قازىرگى تاڭدا ەۋروپا ۇزاققا سوزىلعان تەرەڭ داعدارىستان شىعار جول ىزدەپ, جان-جاققا شارق ۇرىپ جاتىر. مۇنداي تىڭ سوقپاقتىڭ ءبىرى اۋەلى ەۋروايماق ءۇشىن, سوڭىنان, بالكىم, بۇكىل قۇرلىقتى قامتيتىن ساياسي, قارجى جانە ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ بولۋى دا مۇمكىن. وسى رەتتە ەۋروايماقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇكىمەتىن جاساۋ جونىندەگى يدەيانى فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاندتىڭ ءبىرازدان كوتەرىپ كەلە جاتقانى دا ەسكە تۇسەدى. ەندى ونىڭ تاياۋ ۋاقىتتاردا بەرلين تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. مامانداردىڭ پىكىرلەرىنشە, بۇل كوپتەن قادامىنا ءزىل تۇسكەن ەۋروپا ينتەگراتسياسىنىڭ ءولى نۇكتەدەن ىلگەرى جىلجۋىنا سەپ تە بولار ەدى.
دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى ازىرگە اڭگىمە عانا. ال ەۋروايماقتىڭ ءوز ىشىندەگى قارىزدارى كولەمى كۇن ساناپ كوبەيىپ بارادى, ەۋرونىڭ ءوز تىرشىلىگىن دۇرىس جولعا قويىپ العان ەلدەر ءۇشىن قاتتى قاۋىپ كەلتىرەتىنى دە ايتىلىپ قالادى, مۇنىڭ سىرتىندا وداقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ودان گرەكيانىڭ ەمەس, گەرمانيانىڭ شىعۋى كەرەكتىگى جونىندەگى ساراپشىلار بايبالامى دا بىرتە-بىرتە كۇشەيىپ كەلەدى.
قۇرلىقتىڭ قالپىن ساقتايتىن قانداي وداق؟ ەندى جوعارىداعى ءۇزىلىپ قالعان ءسوزدىڭ سۇرلەۋىنە قايتا تۇسەيىك. شىنىندا دا ەۋروپانى كۇيرەۋ قالپىنان ساقتاپ قالا الاتىن نە؟ وعان ەندىگى كەرەگى قانداي وداق؟ مۇنىڭ ءبىر جاۋابىن جاقىندا فرانسۋا وللاند ءوزىنىڭ Journal du Dimanche باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا تارقاتىپ ايتىپ شىقتى. فرانتسۋز ليدەرى قازىرگى داعدارىس كەزىندە ورتاق ۆاليۋتا – ەۋروعا بايلانعان 19 مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇيلەستىرىپ وتىراتىن بىرىڭعاي قۇرىلىم بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پايىمىنشا, بۇل بىروڭكەيلىك كورىنىس ورتاق ۇكىمەتتەن, ورتاق پارلامەنتتەن جانە ورتاق بيۋدجەتتەن كورىنۋگە ءتيىس. «جاعداي ءبىزدى پروتسەستى بارىنشا جىلدامداتۋعا شاقىرىپ وتىر, – دەدى فرانتسۋز باسشىسى بۇدان ءارى سوزىندە. – بىزگە ەۋروپا ايماعىنىڭ تىم كوپتىگى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان جوق. ءبىز وپىقتى جەسەك, ونىڭ اۋقىمى تىم از ەكەنىنەن جەيتىن بولامىز. باستى قاۋىپ تە وسىندا». مۇنداعى گاپ كارى قۇرلىقتاعى 19 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ەۋروايماق ۆاليۋتاسى – ەۋرو تۋرالى بولىپ وتىر. قيسىنعا قايشى كەلەتىنى, ءبىرتۇتاس ۆاليۋتالارى بولعانىنا قاراماستان, بۇل مەملەكەتتەر قازىنالىق جانە ەكونوميكالىق ساياساتتارىن ءوز ۇكىمەتتەرىنىڭ قولدارىنا بەرىپ قويعان. وللاندتىڭ مالىمدەمەسى ءبىر ەسەپتەن ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ پرەزيدەنتى ماريو دراگيدىڭ ەۋروايماق مۇشەلەرىن بۇرىنعىدان دا تىعىز جانە تەرەڭ قارىم-قاتىناس جاساسۋعا شاقىرعان سوزىنە قولداۋ كورسەتكەندەي بولىپ ەستىلدى. ال ەۋروپانىڭ باس بانكيرى ەۋروكوميسسيانىڭ توراعاسى جان-كلود يۋنكەر مەن ەۋروتوپتىڭ پرەزيدەنتى يەرۋن دەيسسەلبلۋمدى قاتارىنا تارتا وتىرىپ, وداق ەلدەرىنىڭ 10 جىل جۇمىس ىستەيتىن ورتاق قازىناشىلىعىن قۇرۋ جونىندە ناقتىلى ۇسىنىس كەلتىردى. بالكىم, فرانسۋا وللاندتى ەۋرووداقتىڭ تاعدىرى تۇتاستاي, ال ەۋروايماقتىڭ جاي-كۇيى ءىشىنارا تولعاندىراتىن دا بولار. بۇعان ونى سوڭعى كەزدەرى ءوز ەلىندە ءتۇسىپ كەتكەن بەدەلى مەن حالىقارالىق ارەناداعى رەيتينگىسىن وسىلاي كوتەرۋ قاجەتتىلىگى دە يتەرمەلەپ وتىرعان شىعار. بۇعان قوسا, فرانتسۋز ليدەرىنىڭ مۇنداي ۇسىنىسقا تاۋەكەلمەن بارا سالمايتىنى تاعى تۇسىنىكتى. ەگەر بۇعان بەرلين تاراپىنان قارسىلىق كورسەتىلىپ, يدەياسى بىردەن قۇردىمعا كەتەرىن الدىن الا بىلسە, ونى جاساپ تا اۋرە بولماس ەدى. دەمەك, ەليسەي سارايى ەۋروايماق ۇكىمەتىن قۇرۋ جونىندەگى وي-تولعامداردى گفر كانتسلەرى كەڭسەسىمەن كۇنى بۇرىن تالقىلاپ العان بولىپ شىعادى. بۇل يدەيانى فرانتسۋز جانە نەمىس باسشىلارىنىڭ ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا ءسوز ەتىسكەن بولۋلارى دا ىقتيمال. قالاي دەگەندە دە, پاريج الدىمەن گەرمانيا جاعىنىڭ ەۋروايماق ۇكىمەتىن قۇرۋ جونىندەگى يدەياعا قالاي قارايتىنىن بايقاپ بارىپ, ناقتىلى قادامعا باسقانى بۇگىندە ەش كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. ال كانتسلەر انگەلا مەركەلدى پلانەتا حالقىنىڭ 7 پايىز بولىگى تۇراتىن, الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 25 پايىزىن بەرەتىن, سونىمەن بىرگە جاھانداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ 50 پايىزىن ءوز موينىنا الاتىن ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تىم تومەن بولىپ وتىرعانى كوپتەن بەرى قاتتى تولعاندىرىپ جۇرگەنى تاعى ايان. مۇنداي دەڭگەيگە كونتينەنتتەگى ورتالىقتاندىرۋ ۇدەرىسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, ونى بۇرىنعىدان دا كۇشەيتە تۇسكەن جاعدايدا عانا جەتۋگە بولاتىنىن ول وتە جاقسى تۇسىنەدى. ولاي بولسا, فرانسۋا وللاند ۇسىنىپ وتىرعان ۆاريانت وسى ماقساتتى ىسكە جالىن بەرە تۇسپەسە, كەمىتپەك ەمەس. البەتتە, بۇل جول دا تاقتايداي تەگىس, دالاداي جازىق بولا قويمايدى. سونداعى ەڭ ۇلكەن كەدەرگى وسى ورتاق قۇرىلىمدارعا كىرۋگە ءتيىستى ەلدەردىڭ حالىقتارى بولۋى مۇمكىن. ال ونداي قادامعا بارۋ ءۇشىن بيلەۋشىلەردىڭ ءبارى ءوز جۇرتتارىنان رۇقسات سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى.
