كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى: اتوم سالاسىنىڭ ارداگەرى تۋرالى نە بىلەمىز؟

ماناس مامىر ۇلى كور­شى وزبەكستاننىڭ قازىرگى ناۋاي وبلىسىنداعى تامدى جە­رىندە دۇنيەگە كەلگەن. تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەننەن كەيىن تاش­كەنت قالا­سىنداعى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى فيزيكا فاكۋل­­تەتىنىڭ يادرولىق فيزيكا بولى­­­مى­نە وقۋعا ءتۇستى. بۇل – وتكەن عاسىر باسىندا ورتا ازياداعى جالعىز جوعارى وقۋ ورنى بولاتىن. مۇندا قازاقتىڭ تالاي ايتۋلى ازاماتتارى ءبىلىم العان.

ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاننان كەيىن كەيىپكەرىمىز زارافشان قالاسىنداعى كەن وندىرىسىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. اتالعان وندىرىسكە سول ماڭايداعى ءبىراز كەن ورىندارى قاراعان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى – مۇرىنتاۋ كارەرى. كارەر 60-جىلدارى اشىلعان الەمدەگى ەڭ ءىرى كەن ورنى سانالدى. 70-جىلدارى وسى كەن ورنىنان 60 توننا التىن وندىرىلگەن.

ونىڭ ايتۋىنشا, تامدى وڭىرىندە قازاقتار كوپ شوعىر­لان­عان. اسىرەسە ولاردىڭ دەنى اۋىلدا تۇرعان. كوپشىلىگى وسى كەن ورىندارىندا ەڭبەك ەتىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىراز قانداسىمىز اتاجۇرتقا ورالىپ, تەمىرتاۋ, رۋدنىي, ستەپنوگور قالالارىنا قونىس­تانعان. بۇگىندە سولاردىڭ كوبى وسى شا­ھار­لارداعى كەن ورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى.

70-جىلداردىڭ باسىندا مۇرىنتاۋ كارەرى جانىنان گاممااكتيۆاتسيالىق تالداۋ زەرتحاناسى قۇرىلدى. اتالعان مەكەمە وسى توڭىرەكتەگى بارلىق كەن ورنىنا تالداۋ جاساپ, ونداعى پايدالى قازبالار قو­رىنا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتحانا تىكەلەي ماس­­كەۋدەگى كسرو ورتا ماشينا جاساۋ مينيسترلىگىنە قارا­دى. ويتكەنى سول كەزەڭدە وداق كو­لەمىندەگى التىن, ۋران كەن ورىن­دارىنىڭ جۇمىسىن وسى مينيسترلىك قاداعالايتىن ەدى.

«مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم – يادرو-فيزيك. سوندىقتان «وسىن­داي زەرتحانا اشىلادى, وعان بىلىكتى ماماندار كەرەك» دەگەندى ەستىپ, قۇجاتىمدى تاپسىردىم, – دەپ باستادى ءسوزىن ماناس اعا. مەكەمە باسشىلارى سوعان ءمان بەردى-اۋ دەيمىن. شاقىرىپ الىپ, اڭگىمەلەستى. ءسويتىپ, 1975 جىلى زەرتحاناعا جۇمىسقا ورنالاس­تىم. وندا1994 جىلعا دەيىن ىستەدىم. الدىندا ينجەنەر-فيزيك, كەيىن اۋىسىم باسشىسى بولدىم. كەڭەس داۋىرىندە بۇل زەرتحانانىڭ اتى كوپ ايتىلمايتىن. قۇپيا سانالدى. زەرتحانا جۇمىسى 1976 جىلى قازان ايىن­دا باستالدى. اشىلۋىنا ماسكەۋدەن كسرو ورتا ماشينا جاساۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ قاتىستى. ءبىزدىڭ مەكەمەدە وتە تاجىريبەلى ماماندار قىزمەت ىستەدى. ونىڭ ىشىندە عالىمدار دا بولدى. زەرتحانا قىزمەتكەرلەرى وسى اۋماقتاعى كەن ورىندارىنا ساراپتاما جاساپ, تالداۋ جۇرگىزدى. پايدالى قازبالار قورىن انىقتادى. گاممااكتيۆاتسيالىق تالداۋ جاسادىق», دەدى ول.

گاممااكتيۆاتسيالىق تالداۋ – كەن ورىندارى مەن ولاردى تەحنولوگيالىق وڭدەۋ ءونى­مىنىڭ سىناماسىنداعى التىن مەن ىلەسپە ەلەمەنتتەردى انىقتايتىن ءادىس. حيميا عىلى­مىن­دا ءاربىر ەلەمەنتتىڭ ءوز سيپاتتاماسى بار. ماسەلەن, بىلىكتى مامان جاساندى راديواك­تيۆتىڭ قورعانىسى وتە كۇشتى بولاتىنىن ايتادى. ول ارنايى كامەرا ىشىندە ساقتالادى. ونىڭ قورعانىس قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 4 مەتر 25 سم. ياعني اراسىنا قورعاسىن قۇيىلعان بەتونمەن قاپتالعان. ويتكەنى راديواكتيۆتى ساۋلەگە ەشكىم جاقىندامايدى. وتە قاۋىپتى. سوندىقتان ول اۆتوماتتى جۇ­مىس ىستەيدى.

