وتاندىق توقىما ونىمدەرى باسەكەگە قابىلەتتى مە؟

ماقتانىڭ وتانى – وڭتۇستىك دەپ جاتامىز. سول ءۇشىن وڭىرىمىزدە توقىما كلاستەرىن قالىپتاستىردىق. الايدا, نەگە بازارلاردا ءبىزدىڭ فابريكالاردا تىگىلگەن كيىمدەر جوق؟ ساۋدا قاتارلارىندا كورشى قىتاي مەن قىرعىزستاننان اكەلىنگەن تاۋارلار قاپتاپ تۇر. توقىما سالاسىن كوتەرەمىز دەگەنىمىزگە قانشا ۋاقىت بولدى. نە سەبەپتى جاعداي ءالى وزگەرمەي وتىر؟ وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا ءبىرتالاي جىلدان بەرى تەر توگىپ جۇرگەن بەلگىلى كاسىپكەر «گاۋحار» تىگىن فابريكاسى» جشس ديرەكتورى ءانيپا حالباەۆادان سۇراعان ەدىك. – شىندىعىن ايتايىن, توقىما ءوندىرىسىنىڭ دامۋى وڭىرىمىزدە كەنجەلەپ قالدى, – دەدى كاسىپكەر. – بىراق, سالانى وركەندەتۋگە باسشىلىق تاراپى بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر. كيىمدەر بۇگىنگى تاڭدا نەگىزىنەن قىتاي مەن تۇركيادان كەلەدى. بۇرىن كەرەمەت فابريكالارىمىز بولاتىن. وندا تىگىلگەن كيىمدەر ءتىپتى شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن. مىسالى, «ۆوسحود» فابريكاسىنىڭ كوستيۋم-شالبارى شىمكەنتتىڭ برەندى ەدى. راس, قازىر جاڭادان اشىلعان فاب­ريكالار بارشىلىق. الايدا, شى­عارىپ جاتقان ونىمدەرىن ەش ­جەردە كورمەيمىز. تاعى ءبىر كەمشىلىگىمىز, تىگىن فابريكالارى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستا جۇمىس ىستەمەيدى. تاجىريبە الماسۋ دەگەن جوق. سودان كەيىن, مويىنداۋ كەرەك, بۇگىنگى تاڭدا حالىققا ارناپ كيىم تىگىپ جاتقان فابريكا جوقتىڭ قاسى. ءبارى مەملەكەتتىك تاپسىرىستا وتىرعاندار. تەك مەكتەپ وقۋشىلارىن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن, قۇقىق, كەدەن جانە تەمىرجول سالاسىندا ىستەيتىن مامانداردى كيىندىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىزمەتتىك كيىمدەردى تىگۋمەن عانا شەكتەلۋدە. فابريكالاردىڭ حالىققا ارناپ كيىمدەر تىگۋى ءۇشىن الدىمەن ولاردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سەبەبى, توقىما سالاسىن وركەندەتپەي تۇرعان قيىندىقتىڭ ءبىرى – شيكىزات جەتىسپەۋشىلىگى. ياعني, بىزگە ساپالى ماتالار مەن توقىما جىپتەرى قاجەت. كاسىپكەردىڭ «فابريكالار بارشىلىق, بىراق ونىمدەرىن كور­­­مەيمىز» دەگەن ءسوزىن ويىمىزعا قا­زىق ەتىپ, حالىققا ارناپ كيىم تىگە­تىن ءبىر-ەكى كاسىپورىنعا باس سۇق­تىق. اقسۋكەنت ەلدى مەكەنىندە اشىل­عان «Golden Nomad» دەگەن اتاۋ­مەن كوستيۋم-شالبار تىگەتىن فاب­ريكا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بالجان حالمۇرادوۆامەن تىلدەس­كەنىمىزدە, ونىمدەرىن وتكىزۋ جاعى ءبىراز قيناپ تۇرعانىن جاسىرمادى. – نارىققا ءونىم شىعارا باس­تاعانىمىزعا ءبىر جىلدىڭ كولەمى بولدى. تاۋارىمىز ساپاسى جا­عى­نان شەتەلدىك كيىمدەردەن قالىسپايدى. بىراق, ماسەلە باعادا بولىپ تۇر, – دەپ قىنجىلادى كاسىپكەر. – ويتكەنى, ءبىزدىڭ كوستيۋم-شالبارىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى وزبەكستاننىڭ تۇركيالىق فيرمالاردىڭ اتىن جامىلعان ارزان كوستيۋمدەرىنىڭ جانىندا جوعارى. سوندىقتان باعا باسەكەسىندە ۇتىلىپ جاتىرمىز. ياعني, بازارلاردا ساۋداسى قىزىپ تۇرعان ءبىزدىڭ ەمەس, زاتتىڭ جاپسىرماسىنا «Made in Turkey» دەپ جازىلعان وزبەكستاننىڭ ارزان كوستيۋم-شالبارلارى. سونىڭ كەسىرىنەن ونىمدەرىمىز قويمادا سىيماي تۇر. قاراپايىم حالىقتىڭ بازارعا قالتاسىنداعى اقشاسىن ەسەپتەپ باراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ساتىلىمعا ەندى عانا شىعارىلا باستاعان وتاندىق تاۋاردان گورى, جۇرتقا باعاسى تومەن تۇركيانىڭ برەندتى كوستيۋمىن ساتىپ العان الدەقايدا ءتيىمدى. الايدا, تۇركيا كيىمدەرىنىڭ شىن مانىندە وزبەكستاندىكى ەكەنىن اڭعال ساتىپ الۋشىلار بىلە بەرمەيدى. وڭىرىمىزدە وزبەكستاندىق كوستيۋم-شالبارلار ساتاتىن بىردە-ءبىر ديلەرلىك ورتالىقتار جوق. ويتكەنى, ولاردى شەكارادان وتكىزگەن ۋاقىتتا قۇجاتقا دايىن ءونىم ەمەس, شيكىزات دەپ تولتىرتقىزادى. الىم-سالىقتىڭ بولماۋى سەبەبىنەن دە كورشى ەل كيىمدەرى ارزان باعامەن ءبىزدى «تۇنشىقتىرىپ» جاتىر. ونىمدەرىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى نەلىكتەن جوعارى؟ سەبەبى, ماتالاردى تۇركيادان قىمبات باعاعا الدىرامىز. وزىمىزدە تەحنولوگ ماماندار جوق دەسەك بولادى. سوندىقتان ولاردى دا تۇركيادان شاقىرتىپ وتىرمىز. شەتەلدىك مامان بولعاندىقتان, ارينە جوعارى ايلىق تولەنەتىنى بەلگىلى. ال, وزبەكستاندىق تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەن بولۋىنا ول جاق­تاعى گاز, سۋ, ەلەكتر ەنەر­گياسى مەن ەڭبەك كۇشىنىڭ ارزاندىعى سەبەپ. كورشى ەلدەن اعىلىپ جاتقان ارزان توقىما بۇيىمدارىنا «بال تەكستيل» كىلەم توقۋ فابريكاسىنىڭ ونىمدەرى دە باسەكەلەستىكتە ۇتىلىپ جاتقان جايى بار. كاسىپورىننىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جومارت كەرىمشەەۆ وزبەكستاندىق كىلەم ونىمدەرىنە باج سالىعى سالىنىپ, اكتسيز قويىلماسا, وتاندىق كىلەم ءوندىرىسىنىڭ قارقىنى كەلەشەكتە باسەڭدەپ قالۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى. «جۋىردا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆپەن بولعان كەزدەسۋدە وزبەكستاننان كەلەتىن بارلىق تاۋارلارعا بىرەگەي قۇقىقتىق قۇجات جاساۋ جونىندە ماسەلە قوزعالدى. شەشىمىن كۇتىپ وتىرمىز. نەگىزىندە وتاندىق ءوندىرىستى مەملەكەت تە, حالىق تا بىرگە قولداۋى ءتيىس. شەتەلدە سول ەلدىڭ تۇرعىندارى 5-10 تەڭگە قىمبات بولسا دا, ءوز ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا تىرىسادى. وسىلايشا وتاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. بىزدە سولار سەكىلدى ءوز ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەيدى ول. قازاقستان مەن وزبەكستان ءبىر-بىرىمەن ەركىن ساۋدا اينالىمى جونىندە حالىقارالىق كەلىسىم جاساسقان. سوندىقتان وزبەك اعايىنداردىڭ تاۋارىنا ەشقانداي باج سالىعى سالىنبايدى. ياعني, قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنا ەش كەدەرگىسىز, ەمىن-ەركىن جونەلتىلەدى دەگەن ءسوز. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ دە تاۋارلارىمىز كورشى ەلگە ەكسپورتتالىپ جاتىر. بىراق, ءبىر ايىرماشىلىعى, ولار بىزگە بۇكىل توقىما ونىمدەرىن جىبەرىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ بۇل سالادا ۇسىنارىمىزدىڭ بولماي تۇرعانىن قاراڭىزشى؟ «بۇرىن شەتەلدەن كەلەتىن تاۋارلارعا الىم-سالىق ءتارتىبىن وزگەرتۋدى قازاقستان ءوزى شەشەتىن. قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولعالى بۇل ماسەلەنى 4 ەلدىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان ارنايى كوميسسيا عانا قاراي الادى. سوندىقتان وزبەكستان تاۋارلارىنا باج سالىعىن ەنگىزۋگە بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ۇكىمەتى قۇزىرەتتى ەمەس», – دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسحات يساقوۆ. كاسىپكەرلەر وزبەكستاندىق, قىتايلىق توقىما ونىمدەرى ساپا ەمەس, باعا جاعىنان باسەكەگە شىداتپاي وتىرعانىن ايتىپ شىرىلداۋدا. ەندەشە, نەگە بىزدە دە وتاندىق ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارزان بولۋىنا كۇش جۇمسالمايدى؟ بازار نارقى باعا ساياساتىنىڭ باستى بارومەترى. ال, باعا ماسەلەسىن رەتتەۋگە ەنەرگيا ءوندىرۋشى, تاسىمالداۋشى مونوپوليستەر مەن وتاندىق وندىرىسشىلەردىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءتيىمدى ۇستانىمدارى نەگىز بولسا, وتاندىق تاۋارلاردىڭ وتىمدىلىگى ارتا تۇسەر مە ەدى؟! جۋىردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» اتتى جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى جوسپارىنىڭ جاريالانعانىن بارشامىز جاقسى بىلەمىز. وسى جوسپاردىڭ «كەدەن جانە سالىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ» دەپ اتالاتىن 39-قادامىندا «تاۋار سالىق سالۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىنا كىرگەن كەزەڭنەن باستاپ ونى ساتقانعا دەيىن باقىلاۋعا الىنادى» دەلىنگەن. سوندىقتان ەلباسىنىڭ وسى تاپسىرماسىنا سايكەس, قوزعالىپ وتىرعان بۇگىنگى ماسەلە الداعى ۋاقىتتاردا ءوز شەشىمىن تابار دەگەن ۇمىتتەمىز. ءانۋار نۇرجىگىت ۇلى, جۋرناليست. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.