ايماقتىڭ قارىزى انداعايلاپ تۇر ەۋرو ايماعىنىڭ ءبىر-بىرلەرىنە قارىزدارى كولەمى بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 93 پايىز دەرلىك بولىگىن قۇرادى. ەندى ەۋروپا مانەتتىك وداعىنىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىنعا سوعىپ, بارىنشا ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن بولادى. ازىرگە قارىزدىڭ ءوسىمى ەكونوميكانىڭ وسىمىنەن وزىپ تۇر. وسىعان قاراعاندا, كارى قۇرلىقتاعى قارىز اقشالاردىڭ سىلدىرى ءالى تالاي ۋاقىتقا دەيىن جاڭعىرىپ ەستىلىپ تۇراتىن سياقتى. بىرقاتار ساراپشىلار سوڭعى جىلدارى, تۇتاستاي العاندا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, ءىشىنارا قاراستىرعاندا, ەۋرو ايماعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قارىزدارى بىرتە-بىرتە ازايىپ كەلەدى دەگەن قاتە تۇسىنىككە بوي الدىرىپ ءجۇر. شىن مانىندە ءبارى كەرىسىنشە. «قازىر ەۋروپا ورتالىق بانكى جۇرگىزىپ جاتقان ساندىق جۇمسارتۋ باعدارلاماسى (QE) پايىزدىق ستاۆكالاردى ەڭ تومەنگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە دەيىن ءتۇسىردى», – دەپ جازادى Financial Times. بىراق قاۋعا بولىپ كوتەرىلىپ كەتكەن قارىزداردىڭ بەتى قايتاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. مۇنىڭ ەسەسىنە, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى بەلسەندى تۇردە قارىزعا باتا بەرۋدىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن گرەكيانىڭ ۇلگىسىنەن كورىپ وتىرعاندارىنا قاراماستان, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا بانكتەن ءبىر كرەديتتەن سوڭ ءبىر كرەديتتى الۋدى ءتىپتى ۇردىسكە اينالدىرىپ جىبەردى. وسىلايشا, 2015 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ۆاليۋتا رەتىندە ەۋرونى قولدانۋشى ەلدەر وزدەرىنىڭ قارىزدارىن ورتا ەسەپپەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 92,9 پايىزىنا دەيىن جەتكىزىپ توقتادى. ال Eurostat ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2014 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا بۇل مولشەر – 92, وتكەن جىلعى قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا 91,9 پايىزدى قۇراعان ەدى. وسىعان قاراپ-اق, قارىز دەڭگەيىنىڭ قالاي بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. قارىز ەلدەردىڭ بۇل تىزىمىندە گرەكيا بۇرىنعىسىنشا ءبىرىنشى ورىندى ەشكىمگە بەرمەي تۇر. ونىڭ قارىزى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 169 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, گرەكتەر ءبىر جىلدا تاپقان بار اقشاسىن ىشپەي-جەمەي, تۇگەل قارىزىنا بەرە سالعاندا دا ودان قۇتىلا قويمايدى. سونىڭ وزىندە ونىڭ ارعى جاعىندا قارىزدىڭ 69 پايىزى قالادى. ناقتىراق ايتقاندا, ءبىر جارىم جىلدا تاپقان-تايانعانىن تۇگەل بەرگەندە دە, ولار ۇيىقتان شىعا المايدى. قۇرلىقتا ءبىر جىلدىق تابىسىن تولىعىمەن قارىزدىڭ قاپشىعىنا سالعاندارىمەن, ونىڭ قامىتىنان موينىن شىعارا المايتىن, ياعني كرەديتتەگى اقشالارى كولەمى ىشكى جالپى ونىمنەن دە اسىپ تۇسەتىن تاعى ءتورت ەل بار. بۇل كۆارتەتتى يتاليا, بەلگيا, كيپر جانە پورتۋگاليا قۇرايدى. ەۋروپا ايماعىنداعى قارىزداردىڭ بۇلايشا كۇرت وسۋىنە ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسىنىڭ وتە باياۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانى باستى سەبەپ بولىپ وتىر. ايتالىق, ەۋرو ايماعىندا بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى بار-جوعى 0,4 پايىز عانا بولدى. ەكىنشى توقساندا دا ماردىمدى كورسەتكىشكە قول جەتە قويمادى. ەكونوميستەر ەندى بانك تاراپىنان بولىپ جاتقان ساندىق جۇمسارتۋ ارقىلى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ءوسىم بۇلاردان ەداۋىر جوعارى بولاتىن شىعار دەگەن ۇمىتتە وتىر. الايدا, جالپى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ ناشار بولۋى ءبارىبىر ادىمدى كەڭىرەك اشۋعا مۇرسات بەرە قويمايتىن سياقتى.
ەۋرونىڭ دا زيانى تيەر جەرى بار
ەۋرونىڭ ونى پايدالانۋشى كەز كەلگەن ەلگە بانكروتتىقتان دا قاتتى زالالى ءتيۋى مۇمكىن. Washington Post گازەتىنىڭ شولۋشىسى مەتت و`برايەن وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى. ول مۇنىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە فينليانديا مەن نيدەرلاند ەلدەرىنىڭ تىرشىلىگىنەن كەلتىرەدى. ەكونوميستىڭ پايىمىنشا, ەۋروايماقتىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن اتالمىش ەكى ەلدىڭ سوڭعى جەتى جىل ىشىندەگى احۋالى 2008 جىلى بانكروتتىققا كەتكەن يسلانديا مەملەكەتىنەن كوپ تومەن بولۋىنا وسى ەۋرونىڭ اسەرى از بولىپ وتىرعان جوق. بۇعان دەيىنگى كوپ جىلدار بويى ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا ناشار بولعان ەمەس. ولار ەۋروايماقتا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ءبارىن بۇلجىتپاي, تابىستى ورىنداپ كەلدى. سوعان قاراماستان, ءبىر ورىندارىندا تۇرىپ قالعانداي كۇي كەشە بەردى.
