فوتو: istockphoto.com
الەۋمەتتىك جەلىلەردى تۇتىنۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى
زەرتتەۋدە الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋ ءبىر مەزەتتە بىرنەشە, ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى اسەرلەردى تۋدىراتىنى كورسەتىلەدى. الدىمەن, وڭ جەلىلىك اسەر (network effect) قاراستىرىلادى. بۇل اسەرگە سايكەس, ادام بەلگىلى ءبىر ءونىمدى نەمەسە قىزمەتتى قولدانۋدان پايدا كورەدى جانە بۇل پايدا ونى قولداناتىن ادامداردىڭ سانى ارتقان سايىن ۇلعايادى. الەۋمەتتىك جەلىگە نەعۇرلىم كوپ ادام قوسىلسا, ءوزارا بايلانىس اۋقىمى كەڭەيىپ, ءاربىر قاتىسۋشى ءۇشىن ونىڭ الەۋەتتى قۇندىلىعى ارتادى.
بۇل قۇبىلىستى ۇجىمدىق ءىس-شارالارمەن سالىستىرۋعا بولادى: ادامدارمەن بىرگە كونتسەرتكە بارۋ نەمەسە ورتاق داستارقان باسىندا جينالۋ جەكە وتكىزىلگەن ۋاقىتقا قاراعاندا كوبىرەك قاناعات اكەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوزارا ارەكەت تە وسى لوگيكاعا نەگىزدەلگەن.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ تەرىس سالدارى
وڭ اسەرمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جالپى پايداسىن تومەندەتەتىن تەرىس اسەرلەر دە بار. بۇل ماسەلەگە ارنالعان بۇرىنعى زەرتتەۋلەردە (Allcott et al., 2020; Braghieri, Levy, and Makarin, 2022) الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى قولدانۋ ستۋدەنتتەردىڭ سۋبەكتيۆتى ءال-اۋقاتىنا جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنى كورسەتىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە اكادەميالىق ۇلگەرىمنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن.
تەرىس اسەرلەردىڭ ىقتيمال مەحانيزمدەرىنىڭ ءبىرى – قولايسىز الەۋمەتتىك سالىستىرۋ. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ادامدار ءوز ءومىرىن وزگەلەردىڭ يدەال بەينەلەرىمەن سالىستىرادى. سونىمەن قاتار كەڭ تارالعان تاعى ءبىر تەرىس اسەر – ۋاقىتتى كەيىنگە قالدىرۋ, ياعني پروكراستيناتسيا.
زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى جاڭالىعى – الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانبايتىن ادامدار ءۇشىن تۋىندايتىن تەرىس سىرتقى اسەرلەردى (ەكستەرناليالاردى) ەسكەرۋى. ەگەر بەلگىلى ءبىر پلاتفورما ادامنىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىندا نەگىزگى بايلانىس قۇرالىنا اينالسا, ودان باس تارتۋ سۋبەكتيۆتى پايدانىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, بۇل ەكستەرناليالار ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ قاۋپى مەن ماڭىزدى اقپاراتتى نەمەسە وقيعالاردى وتكىزىپ الۋ قورقىنىشىنان كورىنىس تابادى. ياعني ادام الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانباسا دا, ونىڭ اينالاسىنداعى ادامدار پايدالانعان جاعدايدا, ول جاناما تۇردە تەرىس اسەرگە ۇشىرايدى.
وڭ جانە تەرىس اسەرلەر ءبىر مەزەتتە ارەكەت ەتەدى جانە ءبىرىن-ءبىرى تەڭگەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جيىنتىق پايداسى ءار ادام ءۇشىن ءارتۇرلى. الايدا زەرتتەۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, كوپتەگەن رەسپوندەنتتەر ءۇشىن بۇل بالانس تەرىس بولىپ شىققان. ناقتى ايتقاندا, TikTok قولدانۋشىلارىنىڭ 33%-ى جانە Instagram قولدانۋشىلارىنىڭ 57%-ى بۇل پلاتفورمالار مۇلدە جوق الەمدە ءومىر سۇرگەندى ءجون كورەتىنىن بىلدىرگەن.
بيىل قازاقستان TikTok پلاتفورماسىندا ناعىز ترەندسەتتەرگە اينالدى
نەلىكتەن قولدانۋشىلار جەلىدەن باس تارتپايدى؟
بۇل جاعدايدا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: ەگەر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اسەرى تەرىس دەپ باعالانسا, نەگە ادامدار ولاردى پايدالانۋدى جالعاستىرا بەرەدى؟ رەسپوندەنتتەردىڭ جاۋاپتارى بۇل سۇراققا ناقتى تۇسىنىك بەرەدى.
TikTok قولدانۋشىلارىنىڭ 40%-ى جانە Instagram قولدانۋشىلارىنىڭ 76%-ى نەگىزگى سەبەپ رەتىندە «ماڭىزدى نارسەدەن قۇر قالىپ قويۋ» قورقىنىشىن اتاعان. بۇل تەرىس سىرتقى اسەرلەردىڭ نەگىزگى كورىنىسى. ەكىنشى ماڭىزدى سەبەپ – پلاتفورمالاردىڭ ويىن-ساۋىقتىق قۇندىلىعى. قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى الەۋمەتتىك جەلىلەردى بوس ۋاقىتتى وتكىزۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتقان.
