بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسىن توقتاتپاعان...
ءبىر قىزىعى, وتكەندە عانا بىرنەشە مەملەكەت باسشىسى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتى بەيبىتشىلىك سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنعان ەدى. بىراق ناتيجە باسقاشا بولىپ, ۆەنەسۋەلالىق ساياساتكەر ماريا ماچادونىڭ باعى جاندى. اتالعان سىيلىق وعان «ۆەنەسۋەلا حالقىنىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتارىن ىلگەرىلەتۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن جانە ديكتاتۋرادان دەموكراتياعا ءادىل دە بەيبىت كوشۋگە دەگەن باستاماشىلىق ءرولى ءۇشىن» بەرىلدى.
ال جاقىندا ايگىلى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتى ەلىمىزدەگى «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى بەيبىتشىلىك سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. باستامانى پارتيا توراعاسى ازاماتحان ءامىرتاي كوتەرىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلەسى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋعا ءتيىس. اقىننىڭ «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى اياسىنداعى ەرەن ەڭبەگى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعانى بەلگىلى. تارقاتىپ ايتساق, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە تاعى ءتورت ءىرى يادرولىق پوليگون (سونىڭ ىشىندە نەۆادا پوليگونى دا) جابىلعان. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, پارتيا وكىلدەرى نوبەل كوميتەتىنە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇمىتكەرلەر قاتارىندا قاراستىرۋ جونىندە رەسمي ءوتىنىش جولدادى.
ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن حاكىم ابايدىڭ تاعىلىمىنا توقتالساق, بۇل – ءبىزدىڭ ۇلت ءۇشىن, قوعام ءۇشىن ايتارلىقتاي جاقسى باستاما. بىرىنشىدەن, ولجاس سۇلەيمەنوۆ دۇنيەجۇزىندەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ەرەكشە ۇلەس قوستى. وتارشىل ساياساتتىڭ سالقىنى تيگەن تۋعان حالقىنىڭ كەلەشەگى مەن تاعدىرىنا ول ەرتە باستان الاڭدادى. جەرىنىڭ تابيعاتى مەن ەل-جۇرتىن قورعاۋ جولىندا قاراقان باسىن بايگەگە تىگىپ, تۋعان ەلى الدىندا ازاماتتىق پارىزىن وتەي الدى. ەكىنشىدەن, باستاعان قوزعالىسى كوپ وتپەي ناتيجە بەرىپ, نەۆادا پوليگونى جۇمىسىن توقتاتتى.
استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەتى توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ بۇل باستاما تۋرالى بىلاي دەيدى: «80-جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستاندا جالپىۇلتتىق سيپات العان ءۇش قوعامدىق ۇيىم قۇرىلدى. ولار – مادەنيەتتە قازاق ءتىلى قوعامى, ساياساتتا «ازات» جانە ەكولوگيالىق باعىتتاعى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى. بۇل قوزعالىس ءوزى قۇرىلۋىمەن قاتار قازاقستاننىڭ كوپ ايماعىندا ءتۇرلى قوزعالىستىڭ قۇرىلۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزدى. وسى ءۇش قوعامدىق ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى ءبىزدىڭ ۇلت ءوز ءىسىن ءوزى مەڭگەرۋگە دايىندىعىنىڭ, ەگەمەندىككە دايىن ەكەندىگىنىڭ جانە تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىنىڭ دا جارقىن دالەلى ەدى. تالاي جىلدار تۇمشالانىپ كەلگەن ازاماتتىق سەزىمنىڭ ويانۋىنا قايتا قۇرۋ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىندىك تۋدى. بۇرىن ءوز ويىن اشىق ايتا الماعان جانە بويىنداعى كۇش-قۋاتىن قوعامدىق-ساياسي باعىتتا جۇمساي الماي, قاعاجۋ كورگەن ازاماتتار وسى قوزعالىستار اياسىندا جاڭاشا باعىتتا بەلسەندىلىك كورسەتە باستادى. مەن سوندا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, وبلىستىق ۇيىمىن قۇرۋعا, سونىمەن قاتار « ۇلىتاۋ» قوزعالىسىنىڭ باسشىسى رەتىندە ماقساتتارى ۇندەس بولعاندىقتان, «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ جەزقازعان وبلىستىق بولىمشەسىن دە باسقاردىم. ءبىز «نەۆادا-سەمەي» ۇيىمداستىرعان مازمۇنى اۋقىمدى شارالارعا قاتىستىق. سونىڭ ءبىرازى ەرەكشە اسەرلى جانە تەرەڭ تاعىلىمدى بولدى. مىسالى, سارىاعاشتان باستاپ قاراۋىلعا دەيىن بەيبىتشىلىك مارشى ۇيىمداستىرىلدى. ءاربىر ەلدى مەكەنگە ءبىر-ەكى شاقىرىم قالعان تۇستا جاياۋلاپ, جولدىڭ بويىنداعى اۋىلداردى ارالاپ شىقتىق. بۇعان جۇزدەگەن مىڭ ادام قاتىسىپ, قوعامداعى ازاماتتىق سەزىمنىڭ ويانۋىنا سەرپىن بەردى. ءوزىنىڭ ماقساتىنا ساي الەمدەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە, ەكى قارسىلاس دەرجاۆانىڭ بىرىندە وسىنداي جۇزدەگەن ازاماتتىڭ بوي كورسەتۋى جاھاندىق تەكەتىرەس دەڭگەيىن السىرەتۋگە دە ىقپال ەتتى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى, ءبىر جاعىنان, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, زياندى سىناقتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا كۇرەس جۇرگىزدى, ەكىنشى جاعىنان, كەڭ ماعىناسىندا جاھاندىق اۋقىمدا بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ جاڭا فورماسىنا اينالدى. توتاليتارلىق جۇيەدە ءومىر سۇرگەن قوعامعا ازاماتتىق كۇرەستىڭ نەگىزى بولا ءبىلدى. بۇگىندە ءبىز يادرولىق سىناقتاردىڭ, يادرولىق تەحنولوگيانىڭ توقتاتىلعانىن الەمدىك ساياساتتىڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە قابىلداۋعا بويىمىز ۇيرەندى. بىراق وسى نەۆادا, سەمەي پوليگوندارى جابىلعانعا دەيىن قانداي احۋال بولعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ەكى الىپ دەرجاۆا جانە باسقا دا يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر وقتىن-وقتىن سىناقتار جۇرگىزەتىن. ال قازاقستاندا 1949–1961 جىلدار اراسىندا جارىلىستار تەك جەر بەتىندە وتەتىن. ياعني ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ءبىر بولىگى شىن مانىندە تاجىريبە ءۇشىن سول وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سەكىلدى كۇي كەشتى. ول زەرتتەۋلەر ادامعا يادرولىق قارۋ اسەرىنىڭ ستاتيستيكالىق ماعلۇماتى ەسەبىندە پايدالانىلدى. بۇل اقپارات قۇپيا ساقتالدى. ولجاس ومار ۇلى بولسا, العاش ۇندەۋ تاستاپ, حالىققا ونىڭ قاتەرىن اشىق ايتتى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى سىناقتاردىڭ قاتەرىن دە بىلگەن جوق.
«نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ باسىندا ولجاس ومار ۇلى تۇرۋىنىڭ دا ءبىر زاڭدىلىعى بار سەكىلدى. سەبەبى ول سول ۋاقىتتاعى حالىقتىڭ مۇڭىن جەتكىزگەن كوشباسشى, ءوزى فيلوسوف-اقىن ەدى. ەكىنشى جاعىنان قاراساڭ, پوەزياسىندا ادامزاتتىڭ بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگى ايقىن سەزىلىپ تۇردى. سول سەبەپتەن دە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلۋى وتە ورىندى دەپ سانايمىن. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بەيبىتشىلىككە ۇمتىلۋىنىڭ دا جارقىن كورىنىسى. يادرولىق سىناقتاردان, قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەن, تالاي سوعىستا باتىرلارى جاۋمەن شايقاسىپ, قازا تاپقان حالىق الەمدە ەكەۋ بولسا, سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاق. ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسى, بەيبىت ساياساتتى قولداۋى الەمدىك ساحنادا بيىك دەڭگەيدە تانىلۋعا, مويىندالۋعا ءتيىس».
نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ ءرولى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون شىعار. الفرەد نوبەل ءوز وسيەتىندە بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان تۇلعالار مەن ۇيىمداردى ماراپاتتاۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان. تاريحي تۇرعىدا بۇل سىيلىق ارنالانىپ, دەموكراتيا, ادام قۇقى, گۋمانيتارلىق كومەك جانە قارۋدى باقىلاۋ سياقتى بەيبىتشىلىككە قاتىستى كەڭ اۋقىمدى سالالاردى قامتي باستادى. اتالعان سىيلىقتىڭ باستى شارتتارىن وقىپ كورسەڭىز, ولجاس ومار ۇلىنىڭ ەڭبەگى «قارۋدى باقىلاۋ جانە قارۋسىزدانۋ: قارۋدى قىسقارتۋ جانە يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەر» دەگەن تارماعىنا ساي كەلىپ تۇر.
