8,5 ميلليارد دوللاردان اسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
قازاق ەلى پرەزيدەنتى رەسمي ساپارىن رامىزدىك نىساننان باستادى. يمپەراتور مەيدزي (قازاقشا «اعارعان بيلىك») عيباداتحاناسىنا ايالداپ, كۇنشىعىس ەلى بيلىگى دانالىعىنا قۇرمەت كورسەتتى. جاپوننىڭ 122-يمپەراتورى مۋتسۋحيتو وسى مەملەكەتتى 1867–1912 جىلدارى بيلەپ, ەلىن بيىككە كوتەرگەنى ءمالىم. ونىڭ تۇسىندا نيحون (جاپون) ۇلتى تولىق اعاردى, ەۋروپامەن تەڭەسىپ, مونارحيالىق ادىلەت ورنادى. سالىستىرا قاراساق, مۋتسۋحيتو قازاق تاريحىنداعى ەكى تۇلعانىڭ – «جەتى جارعىنى» جۇيەلەپ, ۇلتتى ۇيىستىرعان تاۋكە حان مەن وتارشىلدارعا كەتكەن جەرىمىزدى قايتارۋعا كۇش جۇمساپ, حالقىن باتىس ۇلگىسىندە اعارتۋدى ارمانداعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇتاسقانىنداي اسەر قالدىرادى.
تاريحتا «مەيدزي رەستاۆراتسياسى مەن رەفورماسى» – تايعا تاڭبا باسقانداي ۇعىم. ول جاپونيانىڭ اعارعان يمپەراتورى 1868–1889 جىلدارى ساياسي, اسكەري, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كەشەندى رەفورمالار (جالپى ءبىلىم الۋ, ساپالى اسكەر جاساقتاۋ, ونەركاسىپ پەن ترانسپورتتى دامىتۋ, كونستيتۋتسيا قابىلداۋ) جۇرگىزىپ, سيوگۋنات پەن جىك جۇيەسىن جويىپ, وتارشىلدىققا توسقاۋىل قويعانىن, ەلدى ءساتتى جاڭعىرتقانىن دالەلدەيدى.
وسى وزگەرىس اسەرى قيىرداعى قازاق ەلىنە قالاي اسەر ەتتى؟ الاش كەزەڭىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ر.مارسەك ۇلى, س.تورايعىر ۇلى, م.اۋەزوۆ, س.سادۋاقاس ۇلى, ت.ب. جاپانداعى جاپون تاجىريبەسىنە ءجىتى نازار اۋدارعانىن بايقايمىز. ولار نيحون جاستارىنىڭ ەۋروپادا كاسىبي ءبىلىم الۋىن, بەرەكە-بىرلىگى مەن ەلشىلدىگىن, ەرىك-جىگەرى مەن جاڭا تەحنولوگيانى قۇلشىنا مەڭگەرۋىن ۇلگى-ونەگە ەتتى.
جاپونيا ساپارىندا پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ: «ادام كاپيتالى – دامۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى. جاپونيا بۇل فورمۋلانىڭ دۇرىستىعىن ناقتى دالەلدەدى. ادامعا, ەڭبەككە قۇرمەت, ۇدايى جەتىلۋ, ءومىر بويى وقۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ – ءسىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ارتىقشىلىعى» دەي كەلە, قازاقستاندا تاڭ شاپاعى ەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالىن اشۋدى ۇسىندى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن جاساندى ينتەللەكت يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىپ جاتقانى بەلگىلى. 2025 جىلى استانادا «اlem.ai» حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلىپ, امەريكالىق تەحنولوگيالار بازاسىندا ەكى سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى. 2026 جىلى ونەركاسىپ, مەملەكەتتىك سەكتور, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ءبىلىم سالالارىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا «Digital Qazaqstan» ستراتەگياسىن ورىنداۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ جاھانداعى جاڭا ءۇنى. مەملەكەت باسشىسى جاپونيانىڭ وسى سالاعا جاۋاپتى تۇلعالارىمەن كەزدەسۋىندە ينتەللەكت سالاسىندا سەرىكتەستىك ورناتۋ باستاماسىن دايەكتى قولدايتىنىن جانە جاڭا پلاتفورمانى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ءىت-ستارتاپ «Astana Hub» پەن زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى مەن ەكوجۇيەسى بار «اlem.ai» ورتالىعىندا ورنالاستىرۋعا دايار ەكەنىن جەتكىزدى.
ءيا, بۇگىنگى جاڭارۋدىڭ وزەگى – زاماناۋي تەحنولوگيا. «جول مۇراتى – جەتۋ». بۇيىرسا, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, بۇل اسۋدى دا يگەرەمىز.
