وشپەس داڭق • 18 جەلتوقسان, 2025

قوس «قىزىل جۇلدىزدى» مايدانگەر

10 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بەيبىت ءومىر جولىندا قاسىرەتتى قىرعىننىڭ وت-جالىنىن كەشكەن ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى – نۇرتاي ءاليمانوۆ.

قوس «قىزىل جۇلدىزدى» مايدانگەر

نۇرتاي ءاليمانوۆ 1905 جىلى قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانى, سارىوبالى اۋىلىندا قارادوڭ دەگەن جەردە تۋعان. اتا-اناسىنان بەس جاسىندا جەتىم قالعان. كەڭەس وكىمەتى ورناعاندا ءوز بەتىمەن ساۋات اشىپ, شارۋاشىلىق جۇمىسىنا ەتەنە ارالاسقان. 1922 جىلعى تۇرار رىسقۇلوۆ ۇيىم­داس­تىر­عان اشتارعا كومەك قورىنىڭ اۋىلداعى باسقارماسى رەتىندە تارىققان اعايىنعا كوپ كومەك كور­سەتەدى. ەل ءىشى دۇربەلەڭگە تولى 30-جىلدارى فەرما مەڭگەرۋ­شى­سى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.

1942  جىلى  قارقارالى  اۋداندىق اسكەري ءبولىمىنىڭ شاقىرتۋىمەن سوعىسقا اتتانادى. 109-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 602-اتقىشتار پولكى قۇرامىندا مايدانعا كىرەدى. 1448-ەۆاكۋاتسيالىق گوسپيتالعا جارالانىپ تۇسكەنى تۋرالى دەرەك, قىزىل اسكەردىڭ كارتوتەكاسى ساقتالعان. 1944 جىلعى ناۋرىزدا 87-ەۆاكۋاتسيالىق گوسپيتالدىڭ اسكەري ىرىكتەۋ پۋنكتىنەن لەنين­گراد قالاسىنا جىبەرىلەدى. جالپى, بۇل سوعىسقا ءبىر اۋلەتتەن جەتى بىردەي ازامات قاتىسىپ, التاۋى امان-ەسەن ەلگە ورالادى. اتاپ ايت­قاندا, نۇرتاي ءاليمانوۆ, ىنىلەرى جاقان يگىلىكوۆ, مىقتىباي مۇساتاەۆ, دوكەي مۇساتاەۆ, ءىلياس اۋانوۆ, قاپان ىسقاقوۆ, قالياسقار يگىلىكوۆ. رەسەيدىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان «حالىق ەرلىگى» سايتىندا ن.ءاليمانوۆ تۋرا­لى مىناداي دەرەك كەلتىرىلەدى:

«نۇرتاي ءاليمانوۆ – گۆارديا كىشى لەيتەنانتى. لەنين وردەندى كراسنوسەلسكي قىزىل تۋلى 45-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 131-پولكىندا پۋلەمەتشى بولعان. 1944 جىلعى 6 مامىر كۇنى ەسكى الاكول اۋدا­نىندا بولعان شايقاستا قىزىل اسكەرلەردى جاۋعا قارسى شابۋىلعا كوتەرىپ, ۇلگى كورسەتتى. ءوزى پۋلەمەتىمەن جاۋدىڭ ءتورت اتۋ نۇكتەسىن جويدى. سول ارقىلى مايدانداس جولداستارىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ, بولىمشەنىڭ الدىنا قويعان مىندەتىن كوپ شىعىنسىز اتقارۋىنا جول اشتى. وسى ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى».

نۇرتاي ءاليمانوۆ سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز», جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ», ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەندەرىمەن, «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن, كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالمەن ماراپاتتالعان.

مايدانگەر 1944 جىلى 26 ناۋرىزدا اسكەر قاتارىنان بوساتىلعان. تۋعان جەرگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ بەيبىت ومىرگە بەلسەنە ارالاسادى. فەرما باستىعى, كەيىن قويما مەڭگەرۋشىسى مىندەتتەرىن اتقارادى. سوعىستان سوڭ تۇرالاپ قالعان حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە, اۋىلدى وركەندەتۋگە لايىقتى ۇلەس قوسادى. ەل ىشىندە ادالدىعىمەن, ادىلدىگىمەن, كول­گىر­لىككە توزبەيتىندىگىمەن, شىن­شىل­دىعىمەن بەدەلگە, قۇر­مەت­كە يە بولعان. اۋىل مەكتە­بىن­­دەگى مەموريالدىق تاقتادا سۋرەتى, ءومىر جولى بەدەرلەنگەن. جىل سايىن جەڭىس كۇنى مەرەكەسىنە وراي, سوعىس ارداگەرلەرى قاتارىندا ءومىربايانى كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە رەتىندە اڭگىمەلەنىپ وتىرادى.

تۋعان ەلىمەن تىعىز بايلانىستا ءومىر ءسۇرىپ, تىنىس-تىرشىلىگىنە بار ىقى­لاسىمەن ارالاسقان اپتال ازامات وتباسىندا اسىل جار, ارداق­تى اكە دە بولا ءبىلدى. ومىرلىك جارى, 100 جاسقا جاقىنداپ بارىپ دۇنيە سالعان ءماريا انا ەكەۋى ءتورت ۇل, ءبىر قىز بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. بالا­لا­رىنىڭ ءبارى اتا-انانىڭ ءتالىمدى تاربيە­سىنە ساي, ەستى-باستى, ەر نامىستى بولىپ ءوستى. ولاردان تارا­عان ۇرپاقتارى بۇگىندە قاراعاندى, بالقاش قالالارىندا تۇرا­دى.

مايدانگەر 1971 جىلى باقيعا وزدى. سارىوبالى اۋىلى قىزىلجال دەگەن جەرگە, اتا-بابا قورىمىنا جەرلەندى. سۇراپىل سوعىستا جاۋعا قارسى كۇرەسكەن ءاربىر ارداگەردىڭ ءومىرى – تاريحتىڭ ءبىر پاراعى, ەرلىككە تولى تاعدىر. سول تۇرعىدا ن.ءاليمانوۆ سىندى مايدانگەر, ارداگەرلەردىڭ اسىل رۋحىن ارداقتاپ, قۇرمەت كورسەتە بەرۋ ەلدىڭ رۋحاني كەمەل­دى­گىن تانىتادى. ارداگەردىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, ول – وتكەننىڭ اماناتى, بۇگىننىڭ ابىرويى, بولاشاقتىڭ ۇلگىسى. 

سوڭعى جاڭالىقتار