ادامزاتتى اپوكاليپسيستەن قۇتقارۋ يدەياسىن ۇسىندى
قىرعىزستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, توقتوعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, گەنريح سەنكەۆيچ (نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى) اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي ماراپاتتىڭ يەگەرى سۇلتان راەۆ اتاقتى ولجاس سۇلەيمەنوۆتى گۋمانيزمنىڭ سيمۆولى دەپ تانيدى. «دۇنيەنى رۋح كۇشىمەن, اسقاق قايسارلىعىمەن, جان-جۇرەگىمەن تانىعان ولجاس سۇلەيمەنوۆ – بۇكىل قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى. وي الىپتارى قاتارىنداعى ول – جىرىمەن دۇنيەنى وزگەرتكەن, سوزىمەن الەمدى جاڭعىرتقان, ۇلتتىق نامىستى, ماقتانىشتى, دۇنيەتانىمدى, سەزىمدى, جىگەردى ءدۇر سىلكىندىرىپ وياتقان ءححى عاسىردىڭ ۇلى تۇلعاسى. ونىڭ ەسىمى شىندىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ, ادامزاتتىق رۋحانياتتىڭ سيمۆولى رەتىندە تاريح بەتتەرىنە التىن ارىپپەن جازىلدى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى جەر-جاھاندى شارپىعان الاپات قاتەرگە قارسى تۇرىپ, ادامزاتتى يادرولىق اپاتتان امان ساقتاپ قالدى. ادامزاتتى وسى اپوكاليپسيستەن قورعاۋ يدەياسىن تۋ ەتىپ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ – ادامي ميسسياسىن, پلانەتارلىق بيىك دەڭگەيىن ايقىن كورسەتكەن بىرەگەي تۇلعا.
70-جىلدارى «ازيا» كىتابى ارقىلى تاريحي اقيقاتتى, شىندىقتى ايتۋ جولىندا عۇمىرىن بايگەگە تىگىپ, سول كەزدەگى توتاليتارلىق جۇيەگە اشىق قارسى شىققان ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەكەنىن تاريح ەشقاشان ۇمىتپايدى. ول وتاندى, جەردى, ەلدى ءسۇيۋدىڭ ەتالونى رەتىندە بارشا ۇرپاققا اسقاق وتانشىلدىقتىڭ, ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ – ءبىر ءداۋىر, ال ءداۋىر دەگەنىمىز – ولجاس سۇلەيمەنوۆ. ءبىز ونى ادامدىق, اقىندىق, رۋحاني ەرلىگى ارقىلى تالاي بۋىندى ۇلى اپاتتان قورعاپ قالعان عاسىردىڭ دانكوسى دەر ەدىك. ول جۇرەگىنىڭ جارىعىن, نۇرىن ادامزاتقا ارنادى.
بۇگىندە بۇكىل ادامزات ونى الەمدىك نوبەل سىيلىعىنىڭ بەيبىتشىلىك اتالىمىنا ۇسىنىپ وتىر. بۇل ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن تاريحي قۇرمەت, تاريحي باعا, تاريحي شىندىق دەپ بىلەمىز. ولجاس سۇلەيمەنوۆ – بەيبىتشىلىكتىڭ رۋحاني ەلشىسى!», دەيدى ول تەبىرەنىپ.
2021 جىلعى نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعىن ء«سوز بوستاندىعىن قورعاۋداعى كۇش-جىگەرى ءۇشىن» جۋرناليستەر ماريا رەسسا (فيليپپين) مەن دميتري مۋراتوۆ (رەسەي) الدى. سونىمەن قاتار بۇل ماراپاتتىڭ بەدەلدى لاۋرەاتتارى وتە كوپ. مىسالى, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وباما 2009 جىلى «حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن حالىقارالىق ديپلوماتيانى نىعايتۋداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن» يەلەندى. جۋرناليستىك زەرتتەۋ ءۇشىن اتالعان سىيلىق قالاي بەرىلەتىنى تۋرالى دا ىزدەنىپ كوردىك. سىيلىقتىڭ شارتى بويىنشا جەكە ادامدار بەيبىتشىلىك سىيلىعىنا ۇمىتكەر ۇسىنا الادى, بىراق ءوزىڭىزدى ۇسىنا المايسىز. ۇسىنۋعا قۇقىلى تۇلعالارعا ۇلتتىق ۇكىمەت مۇشەلەرى, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ۇيىمدارىنىڭ لاۋازىم يەلەرى, ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورلارى, بۇرىنعى لاۋرەاتتار جاتادى.
قالاي دەسەك تە, قازاق اقىنى, بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعا ولجاس سۇلەيمەنوۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ باستاماسى – ارينە وڭ قادام. «جولعا شىق, جول ءوزى اپارادى» دەگەن ءرۋميدىڭ سوزىمەن ايتساق, ءبىر جاقسى قادامنىڭ ءوزى كوپتەگەن جەتىستىككە جول اشادى. ءبىر كۇنى ولجاس ومار ۇلى ستوكگولمدەگى ۇلكەن ساحنادا نوبەلدىك ءدارىسىن وقىپ تۇرماسىنا كىم كەپىل؟
