تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىندا «تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارى: وتكەنگە تاعزىم, بولاشاققا امانات» تاقىرىبىندا وتكەن كونفەرەنتسياعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشىلار وداعىنىڭ وكىلدەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, عالىمدار, پەداگوگتەر, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيادا عالىمدار سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ, ۇلى اقىن اباي ءىلىمىن, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىن, زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ پەن داڭقتى قولباسشى, جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن زەرتتەگەن مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن تاريحي ماقالالارىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ, پرەزيدەنتتىڭ ىشكى ساياسات ماسەلەلەرى جانە كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى كومەكشىسى ارمان قىرىقباەۆتىڭ جانە بىرقاتار وبلىس اكىمدەرىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتتارى وقىلدى.
جيىندا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ورازالى سابدەن مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ابايدى عىلىمي تۇرعىدا تانىتقان ەڭبەگىنە توقتالىپ, بىرقاتار ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ورتاعا سالدى. «ابايدى تانىتقان ەكى ادام دەسەك, ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ ادەبي تۇرعىدا, ەكىنشىسى – مەكەمتاس مىرحازمەت ۇلى عىلىمي تۇرعىدا تانىتتى. مينيسترلىك مەكەمتاستانۋ يدەياسىن قولداپ, قارجى بولەتىن بولسا, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋ بويىنشا دوكتورلىق قورعالۋعا ءتيىس. اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ابايدى بالدىرعاندارعا بالاباقشادان باستاپ ۇيرەتۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدىم. ۇلى اباي: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا» دەيدى. سوندا ەلدەن بولەك «تولىق ادام» بولاسىڭ. وسى ورايدا, ابايتانۋ, مەكەمتاستانۋدى مەكتەپتە وقىتۋ, فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار وتكىزۋ قاجەت. ياعني تۇرار رىسقۇلوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, شەرحان مۇرتازا, مارحابات بايعۇت سىندى تۇلعالاردى تانۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ تۇلكىباستان باستالۋعا ءتيىس», دەدى اكادەميك ورازالى سابدەن. ال قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا عالىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە «ياساۋيتانۋ» اتتى ارنايى كۋرس وقۋدى العاش قولعا الۋعا, ياساۋي ءىلىمى مەن مۇراسىن زەرتتەيتىن عىلىمي زەرتحانا, كەيىننەن ورتالىق اشۋعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق عالىمدار «ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى م.مىرزاحمەت ۇلى زەرتتەۋلەرىندە», «ابايتانۋشى عۇلاما», «مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى جانە ابايدىڭ ادامگەرشىلىك ءىلىمى», «مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى جانە ابايتانۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى», «ۇستاز» تاقىرىپتارىندا تاعىلىمى تەرەڭ باياندامالار جاسادى. «كونفەرەنتسيادا عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى جان-جاقتى ايتىلىپ, عىلىمي باعالار بەرىلدى. عالىم اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وسىنداي باسقوسۋلار ءجيى وتكىزىلۋ قاجەت دەپ بىلەمىن», دەدى كونفەرەنتسيانى جۇرگىزىپ وتىرعان شەرحان مۇرتازا اتىنداعى حالىقارالىق تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماحمەتعالي سارىبەكوۆ. جيىندى ساياسي عىلىمدار دوكتورى, شەرحان مۇرتازا اتىنداعى قايىرىمدىلىق قوردىڭ توراعاسى قايرات ايتباي قورىتىندىلادى.
سونداي-اق كونفەرەنتسيا اياسىندا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى شىعارعان قوس كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. زاڭعار عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «تولىق ادام ءىلىمى» اتتى زەرتتەۋلەرى ەنگەن كىتاپتا ابايدىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارىنا تالداۋلار جاسالىپ, شىعىس مادەنيەتىنە قارىم-قاتىناسى عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەنگەن. ال ج.شويىنبەتتىڭ «مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى – اباي جولىمەن» اتتى جيناعى عالىمنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي شىعارماشىلىق جولىن زەرتتەگەن ابايتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن قۇراستىرىلعان. ايتا كەتەرلىگى عالىمنىڭ شاكىرتتەرى اتالعان كىتاپتاردى ءوز قارجىسىنا شىعارىپ, وسىلايشا ۇستازعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن بىلدىرگەن.
عالىم مۇرات مەكەمتاس ۇلى اكەسى تۋرالى ەستەلىك ايتىپ, رەسمي قۇجاتتا تۋعان جىلى «1930 جىل» دەپ جازىلعانىمەن كەمەڭگەر تۇلعا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى 1928 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن, مۇسىلمانشا جىل ساناۋ بويىنشا ابزال دا ابىز عالىم دۇنيەدەن 100-گە قاراعان شاعىندا قايتقانىن, عاسىر جاساعان عۇلامانىڭ عيبراتتى عۇمىرى كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەكەنىن, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى وسيەتى بويىنشا سۇيەگى كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى دە كيەلى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تۇركىباسى توپىراعىنداعى شىلتوبە (شولتوبە) قورىمىنا قويىلعانىن, سونداي-اق عالىمنىڭ اماناتىمەن ابايدىڭ «ادىلەت پەن اقىلعا سىناتىپ كورگەن-بىلگەنىن, بىلدىرەر الىس, جاقىنعا سولاردىڭ سويلە دەگەنىن» دەگەن ولەڭ جولدارى زيراتىنا قويىلعان تاسقا ويىپ جازىلعانىن ايتتى. تۇركىباسى تورىندەگى تاريحى تەرەڭ قورىم بۇگىندە «شىلتوبە – مەكەمتاس بيىگى» دەپ اتالادى.
ايتا كەتەلىك, شولتوبە قورىمى جونىندە دەرەكتەر V–VIII عاسىرلاردان باستالادى. مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى شولتوبە قورىمىنا «شىلتوبە» دەپ دۇرىس ءارى تاريحي اتاۋدىڭ قايتارىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. ء«شىل» پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «قىرىق» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وسىدان قازاقتا: «شىلدەحانا», «شىلدە ايى – 40 كۇن» دەگەن ۇعىمدار شىققان. ياعني مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ء«شىل, شىلتەن» ماعىنالارىن تەرەڭىنەن زەرتتەپ-زەردەلەپ, ۇعىمىن ايقىندادى.
تاعىلىمدىق ءىس-شارا سوڭىندا «شىلتوبە – مەكەمتاس بيىگى» تاعزىم كەشەنىندە عالىمنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اۋدان ورتالىعى ت.رىسقۇلوۆ اۋىلىندا اس بەرىلدى.
تۇركىستان وبلىسى