سويتسەك, ماسەلەنىڭ ءبارى شىنىندا ەۋرودا ەكەن. كولۋمنيست مەتت و`برايەننىڭ اتاپ كورسەتۋىنشە, بۇل يدەيانى ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ باسشىسى ماريو دراگيدىڭ ارعى اپتادا ايتقان سوزدەرى ناقتىلاي تۇسەدى. ول جالپى ەۋروپالىق ۆاليۋتانىڭ «ءالى دە بولسا جەتىلمەگەنىن, ەندى الدا دا وسىلاي وسال بولىپ كەتە بەرسە, بۇدان دا زور قيىندىقتار اكەلەتىنىن, ونىڭ ارتىقشىلىعىن جۇرتتىڭ ءبارى پايدالانا المايتىنىن» ايتقان بولاتىن.
شولۋشى بۇدان ءارى ءوزى مىسالعا كەلتىرگەن ەكى ەلدىڭ جاعدايىنا قايتا ورالىپ, ولارعا نە بولىپ قالعانىن انىقتاپ بەرۋگە كۇش سالادى. ماسەلەن, فينليانديانىڭ ەكونوميكاسىن ءىس جۇزىندە Apple كومپانياسى «ورىپ تۇسىرگەن». سۋومي ەلىنىڭ ەكسپورتقا شىعارىپ وتىرعان ەكى ءىرى ءوندىرىسى بار-تىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى Nokia تەلەفوندارى بولسا, ەكىنشىسى قاعاز ءوندىرىسى ەدى. بىراق, فينليانديانىڭ ەكس-پرەمەرى الەكساندر ستۋببانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسىنىڭ يندۋسترياسىن – iPhone, ال ەكىنشىسىن IPad جويىپ جىبەرگەن. ەندى بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار, ول – دەۆالۆاتسيا. الايدا, ەۋروايماققا بايلانىپ قالعان فينليانديانىڭ ءوز بەتىنشە بۇلاي جاساۋعا ەش قۇقى جوق. ول مۇنىڭ ورنىنا بارشا شىعىننىڭ ورنىن جالاقىنى ازايتۋ ەسەبىنەن عانا جابا الادى. ال مۇنىڭ ۇزاق ۋاقىتتى الىپ قوياتىنى وزىنشە, ول سونىمەن قاتار, قوسىمشا ەكونوميكالىق شىعىن دا اكەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە فينليانديا ءوزىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان كەشىپ جاتىر. بۇل جاعىنان كەلگەندە, ونىڭ زيانى بۇل ەل ءۇشىن وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا باستالعان دەپرەسسيادان دا اسىپ ءتۇسىپ وتىر.
بۇعان قاراعاندا, نيدەرلاند مەملەكەتىنىڭ پروبلەماسى ءسال باسقاشالاۋ. ونىڭ تاۋارلارى شەتەلدەردە باسەكەلەستىككە ايتارلىقتاي قابىلەتتى ەكەندەرىن تانىتىپ كەلەدى. ساۋدا ءپروفيتسيتى جالپى ونىمنەن 10 پايىز اسىپ تۇسەدى. بىراق ەلدىڭ ىشىندەگى شىعىندارى كوپ پروبلەما تۋعىزۋدا. نيدەرلاندتا تۇرعىن ءۇيدىڭ وراسان زور «كوپىرشىگى» بار. ول جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلەرى تولەيتىن پايىزدىق تولەمدەردىڭ ءبىراز بولىگىن جۇتىپ قويادى. وسىنىڭ سالدارىنان گوللاند وتباسىلارى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەشبىرىندە جوق مولشەردەگى قارىزدى وتەۋگە ءماجبۇر بولىپ كەلەدى. نيدەرلاند ەكونوميكاسى سوڭعى 7 جىلدا ىشكى جالپى ءونىمدى 5,2 پايىزعا ءتۇسىرىپ العان فينليانديا سياقتى تومەندەپ كەتپەسە دە (ىشكى جالپى ءونىمنىڭ -0,3 پايىزى), سالىستىرمالى كەزەڭدە يسلانديادان 1,1 پايىزدىق وسىمگە قالىپ قويعان.
وسىنىڭ ءبارى ەۋروايماققا مۇشە بولىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ەكونوميستەرى مەن ساراپشىلارىن ويلاندىرىپ كەلەدى.
دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».