بۇعان دەيىن التىندى تو­پىراقتان انىقتاۋعا كوپ ۋاقىت جۇمسالعان ەدى. الدىمەن توپى­راقتى ۇن سەكىلدى ابدەن ۇن­تاقتايدى. وعان قانشاما كۇش پەن ەنەرگيا قاجەت. ءبىر جاعىنان, بۇل ۇدەرىسكە ءبىر جارىم تاۋلىك ۋاقىت كەتەدى. سوندىقتان عالىمدار وسى ءادىستى جەتىلدىرۋگە ايرىقشا ءمان بەردى. ونى دامىتۋدىڭ عىلىمي جولىن ىزدەدى. بۇعان ماسكەۋدەگى رادياتسيا ينستيتۋتى مەن قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ەلەكتروفيزيكالىق اپپاراتۋرا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى كوپ ۇلەس قوستى. ناتيجەسىندە, عالىمدار «جەلىلىك تەزدەتكىش» قۇرىلعىسىن پايدالانىپ, ونى اتالعان زەرتحانادا وندىرىسكە قوستى. سونىڭ ارقاسىندا توپى­راق قۇرامىنداعى التىندى انىقتايتىن اكتيۆاتسيالىق تال­داۋدىڭ ۋاقىتى 17-20 سەكۋندقا دەيىن قىسقاردى.

«بۇل قۇرىلعى جۇمىسى­مىزدى ءبىراز جەڭىلدەتتى. كەن ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايىپ, ءونىم كوبەيدى. زەرتتەۋ كەزىندە ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتاعى اتالعان عىلىمي ينستيتۋتتارعا ىسساپارمەن بارىپ, ونداعى عالىمدارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. بۇل مەكەمەلەرگە بو­تەن ادام كىرمەيدى. ارنايى رۇقسات قاعازبەن عانا كىرەسىڭ. ءبىزدىڭ قۇرىلعىمىز عىلىمي جاڭالىق رەتىندە تانىلىپ, وداق كولەمىندە جوعارى باعالاندى. سونى جاساۋعا قاتىسقان 12 ادام كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلدى. بۇعان ءبىزدىڭ مەكەمەدەن ەكى قىزمەتكەردى ەن­گىزدى. بىرەۋى – زەرتحانانىڭ العاشقى باسشىسى نيكولاي با­روحا. ەكىنشىسى – مەن. قالعان 10 مامان – اتالعان قوس ينس­تيتۋتتىڭ عالىمدارى. 1984 جىلى مارتەبەلى سىيلىققا يە بولدىق. ونى بىزگە ماسكەۋ تورىندە سول كەزدەگى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرە­زيدەنتى, بەلگىلى عالىم ا.پ.الەكساندروۆ تاپسىردى. سول جولى بىزبەن بىرگە تەحنيكا عىلىمىنىڭ باسقا سالالارى بويىنشا دا بىرنەشە عالىم وسى اتاقتى يەلەندى. شى­نىمدى ايتسام, قاتتى تولقىدىم. مۇنداي قۇرمەتكە يە بولامىن دەپ ەش ويلاعان ەمەسپىن. بۇعان اتا-انام, اۋىلداستارىم, ارىپتەستەرىم ەرەكشە قۋاندى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن سولاردىڭ باسىن قوسىپ, داستارقان جايدىم. اسىرەسە مەكتەپتەگى العاشقى مۇعالىمىم زادا اپايعا ماسكەۋدەن ءشالى اكەپ بەرىپ, يىعىنا جاپتىم. سوعان ۇستازىم بالاشا ءماز بولدى», دەدى كەيىپكەرىمىز.

شىنىندا, كەڭەس داۋىرىندە توپتان وزىپ, مۇنداي مارتەبەلى ماراپاتقا قول جەتكىزۋ وڭاي بولمايتىن. سول كەزەڭدە جال­­پاق ەلدى مويىنداتىپ, كسرو مەم­لەكەتتىك سىيلىعىن ال­عان قازاق­تار ساناۋلى عانا. ماسە­لەن, عىلىم سالاسىندا بۇل اتاقتى ايگىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆ, ايتۋلى عالىم ەبىنەي بوكەتوۆ, تەحنيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى عالىم ابىلسەيىتوۆ, بەلگىلى فيزيك بەلا احمەتوۆا العان ەدى. ال ادەبيەت سالاسىندا زاڭ­عار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, كور­نەكتى قالامگەر ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءبىرتۋار اقىن جۇ­بان مولداعاليەۆ يەلەندى.

ماناس مامىر ۇلى گاممااك­تيۆاتسيالىق تالداۋ زەرتحاناسىندا 20 جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتتى. قاتار­داعى قىزمەتكەردەن بىلىكتى مامانعا اينالدى. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى رەتىندە ايرىقشا قۇر­مەتكە بولەندى.

1994 جىلى تاريحي وتا­نى­نا ورالىپ, تاراز مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق.سات­باەۆ اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىندە قىزمەت ىستەدى. بۇدان كەيىن ون جىلدان اسا الما­تىداعى ازاماتتىق اۆياتسيا اكادەمياسىندا وقىتۋشى بولىپ, شاكىرت تاربيەلەدى. بۇگىندە ەلوردادا تۇرادى. جاپىراعى كەڭ جا­يىلعان ىرگەلى اۋلەتتىڭ يەسى.

جاقىندا ماناس اعا سەڭگىرلى 80 جاسقا تولدى. الايدا ول كىسى­نى سەكسەندەگى قاريا دەپ ايتا المايسىڭ. قيمىلى شيراق, ويى سەرگەك. ءالى كۇنگە دەيىن كولىك تىزگىندەيدى. اڭگىمەلەس­كەن­نەن كەيىن اياعىن جىلدام باسىپ, رەداكتسيا الدىندا تۇرعان جەڭىل كولىگىنە ءمىنىپ, ءجۇرىپ كەتتى.