قازاقستاندا بالالارعا الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلۋگە شەكتەۋ ەنگىزىلۋى مۇمكىن
ەكسپەريمەنت اقش-تاعى ءتۇرلى كوللەدجدەردە وقيتىن مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. ستۋدەنتتەر بىرنەشە سەبەپ بويىنشا تاڭدالعان. بىرىنشىدەن, ولار الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەڭ بەلسەندى قولدانۋشىلارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. ەكىنشىدەن, الدىڭعى زەرتتەۋلەردە الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋ ستۋدەنتتەر اراسىنداعى دەپرەسسيۆتى جاعدايلاردىڭ وسۋىمەن بايلانىستى ەكەنى كورسەتىلگەن. ۇشىنشىدەن, ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن كوللەدج ىشىندەگى بايلانىستار قۇرايدى.
زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە TikTok پەن Instagram تاڭدالعان, سەبەبى بۇل پلاتفورمالار سۋبەكتيۆتى ءال-اۋقاتقا اسەرى تۇرعىسىنان ەڭ كوپ تالقىلاناتىن جەلىلەردىڭ قاتارىندا.
ەكسپەريمەنتتىڭ ماقساتى – ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ءتورت اپتاعا باس تارتۋ ءۇشىن قانداي وتەماقىعا كەلىسەتىنىن ءارتۇرلى جاعدايلاردا انىقتاۋ بولدى. قاتىسۋشىلاردىڭ تاپسىرمانى ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اككاۋنتتار تەكسەرىلىپ, قولدانۋ ستاتيستيكاسىنىڭ سكرينشوتتارى تالاپ ەتىلدى.
ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن باعالاۋ
العاشقى كەزەڭدە ستۋدەنتتەردەن ەگەر وزگەلەر الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانا بەرەتىن بولسا, وزدەرى ودان باس تارتۋ ءۇشىن قانداي وتەماقى قاجەت ەكەنىن سۇرادى. ناتيجەسىندە, ورتا ەسەپپەن TikTok ءۇشىن 55 دوللار, Instagram ءۇشىن 47 دوللار تالاپ ەتىلدى.
ەكىنشى كەزەڭدە جاعداي وزگەرتىلدى: ەگەر كوللەدجدەگى وزگە ستۋدەنتتەر دە قاتارىنان اككاۋنتتارىن وشىرەتىن بولسا, قاتىسۋشىلار قانداي وتەماقىعا كەلىسەتىنىن كورسەتتى. بۇل جاعدايدا ورتاشا سوما TikTok ءۇشىن 39 دوللاردى, Instagram ءۇشىن 37 دوللاردى قۇرادى. بۇل ايىرماشىلىق وڭ جەلىلىك اسەردىڭ كولەمىن كورسەتەدى.
ءۇشىنشى كەزەڭدە ءبىر كەزدەيسوق تاڭدالعان قاتىسۋشىعا بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ اككاۋنتىن ساقتاپ قالۋ نەمەسە بارلىعىن, سونىڭ ىشىندە ءوزىن دە, ءوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ۇسىنىلدى. بۇل كەزەڭدە كوپتەگەن قاتىسۋشىلار سىياقىدان باس تارتىپ, اككاۋنتتاردى تولىق دەاكتيۆاتسيالاۋدى تاڭدادى. ورتا ەسەپپەن ولار TikTok ءۇشىن 24 دوللاردان, Instagram ءۇشىن 6 دوللاردان باس تارتۋعا دايىن بولدى. بۇل كەزەڭنىڭ ناتيجەلەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋدىڭ ورتاشا پايدالىعى تەرىس ەكەنىن كورسەتتى. قاتىسۋشىلار تەك وزدەرى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل كوللەدج ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ وشىرىلگەنىن قالاعان.
وسى دەرەكتەر نەگىزىندە الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانبايتىن, بىراق ونى قولداناتىن ورتادا قالعان ادامدار ءۇشىن تۋىندايتىن تەرىس سىرتقى اسەردىڭ كولەمى ەسەپتەلدى. بۇل كورسەتكىش TikTok ءۇشىن - 79 دوللاردى, Instagram ءۇشىن - 53 دوللاردى قۇرادى.
وسى جاعدايدى زەرتتەۋشىلەر «الەۋمەتتىك جەلى تۇزاعى» دەپ سيپاتتايدى. ونىڭ ءمانى مىنادا: بارلىعى الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانباسا, جيىنتىق ناتيجە جاقسىراق بولار ەدى. الايدا كوپشىلىك قولدانعان جاعدايدا, جەكە ادامنىڭ ودان باس تارتۋى سۋبەكتيۆتى تۇرعىدان ودان دا ۇلكەن شىعىن اكەلەدى.
زەرتتەۋ الەۋمەتتىك جەلىلەردى تۇتىنۋ ءاردايىم وڭ پايدا بەرەدى دەگەن ءداستۇرلى كوزقاراسقا كۇمان كەلتىرەدى. كەيبىر جاعدايلاردا تۇتىنۋ پايدا اكەلمەيدى, تەك بالاما نۇسقالارمەن سالىستىرعاندا ەڭ از زياندى تاڭداۋ رەتىندە كورىنەدى. اۆتورلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل لوگيكانى الەۋمەتتىك نورمالارمەن بايلانىستى باسقا قۇبىلىستارعا دا قولدانۋعا بولادى. مىسالى, قارجىلىق تۇرعىدان اۋىر بولسا دا, قوعامداعى كۇتىلىمدەرگە بايلانىستى وتكىزىلەتىن سالتاناتتى تويلاردان باس تارتۋ جەكە ادام ءۇشىن ءالى دە ءتيىمسىز شەشىم بولىپ قالۋى مۇمكىن.
وسىلايشا, الەۋمەتتىك جەلىلەر قازىرگى جاعدايدا تەك تەحنولوگيالىق ءونىم ەمەس, الەۋمەتتىك ءوزارا تاۋەلدىلىكتەر جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.
